Đánh giá tác động của việc thu hồi đất để xây dựng khu đô thị CEO đến môi trường xã sài sơn, huyện quốc oai, TP hà nội

1.3 Ảnh hưởng của việc thu hồi đất để phát triển công nghiệp và đô thị đến môi trường Thu hồi đất để phát triển công nghiệp và đô thị đã đặt ra những vấn đề cấp thiết Thứ nhất, giảm diệ

BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

-

NGUYỄN THỊ THỦY

ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA VIỆC THU HỒI ĐẤT

ĐỂ XÂY DỰNG KHU ĐÔ THỊ CEO ĐẾN MÔI TRƯỜNG

XÃ SÀI SƠN, HUYỆN QUỐC OAI, TP HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ

HÀ NỘI - 2014

BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

-

NGUYỄN THỊ THỦY

ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA VIỆC THU HỒI ĐẤT

ĐỂ XÂY DỰNG KHU ĐÔ THỊ CEO ĐẾN MÔI TRƯỜNG

XÃ SÀI SƠN, HUYỆN QUỐC OAI, TP HÀ NỘI

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

TS PHAN TRUNG QUÝ

HÀ NỘI - 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan: Luận văn này là công trình nghiên cứu thực sự của tôi, được

thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Phan Trung Quý

Các số liệu, những kết luận nghiên cứu được trình bày trong luận văn này trung thực Tôi xin chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình

Học viên

Nguyễn Thị Thủy

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, tôi xin chân thành cảm ơn Tiến sĩ Phan Trung Quý, người đã trực

tiếp hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn Với những lời chỉ dẫn, những tài liệu, sự tận tình hướng dẫn và những lời động viên của Thầy đã giúp tôi vượt qua nhiều khó khăn trong quá trình thực hiện luận văn này

Tôi cũng xin cảm ơn quý thầy cô giảng dạy chương trình cao học "Khoa học Môi trường” đã truyền dạy những kiến thức quý báu, những kiến thức này rất hữu ích và giúp tôi nhiều khi thực hiện nghiên cứu Đặc biệt, tôi xin cám ơn về những góp ý có ý nghĩa rất lớn khi tôi thực hiện đề cương nghiên cứu

Tôi xin chân thành cảm ơn

Học viên

Nguyễn Thị Thủy

1.1 Thực trạng quá trình đô thị hóa ở Việt Nam trong những năm gần đây 3

1.3 Ảnh hưởng của việc thu hồi đất để phát triển công nghiệp và đô

1.3.1 Ảnh hưởng tích cực của việc thu hồi đất đối với đời sống nông

1.3.2 Tác động tiêu cực của việc thu hồi dất đối với nông dân ở vùng

1.4.2 Đô thị hoá ảnh hưởng như thế nào đến người dân bị mất đất? 10 1.4.3 Chính sách nào giải quyết tình trạng mất đất của người dân trong

1.5 Thực trạng về đất nông nghiệp và người nông dân mất đất 17 1.5.1 Thực trạng về đất nông nghiệp và người nông dân mất đất ở Hà Nội: 17

1.5.3 Giải pháp việc làm cho người dân Hà Nội sau khi thu hồi đất 25 CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 28

2.2 Nội dung nghiên cứu 28

2.3.4 Phương pháp lấy mẫu hiện trường, phân tích trong phòng thí nghiệm 30

2.3.6 Phương pháp xử lý số liệu điều tra phân tích kết quả nghiên cứu 31

3.1 Điều kiện kinh tế tự nhiên, kinh tế, xã hội địa bàn xã Sài Sơn-

3.2 Biến động cơ cấu sử dụng đất của xã Sài Sơn, huyện Quốc Oai,

3.3 Công tác bồi thường, GPMB ở xã Sài Sơn từ năm 2006 - 2011 38

3.5 Tác động của việc thu hồi đất để xây dựng khu độ thị CEO đến

3.6 Tác động của việc thu hồi đất để xây dựng khu đô thị CEO đến

3.6.2 Tác động đến cơ hội tiếp cận cơ sở hạ tầng và phúc lợi xã hội 63

DANH MỤC BẢNG

1.1 Diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi ở một số địa phương trên cả nước 4 1.2 Quy mô ruộng đất và lao động bình quân/hộ ở các vùng năm 2013 18 1.3 Diện tích đất thu hồi và số lao động bị mất việc từ năm 2009 đến

3.3 Tình hình bồi thường sau thu hồi đất của xã Sài Sơn năm 2009 41

3.5 Kết quả đo vi khí hậu, tiếng ồn trong khu đất lập quy hoạch 48

3.9 Sự thay đổi trình độ chuyên môn của hộ bị thu hồi đất từ năm

DANH MỤC HÌNH

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

1.1 Biểu đồ so sánh diện tích và số lao động trước và sau khi thu hồi đất 19 1.2 Biểu đồ cơ cấu ngành nghề sau khi thu hồi đất ở Hà Nội năm 2013 22

3.1 Sự khác nhau của cơ cấu lao động trước và sau khi thu hồi đất 62

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết

Vấn đề môi trường sống và sinh kế của người dân sau thu hồi đất nông nghiệp đang là vấn đề của các địa phương trong phạm vi cả nước Đặc biệt là trong giai đoạn CNH – HĐH, diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi hàng năm khá lớn do quá trình đô thị hóa và phát triển cơ sở hạ tầng Môi trường đất, nước, không khí xung quanh các khu đất dự án bị thay đổi, có những tác động tiêu cực và tác động tích cực

Ngoài ra các dự án phát triển khu đô thị đã khiến phần lớn sinh kế của người dân gặp khó khăn Khi thu hồi đất nhà nước có chính sách bồi thường

về đất, hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và ổn định đời sống Thực tế có những

hộ đã có thu nhập cao hơn, nhưng có những hộ dân vẫn còn gặp nhiều khó khăn trong việc tạo lập sinh kế của mình Họ vẫn cố gắng sản xuất trên diện tích đất ít ỏi còn lại Tuy nhiên khi tìm kiếm việc làm mới đòi hỏi trình độ tay nghề, khiến cho 1 phần dân cư không có việc làm

Xã Sài Sơn thuộc huyện Quốc Oai – Hà Nội là khu vực có nhiều điều kiện để phát triển kinh tế xã hội Trong những năm gần đây, theo quy hoạch của thành phố Hà Nội để phát triển khu đô thị và cụm công nghiệp, xã Sài Sơn đã thu hồi hơn 300 ha đất nông nghiệp để xây dựng khu đô thị Garden City ( CEO), và khu du lịch Tuần Châu 2

Trong quá trình thực hiện dự án, xây dựng các hạng mục công trình, thực hiện các hoạt động san lấp, vận chuyển nguyên vật liệu… Các hoạt động này ít nhiều làm ảnh hưởng đến chất lượng môi trường không khí, đất, nước Năm 2008 có tới 380 hộ nông dân bị thu hồi đất sản xuất Có nhiều lao động được nhận vào làm việc trong khu đô thị, khu du lịch, tuy nhiên

số lượng không nhiều Do vậy nhiều người dân không có việc làm, hoặc tìm được việc làm tạm thời, thu nhập bấp bênh Nhìn chung đời sống của người dân còn gặp nhiều khó khăn Vậy vấn đề đặt ra là việc xây dựng các

khu đô thị mới, khu du lịch đã làm ảnh hưởng đến môi trường tự nhiên, sinh kế của người dân như thế nào? Mức sống của người dân ra sao? Liệu rằng quá trình chuyển đổi đất nông nghiệp sang đất phi nông nghiệp thực

sự có hiệu quả không?

Để trả lời câu hỏi này, Tôi đã tiến hành nghiên cứu đề tài “Đánh giá tác động của việc thu hồi đất để xây dựng khu đô thị CEO, đến môi trường

xã Sài Sơn, huyện Quốc Oai, TP Hà Nội ”

2 Mục đích và yêu cầu của đề tài

- Tác động đến môi trường tự nhiên gồm: đất, nước, không khí Trong

đó tập trung chủ yếu vào sự biến đổi của môi trường nước trước khi có dự án, cho đến thời điểm thi công công trình Ảnh hưởng của hoạt động xây dựng đến chất lượng môi trường đất, nước, không khí

- Tác động đến môi trường xã hội: Đánh giá tác động của quá trình chuyển dịch đất nông nghiệp sang đất phi nông nghiệp và đô thị Người dân

bị thu hồi đất sản xuất nông nghiệp trong quá trình đô thị hoá gặp khó khăn trong vấn đề sinh kế

- Điều tra, tìm hiểu, đánh giá ý kiến của các hộ gia đình sản xuất nông nghiệp trong khu vực có đất nông nghiệp bị thu hồi chuyển sang mục đích phi nông nghiệp

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU

1.1 Thực trạng quá trình đô thị hóa ở Việt Nam trong những năm gần đây

Quá trình đô thị hóa nông thôn ở Việt Nam trong những năm gần đây diễn

ra với tốc độ khá nhanh, làm biến đổi bộ mặt kinh tế, văn hóa, xã hội trên cả nước

Từ năm 1990 các đô thị Việt Nam bắt đầu phát triển, lúc đó cả nước mới có khoảng 500 đô thị (tỷ lệ đô thị hoá vào khoảng 17-18%), đến năm

2000 con số này lên 649 và năm 2003 là 656 đô thị Tính đến năm 2013, cả nước có khoảng 800 đô thị, trong đó có 5 thành phố trực thuộc trung ương, 44 thành phố trực thuộc tỉnh, 45 thị xã và trên 500 thị trấn

Bước đầu đã hình thành các chuỗi đô thị trung tâm quốc gia: Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Đà Nẵng, Huế Các đô thị trung tâm vùng gồm các thành phố như: Cần Thơ, Biên Hoà, Vũng Tàu, Buôn Ma Thuột, Nha Trang, Nam Định, Thái Nguyên, Việt Trì, Hạ Long, Hoà Bình… Các đô thị trung tâm tỉnh gồm các thành phố, thị xã giữ chức năng trung tâm hành chính-chính trị, kinh tế, văn hoá, du lịch-dịch vụ, đầu mối giao thông; và các đô thị trung tâm huyện; đô thị trung tâm cụm các khu dân cư nông thôn, các đô thị mới

Kết quả tổng điều tra dân số lao động của Tổng cục thống kê cho đến năm 2013, với dân số cả nước là 89,7 triệu người, trong đó dân số đô thị khoảng 29 triệu người, chiếm 32% tổng số dân Theo dự báo của Bộ Xây dựng, tỷ lệ đô thị hoá của Việt Nam vào năm 2020 sẽ đạt khoảng 40%, tương đương với số dân cư sinh sống tại đô thị chiếm trên 45 triệu dân

Mục tiêu đề ra, sẽ cần diện tích bình quân đầu người là 100m2/người Khi đó Việt Nam cần có khoảng 450.000ha diện tích đất đô thị, nhưng hiện nay, diện tích đất đô thị chỉ có 105.000ha, bằng 1/4 so với nhu cầu Với tốc độ phát triển và dân số đô thị như vậy, Việt Nam sẽ phải đối mặt với ngày càng nhiều vấn đề phát sinh từ quá trình đô thị hoá

Quá trình đô thị hóa quá nhanh, khiến cho các thành phố gặp khó khăn do

sự quá tải về lao động, dân cư, còn thiếu thốn về hệ thống hạ tầng kỹ thuật và dịch vụ xã hội - nhà ở, điện, nước sạch, giao thông, bệnh viện và trường học chưa được xây dựng tương xứng để đáp ứng được nhu cầu của cư dân Bên cạnh

đó, quá trình đô thị hóa nhanh đã gây ra dòng di dân từ vùng nông thôn vào các

đô thị để tìm việc làm Đây hầu như là những người lao động nông thôn bị thu hồi đất sản xuất nông nghiệp Vì không có việc làm nên người lao động phải tìm

ra các thành phố lớn để tìm kiếm cơ hội việc làm Điều này đã khiến cho các đô thị bị quá tải, ngày càng trở nên chật chội, đông đúc Bên cạnh đó số nông dân còn lại ở các vùng thôn quê không còn đất sản xuất, chuyển đổi nghề không được, đời sống của họ rơi vào cảnh khó khăn, thất nghiệp

1.2 Thực trạng công tác thu hồi đất, GPMB ở Việt Nam

* Thực trạng công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng tại Việt Nam

Bảng 1.1: Diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi

ở một số địa phương trên cả nước

STT Tỉnh, thành phố

Tổng diện tích đất nông nghiệp

Diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi

Tỷ lệ đất nông nghiệp bị thu hồi

- Về diện tích đất nông nghiệp, đất ở bị thu hồi để phát triển các khu công nghiệp, đô thị và các công trình công cộng Theo số liệu điều tra của BNN PTNT năm 2013 tại 16 tỉnh trọng điểm về thu hồi đất, diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi chiếm khoảng 89% và diện tích đất thổ cư chiếm 11% Đồng bằng sông Hồng là vùng có diện tích đất bị thu hồi lớn nhất, chiếm 4,4% tổng diện tích đất nông nghiệp của cả nước, tỷ lệ này ở Đông Nam Bộ là 2,1%, ở nhiều vùng khác là dưới 0,5%

Bảng số liệu trên ta thấy Bắc Ninh là tỉnh có tỷ lệ đất nông nghiệp bị thu hồi cao nhất, chiếm 70,11% tổng diện tích đất nông nghiệp, các tỉnh, thành như Hà Nội, Vĩnh Phúc, Hà Nam, Hưng Yên có tỷ lệ đất nông nghiệp bị thu hồi tương đối cao, khoảng trên dưới 30%; còn ở một số tỉnh như Kiên Giang, Đồng Tháp, có tỷ lệ đất nông nghiệp thu hồi thấp, lần lượt chiếm chỉ khoảng 7,4% và 8,02% tổng diện tích đất nông nghiệp

Các hộ ở các địa phương có diện tích đất thu hồi lớn như Hà Nội (5.469ha), Hải Phòng (4.126 ha), Bắc Ninh (3.800 ha), Bình Dương (3.500 ha) thường bị thu hồi từ 50 - 70% diện tích Dự kiến, việc thu hồi đất nông nghiệp trong năm năm tới sẽ ảnh hưởng tới 2,5 triệu người

Ở nhiều nơi, mặc dù diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi chiếm tỷ lệ nhỏ trong tổng diện tích tự nhiên nhưng hầu hết đất nông nghiệp bị thu hồi tập trung ở một số huyện, xã có mật độ dân số cao, diện tích đất nông nghiệp bình quân đầu người thấp, có nhiều xã có diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi chiếm 70-80% diện tích đất canh tác, có nhiều xã chiếm tới 100% Điển hình

ở các huyện nằm trong khu vực Hà Nội mở rộng và các xã, huyện thuộc quy hoạch xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị Theo Viện Khoa học và công nghệ Việt Nam chỉ tính trong 3 năm qua, tổng diện tích đất chuyên dùng

đã tăng lên 104.422 ha dẫn đến một lượng lớn diện tích đất nông nghiệp được chuyển đổi mục đích theo hai hướng chính là phục vụ xây dựng các KCN,

khu chế xuất, cụm công nghiệp vừa và nhỏ hoặc phát triển các khu đô thị tập trung theo các dự án xây dựng cơ sở hạ tầng Các khu vực kinh tế trọng điểm

là khu vực có diện tích đất nông nghiệp chuyển đổi lớn nhất, chiếm trên 50% tổng diện tích thu hồi Mặc dù, số diện tích đất nông nghiệp được thu hồi chỉ chiếm tỉ lệ nhỏ trong tổng diện tích đất nông nghiệp, nhưng do thu hồi mang tính tập trung nên một số xã bị mất từ 70 - 80% diện tích, kéo theo nhiều hộ bị thu hồi 100% diện tích, không còn đất sản xuất

1.3 Ảnh hưởng của việc thu hồi đất để phát triển công nghiệp và đô thị đến môi trường

Thu hồi đất để phát triển công nghiệp và đô thị đã đặt ra những vấn đề cấp thiết

Thứ nhất, giảm diện tích đất canh tác, phải rút bớt lao động nông ngh

iệp để chuyển sang công nghiệp và dịch vụ

Thứ hai, vấn đề bồi thường và hỗ trợ cho nông dân bị thu hồi đất

Thứ ba, thu hồi đất sẽ làm ảnh hưởng đến vấn đề an ninh lương thực c

ủa quôc gia và phát triển bền vững của nông nghiệp

Thứ tư, tốc độ quy hoạch xây dựng KCN, KĐT trên cả nước diễn ra nhanh chóng mà hiệu quả sử dụng đất không cao, tỷ lệ lấp đầy các KCN chưa đến 50%, các KĐT mọc lên nhiều mà công nhân vẫn thiếu nhà ở

1.3.1 Ảnh hưởng tích cực của việc thu hồi đất đối với đời sống nông dân vùng thu hồi đất

Thứ nhất, một bộ phận nông dân chuyển sang lĩnh vực công nghiệp và dịch vụ, nâng cao mức thu nhập, cải thiện đời sống

Trong 2,5 triệu người có nhu cầu việc làm có hơn 1,5 triệu lao động nông nghiệp bị thu hồi đất đã được chuyển sang lĩnh vực phi nông nghiệp ( làm việc trong các KCN và ngoài KCN )

Nông dân còn có thể có việc làm trong các loại hình thương mại nhỏ, dịch vụ sinh hoạt, phục vụ xây dựng, giáo dục, y tế, vui chơi giải trí… Các nguồn thu nhập khác mà nông dân có được khi phát triển công nghiệp và đô thị như phí bồi thường đất, tiền chuyển nhượng thổ cư…

Thứ hai, khi xây dựng các KCN, KĐT Nhà nước đã đầu tư cho kết cấu

hạ tầng giao thông, thông tin, trường sở, các loại hình dịch vụ điện nước v.v…Nhờ đó đời sống tinh thần vật chất của dân chúng được chuyển biến

1.3.2 Tác động tiêu cực của việc thu hồi dất đối với nông dân ở vùng bị thu hồi đất

Thứ nhất là, những dự án triển khai chậm để đất thu hồi bị bỏ hoang hóa không những không tạo điều kiện cho nông dân chuyển sang các ngành nghề phi nông nghiệp, mà còn biến họ thành những người thất nghiệp và thu nhập bất ổn định

Nông dân mất đất không có việc làm, thiếu việc làm không phải từ nguyên nhân chính khi thu hồi đất xây dựng các KCN Minh chứng là hoạt động của các KCN đã tạo ra số việc làm đáng kể, khoảng 2,6 triệu việc làm trực tiếp và gián tiếp Thu hồi đất để xây dựng KCN, KĐT và KCHT ước tính

số dân bị tác động là: nhường đất cho KCN có khoảng 1,5 triệu người; cho KĐT có khoảng 2,23 triệu người và cho KCHT khoảng 339 nghìn người ( căn

cứ chỉ tiêu giao đất 1,3 sào/ người

Thứ hai là, các khu công nghiệp và đô thị đòi hỏi lao động trẻ tuổi, có trình độ chuyên môn kỹ thuật, mà phần lớn nông dân các vùng thu hồi đất không đáp ứng được Các doanh nghiệp thường chỉ tuyển dụng lao động trẻ đã tốt nghiệp trung học phổ thông, và có trình độ đào tạo chuyên môn, tức là khoảng 17,8 % số lao động

Thứ ba, một số khu công nghiệp và đô thị chưa xử lý tốt việc bảo vệ môi trường Việc xây dựng ồ ạt các khu công nghiệp, khu đô thị mà thiếu các giải pháp về bảo vệ môi trường một cách thích đáng, đã gây ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống nông dân, giảm chất lượng cuộc sống, tổn hại sức khỏe, lây lan bệnh tật Theo số liệu thống kê, trong số các KCN trên cả nước, chỉ có 131 KCN đã xây dựng xong hệ thống xử lý nước thải tập trung và đi vào hoạt động, 10 KCN đang xây dựng hệ thống này, còn lại các KCN khác chưa xây dựng

Thứ tư, không gian cư trú và không gian văn hóa bị tác động CNH, ĐTH đã đặt ra những thách thức lớn đối với nông dân vùng có đất bị thu hồi

1.4 Cơ sở của quá trình đô thị hóa

1.4.1 Đô thị hoá và các khái niệm khác

Một trong những khuynh hướng định cư lâu đời của loài người là đô thị hoá Quá trình đô thị hoá ra đời vào lúc nền canh tác nông nghiệp đã ở trình

độ khá cao như đã có thuỷ lợi, thành lập kho tàng lưu trữ và phân bố lương thực …tức là vào khoảng những năm 2.000 trước công nguyên Các khu vực

đô thị lúc đầu thường mọc lên ở dọc các bờ sông thuận tiện giao thông, nguồn nước Sự hình thành các đô thị gia tăng mạnh mẽ nhờ tiến bộ về công nghiệp của thế kỷ trước và hiện nay Các đô thị là thị trường lao động rộng lớn của dân cư có mức sống cao với điều kiện giao thông và dịch vụ thuận lợi

Tiền đề cơ bản của đô thị là sự phát triển của công nghiệp hay đô thị hoá Đô thị hoá trên thế giới từ cách mạng thủ công nghiệp Sau đó là cách mạng công nghiệp đã thay thế lao động thủ công bằng lao động máy móc với

năng suất lao động cao hơn và đã làm thay đổi cơ cấu lao động xã hội trên cơ

sở phân công lao động xã hội Đồng thời, cách mạng công nghệp đã tập trung hoá lực lượng sản xuất ở mức độ cao dẫn đến hình thành các khu đô thị mới,

mở rộng quy mô đô thị cũ Ngay nay, với cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật với đặc trưng của nó là cỗ máy vi tính, với những siêu xa lộ thông tin và điện thoại di động thì sự phát triển của đô thị hoá đã và sẽ mạnh mẽ hơn bao giờ hết Mỗi nền văn minh đều tạo nên một phong cách sống, làm việc thích hợp, một hình thái phân bố dân cư, một cấu trúc đô thị thích hợp

Đô thị hoá là một quá trình lịch sử sản xuất hàng hoá hiện đại không ngừng phát triển, dân số không ngừng tập trung, mối quan hệ giữa kinh tế đô thị và kinh tế khu vực ngày càng chặt chẽ, tác dụng động lực xã hội của đô tị ngày càng tăng cường

Đô thị hoá chứa đựng nhiều hiện tượng và biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, vì vậy có thể nêu lên khái niệm dưới nhiều góc độ

Trên quan điểm một vùng : đô thị hoá là một quá trình hình thành , phát triển các hình thức và điều kiện sống theo kiểu đô thị

Trên quan điểm kinh tế quốc dân : Đô thị hoá là sự phân bố các yếu tố lực lượng sản xuất , bố trí dân cư những vùng không phải đô thị thành đô thị

Đô thị hoá là sự quá độ từ hình thức sống nông thôn lên hình thức sống

đô thị Khi kết thúc thời kỳ quá độ thì các điều kiện tác động đến đô thị cũng thay đổi và xã hội sẽ phát triển trong điều kiện mới … đặc biệt là thay đổi cơ cấu dân cư

Đô thị hóa mang tính xã hội và lịch sử và là sự phát triển về quy mô, số lượng, nâng cao vai trò của đô thị trong khu vực và hình thành các chùm đô thị

Đô thị hoá gắn liền với sự biến đổi sâu sắc về kinh tế – xã hội của đô thị

và nông thôn trên cơ sở phát triển công nghiệp giao thông vận tải, xây dựng, dịch vụ Do vậy đô thị hoá không thể tách rời một chế độ kinh tế – xã hội Phương hướng và điều kiện phát triển của quá trình đô thị hoá phụ thuộc vào trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất

Ở các nước phát triển, đô thị hoá đặc trưng cho các yếu tố phát triển chiều sâu ( điều tiết và khai thác tối đa các ích lợi , hạn chế bất lợi của quá trình đô thị hoá ) Đô thị hoá nâng cao điều kiện sống và làm việc công bằng

xã hội, xoá bỏ khoảng cách thành thị và nông thôn

Ở các nước đang phát triển, như Việt Nam, đô thị hoá đặc trưng cho sự bùng nổ về dân số, còn sự phát triển của công nghiệp tỏ ra yếu kém Sự gia tăng dân số không dựa trên cơ sở phát triển công nghiệp và phát triển kinh tế Mâu thuẫn giữa thành thị và nông thôn trở nên sâu sắc do sự mất cân đối, do độc quyền trong kinh tế

Ở Việt Nam, quá trình đô thị hoá lại diễn ra nhiều năm trước quá trình công nghiệp hoá , khiến mô hình và tư duy đô thị gặp khủng hoảng Nghịch lý này có thể bắt nguồn từ nguyên nhân do sức ép nhà sau chiến tranh và trình trạng đầu cơ đất Sự phát triển ngược trên khi hệ thống đô thị ở Việt Nam

Mức độ đô thị hóa: là tỷ lệ phần trăm giữa dân số đô thị trên tổng số dân, hay tỷ lệ diện tích đô thị trên tổng diện tích của vùng

Tốc độ tăng đô thị: là mức độ gia tăng của dân số đô thị, hoặc diện tích

đô thị, tính theo thời gian

Sự tăng trưởng của đô thị là sự tăng trưởng nội bộ của từng đô thị, được tính trên cơ sở sự gia tăng của dân số hoặc diện tích của đô thị

1.4.2 Đô thị hoá ảnh hưởng như thế nào đến người dân bị mất đất?

Hàng loạt khu công nghịêp, khu đô thị mọc lên như một tất yếu trong quá trình Đô thị hoá thành phố Hà Nội Duy chỉ có điều, người nông dân, hay nói chính xác hơn là những người có diện tích đất bị thu hồi đang phải đứng ngoài quá trình này, thậm chí họ cũng bị rơi vào cảnh bần cùng hoá

Theo thống kê của Bộ NN PTNT, nếu tính cho giai đoạn 2008 đến

2012 thì với 6229,56 ha đất dự kiến chuyển mục đích sử dụng vào các ngành phi nông nghiệp Số lao động nông nghiệp trong các hộ thu hồi đất cần chuyển đổi nghề lên tới 89.376 người, tăng 1,7 lần so với giai đoạn 2001 -

2005 Trong đó Hà Nội là 7,776 nghìn ha Và Hà Nội cũng là thành phố có số

hộ bị thu hồi đất lớn nhất nước với 138.291 hộ

Một lượng lớn diện tích đất nông nghiệp được chuyển đổi mục đích chủ yếu phục vụ xây dựng các khu công nghiệp, khu chế xuất, cụm công nghiệp vừa và nhỏ hoặc phát triển các khu đô thị tập trung, xây dựng sân gôn… Nếu như trong nhiều năm trước, việc cấp phép xây dựng sân gôn còn hạn chế, thì trong 2 năm từ 2006-2008, đã có hơn 100 dự án sân gôn được cấp phép trên

cả nước, đồng nghĩa với đó là một phần lớn diện tích đất nông nghiệp, đặc biệt là diện tích đất lúa đã bị thu hồi

Qua điều tra, khảo sát, việc thu hồi đất nông nghiệp và đất ở đã ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống kinh tế, xã hội của nông dân Ở những nơi bị thu hồi đất, có đến 67% số hộ vẫn phải quay lại nghề nông, chỉ có 13% có nghề mới ổn định Nhưng ngặt một nỗi, những hộ dân muốn quay lại nghề cũ cùng chẳng có đất mà sản xuất, cuối cùng họ rơi vào cảnh thất nghiệp, kéo theo hàng loạt tệ nạn xã hội như rượu chè, cờ bạc… Nan giải hơn cả là điều kiện sống của người nông dân đã bị ảnh hưởng nghiêm trọng khi chỉ có 29% số hộ

có điều kiện sống tốt hơn, còn lại tới 34,5% hộ mức sống thấp hơn so với trước khi bị thu hồi đất

Cơ cấu ngành nghề sau khi bị thu hồi, 60% số hộ vẫn chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp, 9% số hộ làm dịch vụ, 6% số hộ sinh kế bằng công nghiệp – tiểu thủ công nghiệp, còn lại là các ngành nghề khác

Về thu nhập bình quân của người dân thì chỉ có 13% số hộ có thu nhập tăng hơn trước, trong khi có tới 53% số hộ thu nhập giảm so với trước Bản thân nông dân là những người nghèo nhất, nhưng cùng với quá trình Đô thị hoá, họ lại bị kéo vào vòng xoáy của nghèo đói! Theo điều tra, phần lớn số tiền bồi thường đất, người nông dân đều dùng vào việc mua sắm, xây dựng nhà cửa, có tiết kiệm lắm cũng chỉ được được 5-7 năm là họ tiêu hết số tiền

đó và hậu quả người dân rơi vào tình trạng vô sản Và cũng chính điều này dẫn đến số lao động dôi dư ra, nhất là độ tuổi từ 35-60 còn lại rất nhiều Cũng theo thống kê của Bộ Tài nguyên và Môi trường đã có một lượng lớn diện tích đất nông nghiệp được chuyển đổi mục đích sử dụng, trong đó các khu vực kinh tế trọng điểm là nơi có diện tích chuyển đổi lớn nhất, chiếm trên 50% diện tích thu hồi Điều đáng lưu ý là hầu hết diện tích đất bị chuyển đổi nói trên đều thuộc các vị trí thuận tiện cho canh tác, thu hoạch, vận chuyển, chế biến và tiêu thụ (những nơi gần trung tâm, các trục đường lớn) tại

Hà Nội Thực trạng trên đã ảnh hưởng lớn tới đời sống và việc làm của hàng chục vạn người dân Theo đánh giá của các cơ quan chức năng, trung bình cứ mỗi hộ bị mất đất có khoảng 1,5 lao động bị mất việc làm, cứ mỗi ha đất nông nghiệp bị chuyển đổi sẽ có 20 lao động nông nghiệp bị mất việc làm

Không thể phủ nhận những lợi ích lớn lao, lâu dài của việc triển khai các dự án, tuy nhiên quá trình thu hồi đất của nông dân, chuyển đổi mục đích

sử dụng đã có những vấn đề xã hội nảy sinh Trước khi lấy đất, chính quyền thành phố Hà Nội và các chủ doanh nghiệp đều hứa và hơn thế còn cam kết

là sẽ nhận tỷ lệ khá cao thanh niên và người lao động trên địa bàn vào làm việc tại doanh nghiệp Nhưng phần lớn lời hứa đều không thực hiện, các chủ đầu tư thường không làm theo cam kết, không nhận lao động theo cam kết, nếu có nhận chỉ là miễn cưỡng, sau đó lại tìm cách sa thải không thương tiếc Cái cớ họ đưa ra là người lao động không có tay nghề, không đáp ứng được công nghệ mới, nên phải tuyển lao động các nơi khác đến Vì vậy tình trạng thiếu việc làm hoặc mất việc làm của nông dân mất đất do quá trình đô thị hoá ngày càng tăng

Người nông dân mất đất tìm lối đi mới bằng cách chuyển nghề mới Nhưng thật không dễ! Sự khó khăn trong chuyển nghề, tìm việc làm mới đối với lao động không còn đất là do vấp phải những rào cản mà trước tiên là trình

độ của người lao động Thực tế chỉ có 27,23% lao động bị thu hồi đất có bằng

tốt nghiệp phổ thông trung học và 14% được đào tạo chuyên môn sơ cấp trở lên, cá biệt có nơi có tới hàng ngàn lao động mất việc làm Chỉ có 10-20% người lao động đã qua đào tạo, còn lại 80% không được đào tạo nghề, trong khi các doanh nghiệp chủ yếu tuyển dụng lao động có tay nghề trong các lĩnh vực công nghệ, kỹ thuật cao Hơn nữa số lượng lao động đã quá tuổi tuyển dụng (trên 35) rất khó thích nghi với công việc mới lại chiếm trên 50% Một nguyên nhân thường gặp nữa là nhận thức của người lao động còn ỷ lại vào chính sách

hỗ trợ Nhà nước, vào tiền bồi thường mà chưa tự mình tìm việc làm, việc tổ chức, chỉ đạo, tuyên truyền hướng dẫn cho người lao động còn hạn chế

Hầu hết các hộ nông dân ở Hà Nội sau khi bị thu hồi ruộng đất đời sống khó khăn do không có việc làm mà "miệng ăn núi lở" Vì vậy đã xuất hiện những tệ nạn xã hội như nghiện hút, cờ bạc, trộm cắp, mại dâm … ở các vùng ven được "đô thị hoá" Bên cạnh đó, những vấn đề về môi trường như ô nhiễm nguồn nước, giảm diện tích cây xanh, chất thải chưa được xử lý … cũng xuất hiện tại các khu công nghiệp, đô thị mới trong thành phố

1.4.3 Chính sách nào giải quyết tình trạng mất đất của người dân trong quá trình đô thị hoá

Để giải quyết tình trạng nông dân mất đất, lãnh đạo Bộ Lao động – Thương binh&Xã hội cho rằng, Hà Nội cần có chính sách đào tạo nghề đi trước, đón đầu khi có kế hoạch, quy hoạch phát triển, để đến khi công trình hoàn thành, các doanh nghiệp có thể tuyển dụng lao động vào làm việc ngay

Bộ đã đề ra giải pháp trong thời gian tới sưc hỗ trợ cho đào tạo dạy nghề cho người lao động vùng chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp Theo đó, lập quỹ hỗ trợ đào tạo tại chỗ chuyển đổi nghề đối với lao động trên 35 tuổi với những công việc không đòi hỏi kĩ năng phức tạp Sở Lao Động và Thương Binh Xã Hội Hà Nội dự kiến mỗi người ở độ tuổi lao động khi bị thu hồi đất nông nghiệp nếu muốn tham gia học nghề để chuyển đổi việc làm sẽ được hưởng một xuất đào tạo trị giá 1,5 triệu đồng/người Ngoài ra, Sở đề

xuất thêm đối tượng thụ hưởng chính sách ưu đãi học nghề sẽ bao gồm cả con

em nông dân từ bậc học phổ thông đến học nghề, cao đẳng và đại học Giải pháp khác là đào tạo phương pháp quản lý tiếp cận thị trường cho đội ngũ kinh doanh vừa và nhỏ, tạo cơ hội mở rộng sản xuất, thu hút thêm lao động

Hà Nội cũng đã chọn xuất khẩu lao động như một hướng tích cực trong giải quyết việc làm Nhưng việc đẩy mạnh công tác xuất khẩu lao động ở địa phương gặp rất nhiều khó khăn Ngươì Hà Nội chê thị trường lao động Malayxia, Đài Loan vì lương thấp, vất vả.Họ chỉ thích sang Nhật Bản, Hàn Quốc, trong khi trình độ tay nghề lại không đáp ứng nổi.Để thu hút số người nghèo đi lao động xuất khẩu, sở Lao Động Thương binh và Xã Hội Hà Nội đề suất với Uỷ ban thành phố có chính sách ưu đãi đối với doanh nghiệp xuất khẩu lao động như thưởng 0,7-1,5 triệu đồng nếu doanh nghiệp đưa được 1 lao động

đi xuất khẩu, người đi cũng được hỗ trợ 1,2 triệu đồng Và để thúc đẩy hoạt động này, các doanh nghiệp đưa lao động đi xuất khẩu cần trú trọng tới khâu đào tạo nghề, ngoại ngữ, ý thức kỉ luật cho người lao động Đặc biệt, sắp tới bộ Lao Động Thương Binh và Xã Hội sẽ đầu tư xây khoảng 20 doanh nghiệp mạnh về xuất khẩu lao động, giảm số doanh nghiệp hiện nay, thành lập hiệp hội xuất khẩu lao động để có thể cạnh tranh trên thị trường quốc tế, tham gia đấu thầu các dự án, công trình có sử dụng nhiều lao động nước ngoài

Còn theo bà Phan Lệ Xiêm – Phó ban Kinh tế (Trung ương Hội Nông dân Việt Nam), để người nông dân có việc làm cần phải thực hiện đồng bộ các giải pháp hỗ trợ sau khi hị bị thu hồi đất, nhất là dạy nghề, tạo việc làm mới Đặc biệt, có cơ chế giám sát chặt chẽ trong việc doanh nghiệp ưu tiên nông dân và con em nông dân sau khi bị thu hồi đất được đào tạo và vào làm việc tại công ty

Theo giải pháp mà bộ Nông Nghiệp & Phát triển Nông thôn đưa ra thì ngoài chính sách hỗ trợ đào tạo nghề, chính sách phát triển đô thị nông nghiệp

và dịch vụ liền kề cũng cần được chú trọng Cụ thể, áp dụng các tiến bộ mới

để tăng giá trị sản xuất trên một đơn vị diện tích đã tạo việc làm mới cho người nông dân bằng việc xây dựng các ki-ốt bán hàng, hệ thống phụ trợ để người nông dân vào đó làm việc

Bộ Lao Động Thương Binh và Xã Hội nghiên cứu thành lập quỹ hỗ trợ giải quyết việc làm : quỹ này được hình thành từ một phần của khoản tiền sử dụng đất, tiền thuê đất nộp ngân sách nhà nước của doanh nghiệp khi sử dụng đất, tiền chênh lệch giữa giá đất bồi thường với đất nông nghiệp trước khi bị thu hồi và giá đất chuyên dụng đã được chuyển đổi sau khi thu hồi

Theo Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường Mai Ái Trực, chuyển mục đích sử dụng đất nông nghiệp không chỉ sang đất công nghiệp mà còn để sản xuất dịch vụ; mở rộng đô thị; xây dựng kết cấu hạ tầng Việc chuyển đổi này là tất yếu, phù hợp với chuyển dịch cơ cấu kinh tế, phù hợp với lao động trong quá trình Đô thị hoá Hà Nội Tuy nhiên thời gian qua bên cạnh mặt tốt đáp ứng nhu cầu cho phát triển hạ tầng, phát triển dịch vụ … thì cũng còn tồn tại một số vấn đề đặc biệt là vấn đề giải quyết việc làm cho những người bị thu hồi đất

Phải có chính sách bồi thường thoả đáng cho người bị thu hồi đất; giải quyết việc làm trên cơ sở định cư tại chỗ là chính Ví dụ, bên cạnh khu công nghiệp, dịch vụ phải qui hoạch tái định cư, xây dựng khu dân cư tự phục vụ chính khu công nghiệp dich vụ đó Một giải pháp nữa, không chỉ đào tạo nghề cho nhưng nơi đã bồi thường giải toả mà phải chủ động có kế hoạch đào tạo đối với những vùng dự kiến chuyển mục đích sử dụng đất từ nông nghiệp sang phi nông nghiệp

Một giải pháp nữa, trong khâu chỉ đạo tổ chức thực hiện bồi thường giải phóng mặt bằng thì việc tái định cư và giải quyết việc làm cho người lao động không còn đất sản xuất phải được coi là bộ phận cấu thành quan trọng không thể thiếu trong phương án bồi thường giải toả thu hồi đất Hội đồng giải phóng mặt bằng ở địa phương nên có ngành Lao động xã hội tham gia,

đối với những khu vực giải toả đất của nông dân nên có Hội nông dân tham gia để họ được nói lên tiếng nói của họ

Thứ trưởng Nguyễn Lương Trào cho biết, hầu hết các địa phương đều yêu cầu hoặc khuyến khích các doanh nghiệp đóng tại địa phương, đặc biệt là doanh nghiệp sử dụng đất thu hồi ưu tiên tuyển lao động tại chỗ Thành phố

Hà Nội quy định mỗi hecta đất thu hồi phục vụ cho dự án, chủ dự án phải đào tạo tại chỗ và tuyển dụng ít nhất 10 lao động địa phương

Trong khi đó việc đào tạo nghề cho lao động bị thu hồi đất vẫn còn những bất cập Việc đào tạo nghề vẫn còn mang tính dàn trải, ồ ạt, không dựa trên cơ sở đánh giá nhu cầu của thị trường lao động, chủ yếu dạy nghề mà các trung tâm dạy nghề có chứ không phải cái doanh nghiệp cần Hệ quả là chất lượng đào tạo không đáp ứng được yêu cầu của nhà tuyển dụng Có nơi hỗ trợ tiền mặt cho việc học nghề nhưng không được người dân sử dụng vì họ không biết và không được định hướng chuyển đổi nghề gì cho hiệu quả

Khi thu hồi đất chưa gắn với quy hoạch tái định cư và kế hoạch cụ thể

về hỗ trợ tay nghề, việc làm cho người lao động bị thu hồi đất, việc thông tin, tuyên truyền đến người dân về kế hoạch, quy hoạch chuyển đổi đất thực hiện chậm trễ, chưa đầy đủ khiến người lao động bị động; chưa có sự phối hợp chặt chẽ giữa các ngành trong việc nâng cao nhận thức và định hướng cho người dân học nghề chuyển đổi nghề phù hợp sau khi bị thu hồi đất Một giải pháp được đề ra dựa trên cách làm của 1 số nước là dùng phần lớn tiền giải phóng mặt bằng của nông dân góp cổ phần vào các doanh nghiệp trên mảnh đất nông dân bị thu hồi Thành phố dự kiến dùng tiền hỗ trợ đất bị thu hồi để mua trái phiếu cho người dân và nông dân sẽ sống bằng lãi suất ngân hàng

Từ nay đến năm 2015, dự kiến Hà Nội sẽ có thêm 90.000 nông dân phải ly nông Để giải quyết bế tắc, có ý kiến đề xuất : thay tiền bằng thẻ Cụ thể là : trong số nông dân phải ly nông có khoảng 18.000 người có nhu cầu

chuyển đổi nghề với định mức 25.000 đồng/m2, đất bị thu hồi để chuyển đổi nghề có tổng kinh phí đào tạo khoảng 10,4 tỷ đồng Thay vì việc hỗ trợ bằng tiền mặt sẽ hỗ trợ bằng thẻ ưu đãi học nghề Với tấm thẻ này người dân có thể học một nghề nào đó tại bất kỳ trung tâm dậy nghề nào ở Hà Nội

Không những thế, sức ỳ tâm lý, thói quen, tác phong lao động của người nông dân cũng là một trở ngại Mặc dù có tiền bồi thường, hỗ trợ đào tạo nghề song không phải ai cũng biết đầu tư để tạo việc làm và có thu nhập ổn định Phần lớn các hộ nông dân đã sử dụng tiền để xây dựng nhà cửa, mua sắm trang thiết bị phục vụ sinh hoạt mà không quan tâm tới học nghề, chuyển nghề

Điều quan trọng là các chính sách trên phải được xây dựng đồng bộ ngay từ khi quy hoạch chứ không để đến khi thu hồi đất mới đề ra chính sách giải quyết

Nhà nước đã ban hành nhiều chủ chương, chính sách giúp thực hiện quá trình thu hồi đất và giải quyết việc làm cho các hộ gia đình bị thu hồi đất Các địa phương đã ban hành và tổ chức thực hiện các chính sách cụ thể đối với người dân thông qua thực hiện các văn bản chỉ đạo của Chính Phủ như: Luật đất đai năm 2003, Nghị định số 197/2004/NĐ-CP về bồi dưỡng,hỗ trợ và tái định cư khi Nhà Nước thu hồi đất; Nghị quyết số 01/2004/NĐ-CP của Chính Phủ về 1 số giải pháp chủ yếu tập trung chỉ đạo, điều hành thực hiện ngân sách nhà nước năm 2004, Giải pháp thì đã có, việc thực hiện các giải pháp này trên thực tế đang gặp nhiều khó khăn và người nông dân không có hoặc thiếu đất canh tác vẫn đang phải đối mặt với nguy cơ đói nghèo và tụt hậu

1.5 Thực trạng về đất nông nghiệp và người nông dân mất đất

1.5.1 Thực trạng về đất nông nghiệp và người nông dân mất đất ở Hà Nội:

Theo UBND TP Hà Nội, năm 2013 Hà Nội có đến 401 xã với 4 triệu nông dân Với diện tích 104.000ha đất lúa và đến năm 2015 phải giữ còn 92.000ha, nghĩa là diện tích đất nông nghiệp bị mất khoảng hơn 10.000ha (10%)

Trung bình mỗi một khẩu có khoảng 505 m2 đất nông nghiệp Và diên tích này càng ngày càng giảm dần Vùng ven đô so với các vùng khác có diện tích nhỏ hơn nhưng lại là vùng có nguy cơ thu hồi đất lớn nhất cho các dự án phát triển Bảng số liệu của năm 2013 sẽ thấy rõ hơn về tình trạng này

Bảng 1.2 Quy mô ruộng đất và lao động bình quân/hộ

ở các vùng năm 2013

ven đô

Vùng đa dạng hoá

Vùng thuần lúa

Vùng thuỷ sản ven biển

Tổng diện tích đất/hộ (m2) 2.546,0 3.258,0 3.262,5 4.164,1 Đất nông nghiệp bq/hộ (m2) 2.240,0 2.850,8 2.976,2 2.967,6

Nguồn: Tổng cục thống kê năm 2013

Theo hội nông dân Viêt Nam: Quá trình xây dựng các khu đô thị, cơ sở

hạ tầng, mỗi năm cả nước có gần 200000 ha đất nông nghiệp bị chuyển đổi mục đích sử dụng Tương ứng với mỗi hộ gia đình có khoảng 1,5 lao động mất việc Tại Hà Nội việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp tăng liên tục tỷ lệ thuận với số dự án đầu tư được phê duyệt Trong đó diện tích đất

bị thu hồi hầu hết là đất canh tác tốt Có xã có tới 70% - 80% diện tích đất canh tác bị thu hồi

Bảng 1.3 Diện tích đất thu hồi và số lao động bị mất việc

từ năm 2009 đến năm 2012

thu hồi (ha)

Số lao động bị mất việc(người)

Biểu đồ 1.1: Biểu đồ so sánh diện tích và số lao động

trước và sau khi thu hồi đất

Theo số liệu Bộ nông nghiệp phát triển nông thôn tại hội thảo “nông dân mất đất thực trạng và giải pháp” năm 2013 cho biết, Hà Nội chuyển đổi ảnh hưởng tới 13.8291 hộ dân, đứng đầu cả nước và 7.776 ha bị thu hồi

1.5.2 Quá trình đô thị hoá ảnh hưởng tới người dân Hà Nội

Đô thị hoá là xu hướng toàn cầu, không chỉ đang diễn ra ở một quốc gia

phát triển mà nó đã trở thành xu thế mạnh mẽ ở tất cả quốc gia không kể giàu nghèo, nước phát triển hay nước đang phát triển, ở châu Âu hay châu Á Quá trình đô thị hoá thấy rõ nhất là tại các thành phố của bất kì quốc gia nào Hà Nội cũng không ngoai lệ Sự thay đổi diễn ra từng ngày từng giờ đem đến cho

Hà Nội cơ hội để trở thành một thành phố phồn vinh Quá trình mở rộng thành phố cho khu công nghiệp hay khu đô thị mới đã khiến thủ đô có một diện mạo mới, những cũng ảnh hưởng không nhỏ đến một bộ phận người nông dân nằm trong diện quy hoạch Họ đã hi sinh mảnh đất cha ông để lại gắn bó với họ bao năm tháng qua để cho sự phát triển của thành phố Và cái

họ nhận được là gì?

* Thuận lợi:

Thứ nhất, họ nhận được một khoản tiền bồi thường không nhỏ so với thu nhập hàng ngày của họ khi làm công việc nghề nông vất vả Theo số liệu thống kê thì thu nhập trung bình của một người nông dân là 18 triệu/ha.Trung bình một nông dân của khu vực miền Bắc có trung bình là 0,25ha đất nông nghiệp Bình quân thu nhập trung bình của nông dân là 1,5 triệu/ tháng Khi được bồi thường những người nông dân mất đất có thể được nhận từ hàng chục đến hàng trăm triệu đồng Nếu biết sử dụng số tiền

đó hiệu quả thì họ có thể thay đổi cuộc sống mình Bằng cách học nghề mới, kinh doanh nhỏ hoặc cỏ thể xuất khẩu lao động,… Tất cả nằm ở sự quyết định của họ, nếu họ biết nắm giữ họ có thể khiến cuộc sống khá hơn nhưng cũng có thể dẫn họ tới ngõ cụt

Thứ hai, cũng như tất cả người dân khác những người nông dân cũng nhận được trợ cấp xã hội nhiều hơn Một khi thành phố phát triển, ngân sách của thành phố cũng nhiều hơn, thì các dịch vụ y tế, giáo dục, an ninh cũng được cải thiện hơn.Theo số liệu thống kê của tổng cục thống kê Hà Nôi, số trạm y tế, trường học của năm nay cao hơn năm sau

Sự đô thị hoá cũng kéo theo đó là làng xã trở nên nhộn nhịp hơn bởi

các dịch vụ đã về tận đây để đáp ứng nhu cầu của người dân Moị dịch vụ trở nên dễ dàng và thuận tiện hơn với nguời dân Khoảng cách giàu nghèo dường như thu hẹp đi Trước kia, tuy chỉ cách thành phố không đến 15 cây số nhưng huyện Đông Anh thật sự khác biệt so với nội thành Hà Nội, nhưng khoảng cách ấy giờ đây đã được san bớt dần khi có sự ra đời của khu công nghiệp Đông Anh, thu hút được một bộ phận lao động và đóng góp phần lớn cho ngân sách của huyện Những con đường mới, những ngôi nhà nhiều tầng đã không còn quá hiếm với người dân nơi đây

*Khó khăn

Bên cạnh những thuận lợi mà quá trình đô thị hoá đem đến với người nông dân thì vẫn còn rất nhiều tồn tại của quá trình đô thị hoá xuất phát từ việc nông dân bị mất đất

Ảnh hưởng trước tiên là việc nông dân mất đất kéo theo mất cả việc làm

do không còn đất để canh tác Theo tạp chí kinh tế phát triển, lao động bị ảnh hưởng từ quá trình đô thị hoá tập chung ở lứa tuổi 35 Trước khi bị mất đất những lao động này chủ yếu làm nghề nông Đây là độ tuổi sung sức lao động vậy mà lại rơi vào tình trạng thất nghhiệp Những lao động này do tuổi tác cũng như trình độ học vấn nên khó có thể chuyển đổi nghề, lại khó có thể tìm được việc trong các nghành nghề đòi hỏi kĩ năng hay tay nghề được đào tạo như công nghiệp may, giày da,… Ngay như trong lĩnh vực xây dựng ít đòi hỏi tay nghề nhưng đòi hỏi thể lực tốt họ cũng ít có cỏ hội Không đáp ứng được điều kiện công việc trên hơn nữa múc thu nhập cũng thấp (bình quân 100.000 đến 150.000 đồng/ngày) Công việc nặng nhọc lại không thường xuyên nên không thu hút được người lao động ở các vùng chịu ảnh hưởng của

đô thi hoá

Biểu đồ 1.2: Biểu đồ cơ cấu ngành nghề sau khi thu hồi đất

ở Hà Nội năm 2013

Nhìn vào biểu đồ trên nhận ra bất cập việc làm của nông dân sau khi mất đất, đó là khi đất bị thu hồi nhưng có một bộ phận lớn chưa chuyển đổi việc làm nông trong khi không còn đất.Với số liệu này, nhà nước phải tìm giải pháp cho 80% số nông dân chưa có việc làm hoặc có việc làm không ổn định

Do thiếu trình độ nên sau khi bị thu hồi đất sản xuất thì có tới 67% nông dân vẫn giữ nghề cũ (sản xuất nông nghiệp), 13% chuyển sang nghề mới, 20% không có việc hay công việc tạm thời không ổn định

Qua thống kê, phân tích có thể thấy rằng những người nông dân sau khi mất đất vẫn không thoát ra khỏi cái vòng luẩn quẩn của đói nghèo Số tiền họ được nhận bồi thường chưa được sử dụng đúng cách Như phân tích ở phần thuận lợi, việc sử dụng đồng tiền bồi thường sao có hiệu quả có thể làm cải thiện cuộc sống hiện tại của họ, nhưng thực tế cho thấy họ chưa sự dụng đồng tiền này hiệu quả

Không có việc làm kéo theo nhiều vấn nạn cho xã hội Trước hết, những người thất nghiệp này sẽ trở thành gánh nặng cho xã hội, họ sẽ là những thành phần ăn bám xã hội

Thứ hai, “nhàn cư vi bất thiện”, khi mà cuộc sống quá khó khăn, khi quanh họ đầy những cám đỗ họ rất có khả năng sa ngã Người nông dân vốn

dĩ bản chất thật thà, nên họ sẽ rất bị lôi kéo tham gia vào những việc sai trái

Có trường hợp nông dân mang đơn đi kiện cáo ầm ĩ vì cho rằng không được bồi thường thoả dáng Không dám bàn luận ai đúng ai sai trong chuyện này chỉ muốn nhấn mạnh rằng nông dân rất dễ bị lôi kéo Nếu không có người nói thế này thế khác thì làm gì có chuyện hàng trăm người nông dân rồng rắn đi kiện gây nên dư luận không nhỏ lúc bây giờ

Thứ ba, người nông dân trước đây là nông dân thuần tuý thu nhập không cao mức sống thấp, nay bị thu hồi đất được bồi thường một khoản không nhỏ bỗng chốc trở thành “tư sản”, họ không biết làm gì với số tiền “trời cho” ấy Khi có một nắm tiền trong tay họ sẽ nghĩ ngay xây nhà, mua xe, săm sửa, mà không nghĩ rằng hết tiền thì họ cũng trắng tay.Họ lai rơi vào tình trạng vô sản mà có thể khẳng đinh rằng lần này họ còn nghèo hơn cả khi không co tiền bồi thường Khi không có tiền thì ít ra họ còn mảnh đất để canh tác nay đất không còn thi tiêu hết thì là hết sạch

Bảng 1.4 Tình hình sử dụng tiền bồi thường của các hộ dân

(Nguồn: Tổng hợp số liệu điều tra năm 2013)

8.9 7.9

2.4 1.6 29.5

2 3 4 5 6 7

Biều đồ 1.3 Tình hình sử dụng tiền bồi thường của các hộ dân

Qua bảng trên thấy rất rõ tỷ lệ chi tiêu tiền vào các hoạt động như mua sắm, nhà cửa, hay cho vay chiếm tỉ lệ lớn Trong khi đầu tư vào học nghề là 2,4%, đầu tư cho sản xuất kinh doanh là 1,6% Điều đó cho thấy những nguời nông dân sử dụng đồng tiền không có hiệu quả nên chỉ sau thời gian “giàu tức thời” đã trở thành ‘vô sản’ nhanh chóng Vấn đề đặt ra, không trách người nông dân khi cuộc sống của họ thiếu thốn nay có tiền thì họ sẽ thoả mãn ước mong chốc lát, nhưng họ không tính toán lâu dài, họ sử dụng số tiền bồi thường không có hiệu quả, và đầu tư không có hiệu quả

Thứ tư, hậu quả gia tăng tệ nạn xã hội:

Khi mà người nông dân có tiền, và khi các dịch vụ phát triển đã được đáp ứng ngay tại nơi họ sống cũng là lúc tệ nạn xã hội len lỏi vào từng ngõ ngách của làng xóm Khi mà những quán karaoke trá hình hình thành thì đó cũng là lúc đánh dấu sự xuống cấp đạo đức ở một bộ phận nông dân Khi mà một bộ phận nông dân khác thi tiêu khiển bằng cách rượu chè, cờ bạc, số đề

Và từ những lúc men rượu mà gây rối gây mất trật tự an ninh xã hội, nặng thì đánh nhau Trước kia, khi còn khổ thì cơm lành canh ngọt, nay khi gia đình

có chút tiền thì gia đình lại lục đục, đánh con chửi vợ Từ cái sự giàu lên tức

thời ấy mà rất nhiều nhà tan cửa nát nhà Khi mà gia đình không hạnh phúc thì những đứa con sẽ phải chịu hậu quả đầu tiên Sẽ là một cái nhìn tiêu cực từ con trẻ, rồi khi bất lực trước gia đình nơi chỗ dựa tinh thần thì chúng rất dễ trượt dài Có rất nhiều em nhỏ trở thành trẻ em lang thang Các em có thể kiếm sống bằng đủ nghề,bị bóc lột hoặc cúng có khi trở thành kẻ trấn lột Chưa có số liệu chính thức về những em nhỏ co hoàn cảnh như thế nhưng con

số này chắc không nhỏ chút nào

Thứ năm, mất làng nghề truyền thống:

Một số làng nghề truyền thống đã có nguy cơ xoá sổ khỏi bản đồ Hà Nội Điển hình là làng nghề nổi tiếng “Đào Nhật Tân” Phát triển đô thị ở phường Nhật Tân dẫn đến diện tích trồng đào bị giảm xuống Nghề trồng đào dường như không còn ở Nhật Tân nữa , giờ ở Nhật Tân thay thế những cây đào tết là những khu nhà nửa Âu nửa Á

Như vậy bên cạnh những thuận lợi mà ta không thể phủ nhận do quá trình đô thị hoá đem lại thì vẫn còn những bất cập cần giải quyết

1.5.3 Giải pháp việc làm cho người dân Hà Nội sau khi thu hồi đất

Tại Hà Nội, quá trình đô thị hóa nhanh đã dẫn đến việc thu hồi đất nông nghiệp ồ ạt, trong đó có hàng ngàn ha đất nông nghiệp 2 vụ lúa, ảnh hưởng đến hàng trăm nghìn hộ dân Với những nông dân sau khi mất đất không chuyển được ngành nghề, thu nhập của họ giảm sút, dẫn đến giảm mức tăng trưởng kinh tế ở khu vực nông thôn Trong khi đó, nhiều người dân sử dụng tiền bồi thường, hỗ trợ GPMB chưa đúng mục đích; rồi lao động nông nghiệp

bị mất đất khó kiếm được việc làm mới, dẫn đến những khó khăn xã hội Theo kết quả điều tra của Đại học Kinh tế Quốc dân Hà Nội, tại các vùng mất đất do đô thị hóa và xây dựng khu công nghiệp ở vùng Đồng bằng sông Hồng có khoảng 70 - 80% số lao động thuộc diện bị thu hồi đất, không chuyển đổi được ngành nghề, phải di chuyển vào các TP bán hàng rong trên đường phố hoặc làm các dịch vụ khác

Việc thu hồi đất nông nghiệp để phục vụ quá trình phát triển kinh tế - xã hội đã khiến hàng ngàn nông dân mất đất không kiếm được việc làm mới Theo các chuyên gia, doanh nghiệp lấy đất không quan tâm tới công tác đào tạo nghề cho nông dân nên kết quả thu hút lao động tại chỗ đạt được rất thấp Đa phần các chủ dự án đều có cam kết với những người bị thu hồi đất sẽ tạo việc làm cho họ, nhưng kết quả thực hiện rất kém Trong khi đó, lao động

do Nhà nước đào tạo nghề cho nông dân vùng mất đất không đáng kể

Một số trung tâm đào tạo nghề cho nông dân chỉ biết đào tạo, không khảo sát nhu cầu thị trường, không biết sau đào tạo nông dân có được nhận vào làm việc hay không

UBND TP Hà Nội ban hành Quyết định số 41/2013/QĐ-UBND, về chính sách hỗ trợ cho người lao động bị thu hồi đất nông nghiệp Theo đó, từ ngày 5/10, TP sẽ áp dụng các chính sách hỗ trợ mới về học nghề, tạo việc làm

và tín dụng cho người lao động bị thu hồi đất nông nghiệp trên địa bàn

Đối tượng được áp dụng là người lao động thuộc các hộ gia đình trực tiếp sản xuất nông nghiệp bị Nhà nước thu hồi đất mà không có đất để bồi thường, bảo đảm đủ các điều kiện như: Có hộ khẩu thường trú tại hộ gia đình

có đất nông nghiệp bị thu hồi, nam trong độ tuổi lao động từ 15 tuổi đến dưới

60 tuổi, nữ từ 15 tuổi đến dưới 55 tuổi và có nhu cầu học nghề, chuyển đổi nghề, tìm kiếm việc làm, vay vốn tạo việc làm Người lao động được hưởng chính sách hỗ trợ giải quyết việc làm và đào tạo nghề một lần trong thời hạn 3 năm kể từ khi có quyết định thu hồi đất

Bên cạnh đó, thành phố quyết định hỗ trợ người lao động có nhu cầu vay vốn với mức vay tối đa 20 triệu đồng/chỗ làm việc mới được tạo ra Người lao động có nhu cầu đi lao động nước ngoài được vay lãi suất ưu đãi từ Ngân hàng Chính sách Xã hội để chi trả các chi phí cần thiết mà người lao động đóng góp theo quy định ghi trên hợp đồng đối với từng thị trường lao

động Thời hạn cho vay tối đa bằng thời gian đi lao động ở nước ngoài theo hợp đồng UBND TP Hà Nội sẽ hỗ trợ học nghề ngắn hạn tối đa là 3 triệu đồng/người/khóa học, hỗ trợ tiền ăn 15.000 đồng/người/ngày, hỗ trợ đi lại 200.000 đồng/người/khóa học đối với người học nghề ở xa nơi cư trú từ 15km trở lên Đối với trình độ trung cấp nghề (hệ học 2 năm), mức hỗ trợ không quá

12 triệu đồng/người/khóa học và hệ học 3 năm không quá 18 triệu đồng/người/khóa học Với trình độ cao đẳng nghề, mức hỗ trợ không quá 20 triệu đồng/người/khóa học Người lao động có nhu cầu đi lao động ở nước ngoài sẽ được hỗ trợ 100% học phí học nghề, ngoại ngữ, chi phí khám sức khỏe, làm hộ chiếu, thị thực, bồi dưỡng kiến thức cần thiết theo hợp đồng Thực tế hiện nay, các địa phương chỉ quan tâm đến việc "bồi thường"

và "hỗ trợ" cho nông dân mất đất Trong khi đó, người dân có nhu cầu lớn về chuyển đổi ngành nghề lại chưa được chú trọng thực hiện

CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG

VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là môi trường xung quanh khu đô thị CEO Thứ

2 là nguồn lực tự nhiên trong sinh kế của người dân tại địa phương ( 2 thôn nghiên cứu: thôn Đa Phúc và Sài Khê )

2.2 Nội dung nghiên cứu

Điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội của xã Sài Sơn – Quốc Oai – Hà Nội Một số tác động về môi trường tự nhiên và môi trường xã hội

Các vấn đề sử dụng đất nông nghiệp sau khi đã chuyển đổi mục đích sử dụng đất

Vấn đề sinh kế của người dân bị thu hồi đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn nghiện cứu

2.3 Phương pháp nghiên cứu

2.3.1 Phương pháp thu thập tài liệu

Thu thập tài liệu là một công cụ cần thiết từ những tài liệu, các công trình nghiên cứu có liên quan tới khu vực nghiên cứu Các tài liệu trong quá trình nghiên cứu bao gồm: Điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội; tình hình sản xuất làng nghề; hiện trạng môi trường;…

Tài liệu thu thập từ UBND xã Sài Sơn, Sở Tài nguyên và môi trường huyện Quốc Oai, sách báo, tạp chí khoa học, các luận văn, chuyên đề, các kết quả nghiên cứu khoa học liên quan tới đề tài

2.3.2 Phương pháp điều tra phỏng vấn

Tiến hành xây dựng phiếu điều tra dành cho các hộ gia đình bị thu hồi đất ở 2 thôn Đa Phúc và Sài Khê bao gồm:

Tổng số phiếu 40 phiếu được chia cho 2 thôn có đất trong dự án CEO, theo tỉ lệ số hộ sản xuất trong từng xóm/ số hộ sản xuất trong thôn, cụ thể: + Thôn Đa Phúc: 20 phiếu

+ Thôn Sài Khê: 20 phiếu

Nội dung điều tra nhằm thu thập các thông tin sau:

- Diện tích đất bị thu hồi, những thay đổi về công việc, thu nhập sau khi bị thu hồi đất

- Các vấn đề môi trường bị ảnh hưởng trước và sau khi thu hồi đất

2.3.3 Phương pháp khảo sát thực địa

Tiến hành khảo sát thực địa nhằm phát hiện các vấn đề; xác định các

vị trí lấy mẫu đại diện; kiểm tra và hiệu chỉnh các thông tin thu được qua phỏng vấn và từ tài liệu thu thập để đưa ra nhận định chính xác hơn cho vấn

- Khảo sát hệ thống thoát nước trong khu đô thị

Dựa trên kết quả khảo sát thực địa và tham khảo các tài liệu nghiên cứu về khu đô thị sinh thái CEO để chọn lựa các vị trí lấy mẫu Các vị trí lấy mẫu phải đại diện cho chất lượng nước mặt, có tính đặc trưng, phản ánh đúng hiện trạng môi trường

- Môi trường nước mặt ( nước tưới nông nghiệp)

Tiến hành lấy mẫu nước mặt tại các kênh tưới nông nghiệp, nhằm đánh giá chất lượng nước tưới tại cánh đồng Chắt

NM2: Điểm cuối của kênh chính, gần khu vực dự án CEO

NM3: Lấy tại mương tiêu nước phụ

NM4: Lấy tại mương cấp nước phụ

Dung lượng các mẫu là 500ml

- Môi trường không khí

Tiến hành đo tiếng ồn và khí bụi ở 4 vị trí, nhằm xác định ảnh hưởng của hoạt động xây dựng đến môi trường không khí

K1, K2: 2 điểm trong khu vực xây dựng dự án CEO

K3, K4: Vị trí trong khu dân cư thuộc thôn Đa Phúc và Sài Khê

2.3.4 Phương pháp lấy mẫu hiện trường, phân tích trong phòng thí nghiệm

Phương pháp lấy mẫu và xử lý mẫu

- Phương pháp lấy mẫu và xử lý mẫu nước

* Phương pháp lấy mẫu và xử lý mẫu nước tuân theo các tiêu chuẩn quốc gia như sau:

+TCVN 6663–1:2011 (ISO 5667–1:2006) - Chất lượng nước - Phần 1: Hướng dẫn lập chương trình lấy mẫu và kỹ thuật lấy mẫu

+ TCVN 6663–3:2008 (ISO 5667–3:2003) – Chất lượng nước - Lấy mẫu Phần 3: Hướng dẫn bảo quản và xử lý mẫu

+ TCVN 5999:1995 (ISO 5667–10:1992) – Chất lượng nước – Lấy mẫu Hướng dẫn lấy mẫu nước thải

+ TCVN 5994:1995 (ISO 5667 – 4:1987) – Chất lượng nước – Lấy mẫu Hướng dẫn lấy mẫu ở hồ ao tự nhiên và nhân tạo

* Mẫu nước được lấy vào thời điểm: Tháng 3/2014

Đối với nước mặt, mẫu nước được lấy ngay tại các điểm cung cấp nước tưới, nước chứa trong ao, hồ Nước mặt được lấy ở độ sâu cách mặt nước 0 – 30cm

Phương pháp phân tích trong phòng thí nghiệm

Phương pháp phân tích trong phòng thí nghiệm được tuân thủ theo các tiêu chuẩn hiện hành

- Mẫu nước: Tiến hành phân tích các thông số chất lượng nước như sau: pH, COD, BOD5, TSS, tổng N, tổng P, amoni (NH4+), photphat (PO43-), nitrat (NO3-), clorua, dầu mỡ khoáng, coliform

2.3.5 Phương pháp so sánh

Các chỉ tiêu phân tích chất lượng nước được so sánh với QCVN 40:2011/BTNMT (Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nước thải công nghiệp), QCVN 08:2008/BTNMT (Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng nước mặt) Các chỉ tiêu đánh giá mức độ tiếng ồn so sánh với QCVN 26: 2010/BTNMT ( Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia đo tiếng ồn) Và nồng độ bụi khí độc hại theo QCVN 05: 2013/ BTNMT (Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về không khí xung quanh)

2.3.6 Phương pháp xử lý số liệu điều tra phân tích kết quả nghiên cứu