Siêu âm chẩn đoán hình ảnh bộ máy tiết niệu

Chuẩn bị bệnh nhân:–Bệnh nhân đ ợc ăn chế độ ít rau tr ớc khi chụp khoảng 2 ngày –Không đ ợc sử dụng những thuốc cản quang khác tr ớc ít nhất 6 ngày Thụt Baryte, uống Baryte … tr ớc í

BS Ph¹m Quèc Thµnh

BM ChÈn ®o¸n h×nh ¶nh - §HY HP

C¸c kü thuËt th¨m dß

hÖ tiÕt niÖu

2.C¸c kü thuËt th¨m dß trùc tiÕp ® êng tiÕt niÖu

a Th¨m dß phÇn cao bé m¸y tiÕt niÖu:

b.Th¨m dß phÇn thÊp hÖ tiÕt niÖu:

3 Kü thuËt chôp m¹ch m¸u:

4 C¸c kü thuËt can thiÖp

• Nót m¹ch

• T¹o h×nh m¹ch thËn

• Chäc dß cã h íng dÉn (Siªu ©m, CLVT)

• DÉn l u qua da, dÉn l u sau phóc m¹c

• Nong niÖu qu¶n, t¹o h×nh niÖu qu¶n

• T¸n sái, lÊy sái qua da

• Huû nang thËn b»ng r îu

Chôp Tomo th êng

ThÊy râ h×nh ¶nh bê thËn

Chấn th ơng niệu đạo

Chôp hÖ tiÕt niÖu kh«ng

chuÈn bÞ (ASP)

1 Chuẩn bị bệnh nhân:

–Bệnh nhân đ ợc ăn chế độ ít rau tr ớc khi chụp

khoảng 2 ngày

–Không đ ợc sử dụng những thuốc cản quang khác

tr ớc ít nhất 6 ngày (Thụt Baryte, uống Baryte …) )

tr ớc ít nhất 6 ngày (Thụt Baryte, uống Baryte …) ) –Thụt phân hôm tr ớc và thụt lần 2 khoảng 2 giờ tr

ớc khi chụp

–Không uống n ớc tr ớc khi chụp khoảng 3 giờ

–Trong tr ờng hợp cấp cứu : không cần chuẩn bị

2 Đánh giá phim chụp:

 Hệ x ơng: Thấy đ ợc 2 x ơng s ờn cuối, các đốt sống, các gai sau, x ơng chậu, x ơng cùng,

khớp mu

 Thấy rõ đ ợc bóng cơ đái chậu chạy chếch

theo hình chữ V ng ợc từ D12, L1 xuống tiểu khung, nếu thấy rõ vòm hoành càng tốt

 Gan -Lách: bóng lách và bóng gan

 C¸c h×nh c¶n quang: tÊt c¶ c¸c v«i ho¸, sái c¶n

quang thuéc c¸c c¬ quan trong æ bông: sái tói

mËt, ® êng mËt, v«i ho¸ ë tuþ, sái tuþ, v«i ho¸ ë

tuyÕn th îng thËn, c¸c m¹ch m¸u, sái ruét thõa, c¬ quan sinh dôc n÷, tiÒn liÖt tuyÕn vµ hÖ tiÕt niÖu

 Nh÷ng h×nh c¶n quang nµy n»m tr íc cét sèng

(phim nghiªng) th êng thuéc c¸c t¹ng vµ m¹ch

m¸u trong æ bông

 H×nh c¶n quang thuéc hÖ tiÕt niÖu th êng trïng víi cét sèng (phim nghiªng)

Phim bông tiÕt niÖu kh«ng chuÈn bÞ chuÈn

Chôp thËn thuèc (UIV)

1 §¹i c ¬ng

 Ngµy nay cã nhiÒu ph ¬ng ph¸p th¨m

kh¸m hÖ tiÕt niÖu: Siªu ©m, CT, MRI …)

kh¸m hÖ tiÕt niÖu: Siªu ©m, CT, MRI …)

 UIV lµ mét kü thuËt ®Çu tay trong th¨m kh¸m hÖ tiÕt niÖu.

 UIV lµ ph ¬ng ph¸p kh«ng thÓ thiÕu trong chÈn ®o¸n bÖnh lý hÖ tiÕt niÖu

2 Chỉ định

 Tất cả những tổn th ơng nghi ngờ bệnh lý của

đ ờng tiết niệu: sỏi, viêm nhiễm, dị dạng…)

đ ờng tiết niệu: sỏi, viêm nhiễm, dị dạng…)

 Đái máu ch a rõ nguyên nhân

 Những bệnh lý có liên quan đến hệ tiết niệu: các bệnh lý tiểu khung, bẩm sinh…)

các bệnh lý tiểu khung, bẩm sinh…)

 Để chẩn đoán phân biệt u trong ổ bụng và u sau phúc mạc

3 Chống chỉ định

 Trong suy thận nặng

 Không dung nạp Iode

 Suy tim, suy gan nặng

 Đa u tuỷ : do các ống thận bị tắc khi Protein Jones tiếp xúc với thuốc cản quang

Bence- Thai nghén: Nếu nhất thiết phải chụp UIV nên chụp tối thiểu số phim đủ để chẩn đoán và không ép.

 Nhìn chung UIV không có chống chỉ định tuyệt đối

4 Kỹ thuật

Chuẩn bị bệnh nhân:

–Bệnh nhân đ ợc ăn chế độ ít rau tr ớc khi chụp khoảng

2 ngày

–Không đ ợc sử dụng những thuốc cản quang khác tr

ớc ít nhất 6 ngày (Thụt Baryte, uống Baryte …) )

ớc ít nhất 6 ngày (Thụt Baryte, uống Baryte …) )

–Thụt phân hôm tr ớc và thụt lần 2 khoảng 2 giờ tr ớc

khi chụp

–Không uống n ớc tr ớc khi chụp khoảng 3 giờ

–Trong tr ờng hợp cấp cứu : không cần chuẩn bị

 Đ ờng vào:

–Dùng thuốc cản quang là Iode tan trong

n ớc để đ a vào cơ thể qua đ ờng tĩnh mạch

–Liều l ợng thuốc: khoảng 1-1,5ml/kg

–Có thể pha thuốc trong huyết thanh ngọt

để truyền nhỏ giọt tĩnh mạch (cho bệnh nhân thận yếu)

 Luôn phải chụp phim hệ tiết niệu không chuẩn bị

 Các b ớc

–Chụp phim sau tiêm 1 đến 3 phút, có thể

chụp toàn bộ hoặc khu trú vùng thận.

–Chụp phim toàn bộ sau 5 phút

–Tiến hành ép sau 5 phút (nếu cần)

–Chụp phim sau ép 5 phút

–Chụp hình ảnh hệ thống đài bể thận sau 5

phút, 10 phút, có thể chụp chếch theo h ớng

đài và bàng quang đầy thuốc ở giai đoạn sớm

Giá trị của chụp ép bóng Thấy rõ hình ảnh các đài

–Sau 15 phút có thể tháo ép Chụp phim

toàn thể ngay sau tháo ép

–Có thể chụp thêm ở các t thế chếch, nằm

sấp, đứng, chụp chậm

–Chụp bàng quang đầy thuốc (thẳng,

chếch, nằm sấp…)) và chụp bàng quang

chếch, nằm sấp…)) và chụp bàng quang

sau khi bài tiết

–Có thể chụp muộn sau 24 giờ

Ngấm thuốc không cân đối

Chôp Tomo th êng

1 H×nh ¶nh nang thËn

2 H×nh ¶nh thËn hai bê (RCC)

Chụp bể thận niệu quản ng ợc dòng

 Chuẩn bị bệnh nhân giống nh chụp UIV

 Chụp phim hệ tiết niệu không chuẩn bị

 Soi bàng quang, đ a sonde vào lỗ niệu quản

 Bơm thuốc cản quang ng ợc dòngvào đài bể thận

và niệu quản

 Chụp các phim khu trú vào đài bể thận và niệu quản Tuỳ theo yêu cầu chẩn đoán có thể chụp các phim rút sonde và để bệnh nhân nằm sấp.

Chụp bàng quang ng ợc dòng

Bơm thuốc cản quang ng ợc dòng qua niệu

đạo vào bàng quang Tuỳ theo yêu cầu

chẩn đoán có thể chụp:

 Chụp bàng quang niệu quản trong khi đái:

 Chụp bàng quang muộn.

 Chụp bàng quang đối quang kép

 Chụp bàng quang hàng loạt

 Th¨m kh¸m tiÒn lÖt tuyÕn ë nam vµ tö cung

phÇn phô ë n÷.

Mét sè bÖnh lý th êng gÆp

1 Bất th ờng ở bộ máy tiết niệu:

 Bất th ờng liên quan đến sự di chuyển

 Bất th ờng nhu mô thận

 Bất th ờng đài thận

 Bất th ờng niệu quản

 Bất th ờng bàng quang niệu đạo

ThËn xoay

NiÖu qu¶n ph¶i cã h×nh mãc c©u >>>>RCU

Tói thõa bµng quang

2 Sỏi tiết niệu

Mục đích:

 Chẩn đoán hình thái, cấu trúc, định khu của sỏi

 ảnh h ởng của sỏi đến chức năng thận

 Xác định yếu tố thuận lợi với bệnh lý sỏi

 Điều trị, theo dõi điều trị, h ớng dẫn điều trị,

đánh giá sau điều trị

2.1 Sái thËn

 Chôp hÖ tiÕt niÖu kh«ng chuÈn bÞ (ASP):

– H×nh ¶nh c¶n quang trïng víi bãng

thËn (víi sái c¶n quang)

– H×nh th¸i kh¸c nhau (h×nh qu¶ kÐ,

h×nh cñ gõng ).

– Khi chôp nghiªng trïng víi cét sèng

th¾t l ng.

 Siêu âm:

–Kích th ớc thận to ra hoặc teo.

–Đài bể thận giãn, nhu mô thận có thể mỏng

hoặc không tuỳ theo thời gian bít tắc do sỏi

–Hình ảnh sỏi là hình tăng âm và bóng cản –Có thể sỏi chỉ ở 1 nhóm đài hoặc chiếm toàn

bộ đài bể thận

Sỏi đài thận

Sái bÓ thËn

Chôp B¬m h¬i sau phóc m¹c

2.2 Sỏi niệu quản

 Là sỏi thứ phát sau sỏi thận

 Hay gặp ở 3 vị trí hẹp của niệu quản (chỗ nối

đài bể thận niệu quản, chỗ bắt chéo động mạch chậu và chỗ đổ vào bàng quang)

 Hình thái th ờng gặp là sỏi có hình quả ké

 Hình ảnh gián tiếp: do sỏi cản trở l u thông n ớc tiểu xuống bàng quang nên phía trên sỏi sẽ giãn

2.3 Sỏi bàng quang

 Sỏi th ờng to, có nhiều vòng tròn đồng tâm.

 Th ờng gặp ở nam, nữ hiếm gặp

 Trên XQ: hình cản quang lớn, tròn nằm ở tiểu khung và có nhiều vòng tròn đồng tâm.

 Siêu âm:

–Hình tăng âm lớn, với bóng cản lớn phía sau

nằm trong bàng quang,

–Di chuyển khi thay đổi t thế.

–Viêm bàng quang kèm theo.

 UIV: hình ảnh khối chiếm chỗ của thuốc

cản quang và lẫn trong nền thuốc cản quang

>>> làm tăng đậm độ so với chỉ có thuốc

cản quang bình th ờng

 CLVT:

quang, không bắt thuốc cản quang sau tiêm

kèm theo.

Sái thËn 2 bªn sái bµng quang

2.4 Sỏi niệu đạo

Sỏi niệu đạo đoạn tiền liệt tuyến

3 Lao ® êng tiÕt niÖu

–Phim chụp hệ tiết niệu không chuẩn

bị: tổn th ơng vôi hoá dạng vệt, đ ờng

thẳng, vòng cung hoặc toàn bộ thận

–Phim chụp UIV: hình ảnh choán chỗ, giãn một hoặc nhiều nhóm đài, hình ảnh chít hẹp và co kéo các đài

bờ không đều.

Hoại tử nhú thận (Papillary necrosis) Hình ảnh đài cộng

4 Nhiễm khuẩn cấp

 Do nhiều nguyên nhân khác nhau : Chấn th

ơng, sỏi niệu

 Vị trí: nhu mô, đài bể thận, niệu quản,

khoang quanh thận hay phối hợp nhiều nơi

 Kết quả: gây apxe thận, ứ mủ quanh thận, viêm tấy quanh thận

 Lâm sàng: bệnh nhân có đau sốt, rối loạn n

ớc tiểu nh đái buốt, đái rắt

Hình ảnh:

Có thể thấy tổn th ơng khu trú hình tam giác hay đậm âm

–Hình khí trong viêm thận bể thận hoại th (ở

bệnh nhân đái tháo đ ờng)

–Đ ờng niệu giãn, âm không đồng nhất.

5 Nhiễm khuẩn mạn tính

 Tổn th ơng th ờng thứ phát sau trào ng ợc niệu quản có nhiễm khuẩn

 Hình ảnh :

–Đài thận lồi về phía nhu mô, có hình chuỳ,

do nhu mô thận đối diện bị teo.

–Viêm bể thận niệu quản do sỏi san hô

–Viêm bể thận niệu quản kén hoá do phản

ứng của niêm mạc bể thận niệu quản tạo hình kén trong bể thận và niệu quản giãn.

Khèi u ë thËn

1 Nang thËn:

 B×nh th êng kh«ng cã dÊu hiÖu l©m sµng khi kh«ng bÞ chÌn Ðp

 ChÈn ®o¸n dÔ dµng b»ng siªu ©m:

–Khèi dÞch trong b×nh th êng, cã h×nh trßn hoÆc bÇu

dôc

–Mét hoÆc nhiÒu nang, kÝch th íc kh¸c nhau

–Nang cã thÓ ph¸t triÓn ra ngoµi bê thËn, vµo nhu

m« thËn hoÆc c¶ hai.

–Cã thÓ cã v¸ch dÇy hay máng, thµnh cã thÓ v«i ho¸

hoÆc kh«ng v«i ho¸.

–Một nang có thể K hoá khi vách dày,

thành nang có mầm, vôi hoá thành mảng, chảy máu trong nang

 Trên UIV: Hình ảnh khối đè đẩy làm giãn các nhóm đài bể thận, với bờ đều nhẵn (khi nang to)

 Chụp CLVT:Hình ảnh nang có tỷ trọng

dịch, có thể có vôi hóa thành, có vách,

thành rõ, nằm ở nhu mô thận Sau tiêm

thuốc cản quang nang không bắt thuốc cản quang

2 Nang cạnh bể thận:

 Nang th ờng phát triển vào trong xoang thận gây

kéo dài các đài thận, đảo ng ợc đài thận, đài bể thận không giãn.

 Chẩn đoán dễ khi phối hợp với UIV và chụp

CLVT.

 Nang thận nhiều vách, nang sán (hiếm), bệnh đa nang

3 U lành tính ở thận

*U cơ trơn và u mỡ:

 Hiếm gặp, có gặp th ờng hay gặp ở nữ.

 Không có dấu hiệu lâm sàng, nên th ờng phát hiện ngẫu nhiên.

 Kích th ớc U từ 0,1 - 1cm, tròn, hay gặp ở nhu mô vỏ

thận

 Có thể có cả 2 loại tế bào trong một U

 U to có thể từ 8 -12cm biểu hiện bằng khối ít âm, không

có tăng âm phía sau, không có dấu hiệu đặc tr ng.

*U mỡ cơ mạch

 Là u đơn độc, hay gặp ở nữ, tuổi từ 40 -60.Phát

hiện ngẫu nhiên do không có triệu chứng lâm sàng

 Bản chất là u loạn sản chứa tế bào mỡ, cơ trơn và các mạch với thành mạch dày.

 Siêu âm: khối ranh giới rõ, th ờng tăng âm Trung tâm khối có vùng ít âm do cấu trúc cơ trơn và

mạch máu

 Chụp CLVT và CHT: thấy rõ tỷ

trọng và tín hiệu của mỡ cơ, phần

mềm, và mạch máu (khi có tiêm thuốc cản quang)

 UIV : Khối đè đẩy vao các nhóm đài và

bể thận, không thấy thuốc cản quang ở vùng U, khối lồi ra khỏi bao thận.

U mì c¬ m¹ch

*U tuyÕn:

 Cã nguån gèc tõ tÕ bµo biÓu m«, kÝch th

íc nhá.

 ChÈn ®oµn ph©n biÖt u tÕ bµo tuyÕn vµ

ung th tÕ bµo tuyÕn kh«ng râ rµng, th êng khi u to trªn 3cm th× coi nh lµ ¸c tÝnh.

–Sau tiªm cã h×nh l íi m¹ch tõ trung t©m ra gièng

nan hoa b¸nh xe.

 Hình ảnh siêu âm:

–Thay đổi kích th ớc và hình dáng thận.

–Giới hạn không rõ, giai đoạn muộn xâm lấn đài bể thận, ứ n ớc khu trú các đài bể thận

–Xâm lấn tổ chức mỡ quanh thận và bờ cơ thắt l ng chậu

–Có thể tăng âm hoặc giảm âm (u nhỏ có thể đồng âm với nhu mô thận)

Chụp UIV:

Chụp CLVT:

nhu mô và các đài bể thận, muộn xâm lấn cơ quan lân cận.

tiêu thuốc nhanh do giàu mạch tân tạo.

 Chôp CHT: cã 3 dÊu hiÖu chÝnh

hiÖu kh¸c: v«i hãa, di c¨n n¬i kh¸c (phæi, cét sèng, khung chËu )

U ThËn tr¸i

U thËn tr¸i

5 U ® êng bµi xuÊt

xuÊt phÝa trªn u.

 UIV, UPR:

– Hình khuyết thành, bờ không đều,

chân rộng bám vào đ ờng bài xuất

– Bít tắc ở phía trên u Hình ảnh giãn

phía trên và d ới u -> D/h Bergmann

 CLVT: ít giá trị với u niệu quản đoạn thấp.

6 U bµng quang

–Siªu ©m:

 H×nh ¶nh khèi låi vµo lßng bµng quang,

 Ph©n biÖt khèi cña bµng quang hay c¬

quan kh¸c x©m lÊn.

 §¸nh gi¸ cã ph¸ vì cÊu tróc thµnh bµng quang,

 X©m lÊn tæ chøc quanh thµnh bµng quang.

– §o ® îc kÝch th íc u, vÞ trÝ khèi u,

– §¸nh gi¸ sù ph¸ vì thµnh bµng quang, – X©m lÊn tæ chøc xung quanh vµ di c¨n – Khèi u b¾t thuèc c¶n quang sau tiªm

thuèc c¶n quang.

U bµng quang

 Chôp bµng quang ng îc dßng

– H×nh ¶nh khèi chiÕm chç cña thuèc

c¶n quang trong lßng bµng quang

– Thµnh khèi nham nhá, kh«ng râ nÐt

U bµng quang

U b ng quang (chụp bQ ng ợc dòng) àng quang (chụp bQ ngược dòng)

 ChÊn th ¬ng thËn

 Chôp m¹ch m¸u thËn

 TuyÕn th îng thËn