THI PHÁP THƠ ĐƯỜNG LUẬT HAY LUẬT THI (cận thể) VÀ CỔ PHONG (cổ thể)

Nhập thanh: đốc Những người phóng khoáng chỉ cốt diễn tả ý một cách trung thực đều không thích làm thơ Đường Luật Luật Thi theo lối bát cú thất ngôn, ngũ ngôn hay tứ tuyệt tuyệt cú.. Chí

Trang 1

THI PHÁP THƠ ĐƯỜNG LUẬT HAY LUẬT THI (cận thể) VÀ CỔ PHONG (cổ thể) (Phiên bản đầy đủ)

( Nguồn: http://vuontaodan.net/forums/tm.aspx?m=171 ).

Tổng quan >> [VƯỜN VĂN CHƯƠNG VÀ THI CA] >> Lầu Thi ca >> Thơ Đường luật

Chialy1904 -> THI PHÁP THƠ ĐƯỜNG LUẬT HAY LUẬT THI (cận thể) VÀ CỔ PHONG (cổ

thể) (10/7/2007 7:34:11 AM)

THI PHÁP THƠ ĐƯỜNG LUẬT HAY LUẬT THI (cận thể)

VÀ CỔ PHONG (cổ thể)

Bài viết của Khải Chính Phạm Kim Thư

Thơ Đường Luật hay Luật Thi (cận thể) là loại thơ ngũ ngôn hay thất ngôn (bát cú và tứ tuyệt hay tuyệt cú) được làm theo luật thơ rất có quy củ đặt ra từ đời nhà Đường bên Trung Quốc (618-907)

Thơ Cổ Phong (cổ thể) là thể thơ tương đối tự do gồm những câu thơ 5 chữ hay 7 chữ (ngũ ngôn

cổ phong hay thất ngôn cổ phong), không hạn chế số câu Thơ Cổ Phong xuất hiện vào đời Đông Hán (25-220), trước đời nhà Đường

I Đặc Tính và Tác Dụng của Thơ

Làm văn đã khó mà làm thơ, nhất là thơ Đường Luật, lại càng khó hơn.Trước khi bàn về thi pháp của Thơ Đường Luật, chúng ta cần phải hiểu về các đặc tính và tác dụng của thơ

Thơ là hình thức đầu tiên của văn học Thơ có trước văn tự và âm nhạc Cảm xúc là nguồn gốc của thơ Cảm xúc bị xúc động thì trong lòng phát ra lời với âm hưởng và tiết tấu gọi là thơ Điều này có nghĩa là thơ dùng để biểu lộ tình cảm và tư tưởng con người Do đó đặc tính của thơ là cảm xúc và nhạc tính Nhạc tính ở đây có nghĩa là âm hưởng (harmony) và tiết tấu (rhythm) Âm hưởng là sự hòa điệu, hòa âm, và hòa thanh của các từ được dùng để gây xúc động cho thính giả Tiết tấu có nghĩa là nhịp điệu và sự ngắt nhịp trong câu thơ

Thơ có tác dụng để tạo tình hòa khí giữa vợ chồng, củng cố lòng hiếu thảo của con cháu đối với cha mẹ và ông bà, xây dựng đạo làm người, giáo hóa về luân thường đạo lý cho nhân loại, thăng hoa tình cảm con người, can ngăn các việc làm ngang trái của nhà cầm quyền, và cải thiện phong tục cùng tập quán của xã hội Chính vì thế mà người ta có quan niệm “văn dĩ tải đạo”, tức là thơ văn dùng để chuyên chở đạo lý

Nói chung thơ là nghệ thuật truyền thông tư tưởng và cảm xúc bằng ngôn ngữ đượm tính âm nhạc Mỹ cảm trong thơ do tiết tấu và âm hưởng tạo ra Thơ nhạc thường đi đôi với nhau vì những bài thơ hay thường được phổ nhạc Chính vì thế thơ là một nghệ thuật và hệ thống ký hiệu làm phát sinh trong lòng ta những cảm giác, tình cảm, tư tưởng, và ý tưởng Và cũng chính vì thế

mà thơ còn được các nhà cách mạng Quốc Gia chân chính sử dụng để khích động, kích thích, và dẫn khởi lòng yêu nước thương nòi cùng trí tưởng tượng của chúng ta để dùng vào việc cứu nước

Trang 2

cứu dân, hầu xây dựng tự do dân chủ và nhân quyền cho toàn dân Việt

II Sự Sáng Tác Thơ

Sự sáng tác thơ có nghĩa là việc làm thơ Việc sáng tác thơ bao gồm “lập ý” và “tu từ.”

a Việc Lập Ý

Lập ý có nghĩa là khi làm thơ chúng ta cần phải diễn đạt đúng với những ý tưởng và cảm xúc đang có trong lòng một cách chân thành Đó là nội dung bài thơ Chính vì thế mà thơ có thể làm cho người đọc cảm ứng theo ý thơ mà rơi lệ Việc “lập ý” trong thơ Đường có quy luật về phép dàn ý (xin xem phần nói về bố cục của bài thơ Đường luật “thất ngôn bát cú”

b Việc Tu Từ

Tu từ có nghĩa là cách dùng chữ hay lời thơ đúng cách và chải chuốt để diễn đạt ý thơ Tu từ thuộc về mặt hình thức của bài thơ Chữ hay lời thơ có tác dụng khích động độc giả Chính vì thế mà việc tu từ giữ một địa vị quan trọng thi pháp

Có hai khuynh hướng về cách dùng chữ trong việc làm thơ: dùng chữ một cách cầu kỳ để kích động độc giả và dùng chữ một cách tự nhiên và bình dị Việc chủ trương sử dụng chữ một cách cầu kỳ, nhất là trong thơ Đường Luật, là cốt để kinh động độc giả theo ý muốn của nhà thơ Thơ Đường Luật thuộc về loại thơ nặng phần kỹ xảo

Những người chủ trương dùng chữ một cách tự nhiên và bình dị quan niệm rằng nếu dùng chữ cầu kỳ quá thì ý thơ sẽ mất đi Đã mất ý đi thì dù lời thơ có khéo cho mấy cũng làm cho bài thơ mất giá trị đi

Muốn việc sử dụng chữ trong một bài thơ được hay và đúng cách, các nhà làm thơ không nên để việc trùng ý xảy ra, không dùng chữ dư thừa vô ích, và tuyệt đối không được dùng chữ tục tĩu Việc dùng điển cố thì tùy từng trường hợp, tuy nhiên, không nên vì sử dụng điển cố mà làm cho bài thơ tối nghĩa và mất tự nhiên Muốn việc tu từ được chu đáo, nhà thơ cần phải đọc thơ cho nhiều và để ý chọn chữ cho đúng cách Khi đã đọc nhiều thơ của các thi nhân nổi tiếng, chúng ta

sẽ học hỏi được cách dùng từ và trau dồi thêm ý thơ, nhiên hậu chúng ta sẽ làm thơ được dễ dàng, tức là nói ra đã thành thơ rồi

c Sự Tương Quan Giữa Lập Ý và Tu Từ

Theo thường tình thì nội dung bài thơ quan trọng hơn hình thức của nó Điều này có nghĩa là việc

“lập ý” quan trọng hơn việc “tu từ.” “Lập ý” là tinh thần và linh hồn, còn “tu từ” chỉ là phục sức hay thân thể mà thôi Ý nghĩa mới là chính, việc dùng chữ chỉ là thứ yếu mà thôi Một bài thơ hay là cốt ở ý có cao sâu hay không Nếu một bài thơ mà cách dùng chữ có hay đến mấy nhưng không có ý cao sâu thì cũng là bài thơ dở Ý thơ do cảnh ngộ mà có vì cảnh ngộ sinh ra cảm xúc rồi cảm xúc tạo ra ý thơ, rồi sau đó mới dùng lời để diễn đạt Tuy nhiên, ý thơ được diễn tả bằng lời thơ Vì thế việc lập ý và tu từ cần phải được đi đôi với nhau thì bài thơ mới tuyệt diệu Có nhiều trường hợp mà lời không diễn tả được hết ý nhưng vẫn tạo được ý ở ngoài lời Đó là

trường hợp “ý tại ngôn ngoại.”

Việc sáng tác thơ thường do tính tự nhiên phát khởi cả về ý lẫn từ mà có Chính vì thế mà các

Trang 3

nhà làm thơ đã sáng tác được các câu thơ hay tuyệt diệu nhưng lại không biết cách giải thích tại sao mình làm được những câu thơ đó Nhiều người chủ trương rằng khi làm thơ, người ta chỉ cốt sao diễn tả được ý và có chút vần điệu là được Có ý và có vần điệu thì đó là thơ

Đã có người cho rằng tiếng Việt ta khi nói ra cũng đã là thơ rồi Người ta định nghĩa thơ (thi) là thể văn có thanh, vận, âm điệu rõ ràng, và có thể ngâm vịnh được Quả thật như vậy, tiếng Việt của ta có đủ các yếu tố trên Tiếng Việt chúng ta có âm điệu thật du dương là nhờ ở tám thanh: 2 thanh bằng và 6 thanh trắc Những tiếng không dấu hay có dấu huyền được xếp vào loại tiếng có thanh bằng, do đó ta có 2 thanh bằng.Tiếng có dấu sắc, nặng, hỏi, và ngã được xếp vào loại thanh trắc Riêng tiếng có dấu sắc và dấu nặng lại được chia ra mỗi tiếng có 2 thanh nữa là thanh trắc nhập và thanh trắc khứ tùy theo tiếng đằng sau nó có các phụ âm c, ch, p, và t hay không

Thí dụ:

Thanh trắc khứ: chống, thắng

Thanh trắc nhập: chốc, trách, chấp, chất

Thanh trắc khứ: động, rộn

Thanh trắc nhập: độc, trạch, chộp, chột

Ở Trung Quốc, thanh âm xưa và nay không giống nhau Trước đây, chẳng hạn như tiếng Bắc Bình (Quan Thoại) có 4 thanh, tiếng Thượng Hải có 5 thanh, và tiếng Quảng Đông có 7 thanh

Từ đời nhà Đường (618-907) và đời nhà Minh (1368-162 , ngôn ngữ của Trung Quốc có 4 thanh (tứ thanh) Bốn thanh được sử dụng trong thơ Đường gồm 1 thanh bằng (bình thanh) và 3 thanh trắc (thượng thanh, khứ thanh, và nhập thanh)

Thí dụ:

Bình thanh: đông Thượng thanh: đổng

Khứ thanh: đống Nhập thanh: đốc

Những người phóng khoáng chỉ cốt diễn tả ý một cách trung thực đều không thích làm thơ

Đường Luật (Luật Thi) theo lối bát cú (thất ngôn, ngũ ngôn) hay tứ tuyệt (tuyệt cú) Lý do chính

là hai loại thơ này đều là thi pháp của Tàu và có luật lệ rất khắt khe Nếu đã nói là làm thơ

Đường Luật thì ta bắt buộc phải theo niêm luật nhất định Chính vì thế mà các cụ ta và ngay cả các người làm thơ thời nay thường làm loại thơ trông có vẻ là thơ Đường Luật, cũng thất ngôn và ngũ ngôn bát cú hay tứ tuyệt, nhưng thực ra đó là một lối thơ tự do, tức là thơ Cổ Phong Lối thơ này không cần theo niêm luật hay đối mà chỉ cốt có vần và âm điệu mà thôi

d Điều Kiện Để Sáng Tác Thơ Cho Hay

Thực tế cho ta biết là việc sáng tác thơ cốt ở cảm xúc và nhạc tính Chứng cớ là những câu ca dao của ta được phát xuất ra từ những người bình dân trong dân gian mà cảm xúc, ý nghĩa, và nhạc tính của những câu ca dao này thật tuyệt vời Tuy nhiên, nếu xét về các thi phẩm của những thi nhân nổi tiếng ở Việt Nam trước đây, ở Trung Quốc, và ở các nước Âu Châu, chúng ta sẽ thấy muốn sáng tác thơ cho tuyệt hảo thì cần phải có hai điều kiện: thiên tài và học lực Hai điều kiện này phải đi đôi với nhau thì việc sáng tác thơ mới đạt tới kết quả mỹ mãn Lý do chính là nếu không có thiên tài về thơ thì chúng ta không có khả năng tinh tế để mở cửa kho kiến văn và vốn học lực Có thiên tài về thơ mà không có học lực thì chúng ta không có chất liệu để sử dụng thiên tài về thơ cho đến chỗ tuyệt hảo Chính vì thế mà tác phẩm Truyện Kiều của Nguyên Du mới trở

Trang 4

thành tác phẩm tuyệt trần vô tiền khoáng hậu trong văn học Việt Nam vì Nguyễn Du là nhà thơ vừa có thiên tài về thơ lại vừa có học lực

III Phép Làm Thơ Đường Luật

Thơ Đường luật chia làm hai thể: thơ bát cú (Luật Thi) và thơ tứ tuyệt (tuyệt cú)

1 Bát Cú : Thơ Bát Cú Có Hai Loại:

Thất Ngôn và Ngũ Ngôn

a Thất Ngôn Bát Cú

Thơ thất ngôn bát cú là loại thơ mỗi bài có 8 câu và mỗi câu 7 chữ, tức là chỉ có 56 chữ trong một bài thơ thất ngôn bát cú Thơ thất ngôn bát cú có thể được làm theo hai luật: luật bằng và luật trắc Về vần thì có hai loại: vần bằng và vần trắc Tuy nhiên, các nhà thơ thường hay làm theo vần bằng, tức là luật bằng vần bằng và luật trắc vần bằng

- Luật Bằng Vần Bằng là bài thơ bắt đầu bằng hai tiếng bằng và các tiếng ở cuối câu 1,2,4,6 và 8 phải vần với nhau và là vần bằng, chẳng hạn như trong bài họa của Phan Văn Trị đối với bài

“Tôn Phu Nhân Qui Thục” của Tôn Thọ Tường, câu đầu của bài thơ này bắt đầu bằng hai tiếng bằng: “Cài trâm sửa áo vẹn câu tòng.” Các chữ cuối của câu 1, 2, 4, 6 và 8 gồm: “tòng, đông, hồng, sông, và chồng” đều là vần bằng và vần với nhau

Cách sắp đặt tiếng bằng trắc (luật thơ) trong các câu của bài thơ thất ngôn bát cú luật bằng vần bằng như sau:

Luật Thơ

B - B - T - T - T - B - B (vần)

T - T - B - B - T - T - B (vần)

T - T - B - B - B - T - T

B - B - T - T - T - B - B (vần)

B - B - T - T - B - B - T

T - T - B - B - T - T - B (vần)

T - T - B - B - B - T - T

B - B - T - T - T - B - B (vần)

Thí dụ:

TÔN PHU NHÂN QUI THỤC

(Bài họa của Phan Văn Trị)

Cài trâm sửa áo vẹn câu tòng

Mặt ngả trời chiều biệt cõi đông

Ngút tỏa trời Ngô ùn sắc trắng

Duyên về đất Thục đượm màu hồng

Hai vai tơ tóc bền trời đất

Một gánh cương thường nặng núi sông

Anh hỡi Tôn Quyền anh có biết

Trai ngay thờ chúa, gái thờ chồng

Trang 5

- Luật Trắc Vần Bằng là bài thơ bắt đầu bằng hai tiếng trắc và các tiếng ở cuối câu 1, 2, 4 ,6 và 8 phải vần với nhau và phải là vần bằng, chẳng hạn như trong bài xướng “Tôn Phu Nhân Qui Thục” của Tôn Thọ Tường, câu đầu của bài thơ này bắt đầu bằng hai tiếng trắc: “Cật ngựa thanh gươm vẹn chữ tòng.” Các chữ cuối của câu 1, 2, 4, 6 và 8 gồm: “tòng, đông, hồng, sông, và chồng) đều là vần bằng và vần với nhau

Luật Thơ:

T - T - B - B - T - T - B (vần)

B - B - T - T - T - B - B (vần)

B - B - T - T - B - B - T

T - T - B - B - T - T - B (vần)

T - T - B - B - B - T - T

B - B - T - T - T - B - B (vần)

B - B - T - T - B - B - T

T - T - B - B - T - T - B (vần)

Thí Dụ:

TÔN PHU NHÂN QUI THỤC

(Bài xướng của Tôn Thọ Tường)

Cật ngựa thanh gươm vẹn chữ tòng

Ngàn thu rạng tiết gái Giang Đông

Lìa Ngô bịn rịn chòm mây bạc

Về Hán trau tria mảnh má hồng

Son phấn thà cam dày gió bụi

Đá vàng chi để thẹn non sông

Ai về nhắn với Châu Công Cẩn

Thà mất lòng anh được bụng chồng

b Ngũ Ngôn Bát Cú

Thơ ngũ ngôn bát cú là loại thơ mỗi bài gồm có 8 câu và mỗi câu có 5 chữ, tức là chỉ có 40 chữ trong một bài thơ thuộc loại này Thơ ngũ ngôn bát cú cũng theo qui luật về cách gieo vần như thất ngôn bát cú, tức là chỉ có một vần được gọi là độc vận và thường là vần bằng Cũng giống như thơ thất ngôn bát cú, các vần trong bài ngũ ngôn bát cú được gieo ở cuối câu đầu và cuối các câu chẵn

Thơ ngũ ngôn bát cú cũng có luật bằng trắc như thất ngôn bát cú, tức là bài thơ theo luật bằng thì bắt đầu bằng hai tiếng bằng, bài thơ theo luật trắc thì bắt đầu bằng hai tiếng trắc Cũng giống như thất ngôn bát cú, thường thường các nhà thơ làm thơ ngũ ngôn bát cú theo luật bằng vần bằng và luật trắc vần bằng Không có mấy ai làm theo vần trắc

- Luật Bằng Vần Bằng và cách sắp đặt các tiếng bằng trắc:

Luật Thơ

Trang 6

B - B - T - T - B (vần)

T - T - T - B - B (vần)

T - T - B - B - T

B - B - T - T - B (vần)

B - B - B - T - T

T - T - T - B - B (vần)

T - T - B - B - T

B - B - T - T - B (vần)

Thí dụ:

ĐƯỢC TIN BẠN ĐAU

(Khải Chính tặng bạn Trần Quang Túc, 1966)

Nghe tin bác bị đau

Lòng thấy thật buồn rầu

Tri kỷ xa vời quá

Tri âm vắng bóng lâu

Nghe danh tình cách mạng

Kết bạn nghĩa vô cầu

Chúc bác mau bình phục

Chung vai nguyện có nhau

- Luật Trắc Vần Bằng và cách sắp đặt các tiếng bằng trắc trong các câu của bài thơ ngũ ngôn bát

cú luật trắc vần bằng:

Luật Thơ

T - T - T - B - B (vần)

B - B - T - T - B (vần)

B - B - B - T - T

T - T - T - B - B (vần)

T - T - B - B - T

B - B - T - T - B (vần)

B - B - B - T - T

T - T - T - B - B (vần)

Thí dụ:

DÒNG CẢM BIỆT

(Toại Khang tặng Trình Xuyên, Hà Nội, 1990)

Ôi lại người ra đi

Chia tay có hạn kỳ

Gia đình mừng tái hợp

Lan trúc nhớ tương tri

Song hạc mùa tung cánh

Bốn phương ý kịp thì

Cảm tình xanh viễn mộng

Trang 7

Bút tiễn gót vân phi

- Luật Bằng Vần Trắc, Luật Trắc Vần Trắc

Còn có luật bằng vần trắc và luật trắc vần trắc cho một bài thất ngôn và ngũ ngôn bát cú nữa, tức

là bài thơ bắt bầu bằng hai tiếng bằng hay hai tiếng trắc và các tiếng ở cuối câu 1,2,4,6 và 8 phải vần với nhau và là vần trắc Loại thơ vần trắc này rất hiếm người làm nên không được trình bày ở trong phạm vi bài này

c Luật Lệ Chung về Thất Ngôn và Ngũ Ngôn Bát Cú

- Luật Bất Luận và Khổ Độc

* Bất Luận (không kể, tức là không cần phải theo đúng luật)

Trong lối thơ Đường Luật, người ta áp dụng luật “nhất tam ngũ bất luận” cho thơ thất ngôn, và

“nhất tam bất luận” cho thơ ngũ ngôn Điều này có nghĩa là trong thơ thất ngôn thì chữ thứ nhất, thứ ba, và thứ năm không cần phải theo đúng luật; trong thơ ngũ ngôn thì chữ thứ nhất và thứ ba không bắt buộc phải theo đúng luật Chính vì thế mới gọi là “bất luận” (không kể)

* Khổ Độc (khó đọc)

Tuy là có luật “bất luận,” nhưng nếu tiếng đáng bằng mà đổi ra trắc thì trong các trường hợp sau thành ra khổ độc, tức là rất khó đọc và khó ngâm Đó là chữ thứ 3 của các câu chẵn và chữ thứ 5 các câu lẻ trong thơ thất ngôn hay chữ thứ 1 của các câu chẵn và chữ thứ 3 của các câu lẻ trong thơ ngũ ngôn nếu là bằng mà đổi ra trắc thì gọi là khổ độc và không chỉnh Tuy nhiên, nếu tiếng trắc mà đổi ra bằng thì không sao

- Niêm

“Niêm” có nghĩa là dính, ý nói sự liên hệ về âm luật của hai câu thơ trong một bài Đường luật phải đúng cách Đó là bằng niêm với bằng, trắc niêm với trắc Chữ thứ 2 của mỗi hai câu sau đây phải niêm với nhau, hoặc là cùng bằng hoặc là cùng trắc, bằng niêm với bằng và trắc niêm với trắc: câu 1 và 8, câu 2 và 3, câu 4 và 5, câu 6 và 7 Điều này có nghĩa là nếu bài thơ thuộc loại bát

cú luật trắc vần bằng, chữ thứ nhì của câu 1 là trắc thì chữ thứ nhì của câu 8 cũng phải là trắc; chữ thứ nhì của câu 2 là bằng thì chữ thứ nhì của câu 3 cũng phải là bằng; chữ thứ nhì của câu 4

là trắc thì chữ thứ nhì của câu 5 cũng phải là trắc; và chữ thứ nhì của câu 6 là bằng thì chữ thứ nhì của câu 7 cũng phải là bằng Nếu bài thơ thuộc loại bát cú luật bằng vần bằng, chữ thứ nhì của câu 1 là bằng thì chữ thứ nhì của câu 8 cũng phải là bằng; chữ thứ nhì của câu 2 là trắc thì chữ thứ nhì của câu 3 cũng phải là trắc; chữ thứ nhì của câu 4 là bằng thì chữ thứ nhì của câu 5 cũng phải là bằng; và chữ thứ nhì của câu 6 là trắc thì chữ thứ nhì của 7 cũng phải là trắc

- Bố Cục Bài Thơ Bát Cú

* Câu số 1 dùng để mở bài (phá đề), câu số 2 dùng để chuyển tiếp vào bài (thừa đề) Hai câu này

có tên là hai câu đề

* Hai câu 3 và 4 dùng để giải thích đề tài cho rõ ràng Hai câu này có tên là hai câu thuật (thực) hay trạng

* Hai câu 5 và 6 dùng để bàn rộng nghĩa đề tài và được gọi là hai câu luận

*Hai câu 7 và 8 dùng để tóm ý nghĩa cả bài và được gọi là hai câu kết

Trang 8

- Hai Cặp Câu Thơ Phải Đối Với Nhau Trong Bài Thất Ngôn và Ngũ Ngôn Bát Cú:

Trong bài thơ bát cú (thất ngôn hay ngũ ngôn), câu 3 đối với câu 4, và câu 5 đối với câu 6

Những câu này phải theo đúng luật bằng trắc (hai câu thực hay trạng và hai câu luận) Đối là đặt hai câu cân xứng với nhau sao cho ý và chữ đối với nhau Thí dụ:

“Hai vai tơ tóc bền trời đất”

đối với:

“Một gánh cương thường nặng núi sông”

Hoặc:

“Nghe danh tình cách mạng”

đối với:

“Kết bạn nghĩa vô cầu”

Xin xem bài về “Thanh, Vận, và Đối” do nhà thơ Cung Vũ đã thuyết trình vào ngày 5-5-2002 để hiểu rõ thêm các chi tiết về thanh, vận, và đối Nếu ai chưa có bài này, xin liên lạc với nhà thơ Cung Vũ qua số điện thoại (Phone) 905-607-8010 hay số điện thư (Fax) 905-607-8011 (Hoa Kỳ)

Vì bài thất ngôn bát cú chỉ có 8 câu gồm 56 chữ và bài ngũ ngôn bát cú chỉ có 8 câu gồm 40 chữ,

ta không nên dùng trùng chữ hay trùng nghĩa khi đối và khi gieo vần thí dụ có vẻ đối mà không đối như trong hai vế ”Lòng vẫn nhớ” và “Dạ nào quên” Đó chỉ là một ý “nhớ” mà thôi, không chỉnh Khi đối phải nhớ đối cả ý lẫn từ, chẳng hạn như “Phước như Đông Hải” đối với “Thọ tỷ Nam Sơn.”

Mỗi ý mỗi từ sử dụng trong câu thơ đều phải cân nhắc sao cho có chất lượng và có ý sâu xa Bài thơ Đường Luật rất khó làm, nhưng khi đã làm được thì ta sẽ cảm thấy thật thích thú vì đó là cả một nghệ thuật và quả là một công trình quí báu

2 Tứ Tuyệt (Tuyệt Cú)

Thực ra thơ tứ tuyệt hay tuyệt cú đã xuất hiện trước khi có thơ thất ngôn và ngũ ngôn bát cú Mới đầu, thơ tứ tuyệt hay tuyệt cú có nghĩa khác với nghĩa sau này: “tứ” là bốn và “tuyệt” có nghĩa là tuyệt diệu Chỉ có 4 câu mà bài thơ diễn tả đầy đủ ý nghĩa của tác giả muốn trình bày nên người

ta mới gọi 4 câu thơ đó là tứ tuyệt hay tuyệt cú Tuy nhiên, sau khi có thơ thất ngôn hay ngũ ngôn bát cú (luật thi) vào đời nhà Đường , thơ tứ tuyệt (tuyệt cú) lại phải được làm theo quy tắc

về niêm, luật, đối, và vần của lối thơ thất ngôn hay ngũ ngôn bát cú Chính vì thế , sau này người

ta giải thích chữ “tuyệt” là ngắt hay dứt Điều này có nghĩa là thơ tứ tuyệt là do người ta làm theo cách ngắt lấy 4 câu trong bài bát cú để làm ra bài tứ tuyệt Vì vậy niêm, luật, đối, và vần của bài

tứ tuyệt phải tùy theo cách ngắt bài bát cú mà thành

Cách ngắt những câu trong bài bát cú để làm thành bài tứ tuyệt như sau: ngắt 4 câu đầu, ngắt 4 câu giữa, ngắt 4 câu cuối, ngắt 2 câu đầu và 2 câu cuối, và ngắt 2 câu đầu và 2 câu số năm và số sáu Vậy ta có 5 cách ngắt bài bát cú để làm thành 5 bài tứ tuyệt, mỗi bài vẫn đủ ý, đúng niêm luật, và đối đúng cách Tuy nhiên, ta có thể làm ngay một bài tứ tuyệt, thất ngôn hay ngũ ngôn, theo đúng luật thơ của cách ngắt bài tứ tuyệt từ bài bát cú mà không cần phải làm bài bát cú rồi mới ngắt ra Cách giải thích này cốt cho ta thấy rằng có nhiều cách làm thơ tứ tuyệt Điều này có nghĩa là khi ta làm một bài tứ tuyệt, ta phải theo niêm, luật, đối, và vần của một trong năm bài tứ

Trang 9

tuyệt được ngắt ra từ bài thất ngôn hay ngũ ngôn bát cú

Sau đây là thí dụ về cách ngắt bài thất ngôn bát cú thành ra 5 bài tứ tuyệt và bài nào cũng đủ ý và đúng luật

Bài thơ NHƯ Ý

(Khải Chính Phạm Kim Thư tặng Lê Mỹ Như Ý, 1994)

Như ý ai ơi thật tuyệt vời

Văn Thơ vẹn cả hiếm ai người

Tình sâu tô điểm công dày đắp

Nghĩa lớn vun trồng đức rạng soi

Tài trí danh vang nơi đất khách

Sắc hương ánh tỏa khắp phương trời

Bảy năm góp mặt “Người Yêu Dấu”

“Nỗi Nhớ Khôn Nguôi” kiếp đổi đời

Bài trên được ngắt thành 5 bài tứ tuyệt theo năm cách sau: 4 câu đầu, 4 câu cuối, 4 câu giữa, 2 câu đầu và 2 câu cuối, 2 câu đầu và 2 câu năm sáu:

1

Như Ý ai ơi thật tuyệt vời

Văn thơ vẹn cả hiếm ai người

2

Bảy năm góp mặt “Người Yêu Dấu”

3

4

Bảy năm góp mặt “Người Yếu Dấu”

5

Trang 10

- Bài thất ngôn tứ tuyệt có thể được làm riêng rẽ, không cần ngắt ra từ bài bát cú Lý Thường Kiệt làm bài thơ tứ tuyệt sau đây khi ông đem quân chống quân nhà Tống (1076) Sở dĩ ông làm

ra bài thơ này là vì quân nhà Tống đánh trận hăng lắm, ông đã đem hết sức chống giặc nhưng vẫn

sợ quân mình ngã lòng nên mới đặt ra câu chuyện nói rằng có thần ban cho 4 câu thơ để củng cố lòng hăng say đánh giặc của quân lính Bài này được làm theo cách ngắt của 4 câu đầu của bài bát cú: luật trắc vần bằng, 3 vần, hai câu cuối đối nhau:

Nam Quốc sơn hà Nam Đế cư

Tiệt nhiên định phận tại thiên thư

Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm

Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư

Nghĩa của bài này được tóm lược như sau:

"Núi sông nước Nam thì vua nước Nam ở

Rõ ràng phận đã định ở trong cuốn sổ của trời

Làm sao bọn giặc lại xâm phạm đất của ta được

Lũ chúng mày rồi sẽ bị thua bại hết"

- Bài ngũ ngôn bát cú “Được Tin Bạn Đau”

(đã trích dẫn ở trên) được ngắt thành 5 bài tứ tuyệt như sau:

1

Lòng thay thật buồn rầu

2

3

4

5

Định dạng
Số trang	15
Dung lượng	86 KB