THÔNG TIN, GIÁO DỤC VÀ TRUYỀN THÔNG THAY ĐỔI HÀNH VI PHÒNG, CHỐNG HIVAIDS

- “Giáo dục sức khoẻ là sự kết hợp các kinh nghiệm học tập nhằm tạo thuận lợi cho các hành động đem lại sức khoẻ” Green và Kreuter, 1991 - “Giáo dục sức khoẻ nhằm đem lại những thay đổi

DỰ ÁN PHÒNG, CHỐNG HIV/AIDS Ở VIỆT NAM

NGÂN HÀNG THẾ GIỚI

**********************

TÀI LIỆU ĐÀO TẠO THÔNG TIN, GIÁO DỤC VÀ TRUYỀN THÔNG THAY ĐỔI HÀNH VI PHÒNG,

CHỐNG HIV/AIDS

Tài liệu cho người quản lý

Hà Nội, năm 2007

THAM GIA BIÊN SOẠN

1 Chủ biên: Ths Chu Quốc Ân – Phó Cục trưởng Cục Phòng, chống

HIV/AIDS Việt nam

2 Nhóm biên soạn:

2.1 Ths Chu Quốc Ân - Cục Phòng, chống HIV/AIDS Việt nam;

2.2 Ths Đỗ Hữu Thuỷ - Cục Phòng, chống HIV/AIDS Việt nam;

2.3 Ths Trương Quang Tiến - Trường Đại học Y tế công cộng Hà Nội; 2.4 Bs Ngô Thị Khánh - Chuyên gia truyền thông

3 Nhóm hỗ trợ kỹ thuật

3.1 Ts Nguyễn Thanh Long – Phó giám đốc dự án;

3.2 Ths Phan Thu Hương - Điều phối viên Dự án;

3.3 Bs Dương Đức Chiến – Chuyên gia dự án;

3.4 Các cán bộ của Dự án phòng, chống HIV/AIDS – Ngân hàng Thế

giới tại Việt Nam

MỤC LỤC

THAM GIA BIÊN SOẠN 2

MỤC LỤC 3

TỔNG QUAN VỀ THÔNG TIN GIÁO DỤC TRUYỀN THÔNG VÀ TRUYỀN THÔNG THAY ĐỔI HÀNH VI 9

I CÁC KHÁI NIỆM 9

1 Thông tin 9

2 Truyền thông 9

3 Giáo dục 10

4 Truyền thông thay đổi hành vi 10

5 So sánh giữa truyền thông và truyền thông thay đổi hành vi 11

6 Vai trò của thông tin, giáo dục và truyền thông thay đổi hành vi trong phòng, chống HIV/AIDS 12

II CÁC YẾU TỐ CỦA QUÁ TRÌNH TRUYỀN THÔNG 13

1 Người truyền/nguồn truyền 13

2 Người nhận 13

3 Thông điệp 14

4 Kênh truyền thông 15

5 Phản hồi 15

6 Nhiễu 16

7 Hiệu quả 16

III KÊNH VÀ PHƯƠNG TIỆN TRUYỀN THÔNG 16

1 Các kênh truyền thông 17

2 Các loại phương tiện truyền thông 18

3 Lựa chọn kênh và phương tiện truyền thông 22

IV ĐỐI TƯỢNG TRUYỀN THÔNG 23

1 Khái niệm 23

2 Phân loại 23

3 Tầm quan trọng của việc phân tích đối tượng truyền thông 23

V HÀNH VI VÀ CÁC BƯỚC THAY ĐỔI HÀNH VI 25

1 Khái niệm về hành vi 25

2 Những hành vi cần thay đổi trong công tác phòng, chống HIV/AIDS 25

3 Các nguyên lý thay đổi hành vi 30

4 Các điều kiện để có hành vi tốt 31

5 Các bước, các giai đoạn của quá trình thay đổi hành vi 32

VI MỘT SỐ QUY ĐỊNH HIỆN HÀNH VỀ TRUYỀN THÔNG THAY ĐỔI HÀNH VI TRONG PHÒNG, CHỐNG HIV/AIDS 35

1 Luật phòng, chống vi rút gây ra hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải ở người ( HIV/AIDS) 35

2 Chương trình hành động quốc gia về thông tin, giáo dục và truyền thông thay đổi hành vi phòng, chống HIV/AIDS đến năm 2010 41

I NÓI CHUYỆN SỨC KHOẺ VỚI CÁ NHÂN 44

1 Khái niệm 44

2 Tầm quan trọng của nói chuyện sức khoẻ cá nhân trong truyền thông phòng chống HIV/AIDS 45

3 Thời điểm và nội dung nói chuyện sức khoẻ với cá nhân 45

4 Chuẩn bị và thực hiện cuộc nói chuyện sức khoẻ 45

II TƯ VẤN VỀ HIV/AIDS 46

1 Khái niệm về tư vấn và tư vấn HIV/AIDS 46

2 Tầm quan trọng của tư vấn HIV/AIDS 46

3 Nguyên tắc của tư vấn 46

4 Các hình thức tư vấn 47

5 Phẩm chất của người cán bộ tư vấn 47

6 Kĩ năng tư vấn 47

7 Các bước tư vấn 49

8 Một số quy định hiện hành liên quan đến tư vấn xét nghiệm tư nguyện 49

TRUYỀN THÔNG VỚI NHÓM VỀ HIV/AIDS 50

I NÓI CHUYỆN VỚI NHÓM VỀ HIV/AIDS 50

1 Khái niệm 50

2 Cách tổ chức một buổi nói chuyện với nhóm 50

II THẢO LUẬN NHÓM VỀ HIV/AIDS 52

1 Khái niệm 52

2 Cách tổ chức một buổi thảo luận nhóm về HIV/AIDS 52

III THĂM HỘ GIA ĐÌNH/GIÁO DỤC SỨC KHOẺ VỚI GIA ĐÌNH VỀ HIV/AIDS 53

1 Khái niệm 53

2 Tổ chức thực hiện thăm/giáo dục sức khỏe với gia đình về HIV/AIDS 53

MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG LIÊN QUAN ĐẾN TRUYỀN THÔNG VỚI CÁ NHÂN VÀ NHÓM 55

I TÀI LIỆU TRUYỀN THÔNG SỬ DỤNG KHI TRUYỀN THÔNG VỚI CÁ NHÂN VÀ NHÓM 55

1 Tài liệu truyền thông dạng ấn phẩm 55

2 Phương tiện/Tài liệu truyền thông dạng nghe-nhìn 56

II GIỚI THIỆU CHUYỂN TIẾP ĐẾN CÁC DỊCH VỤ LIÊN QUAN 56

LÀM VIỆC VỚI CƠ QUAN TRUYỀN THÔNG ĐẠI CHÚNG 58

I CƠ QUAN TRUYỀN THÔNG ĐẠI CHÚNG VÀ ĐỐI TƯỢNG CỘNG TÁC 58

1 Cơ quan cộng tác 58

2 Đối tượng làm việc, cộng tác 59

II LỰA CHỌN CƠ QUAN TRUYỀN THÔNG ĐẠI CHÚNG PHÙ HỢP 60

III KẾ HOẠCH HOẠT ĐỘNG HỢP TÁC 62

IV THỰC HIỆN VÀ DUY TRÌ MỐI QUAN HỆ 63

GIÁO DỤC ĐỒNG ĐẲNG TRONG PHÒNG CHỐNG HIV/AIDS 64

I MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN 64

1 Người đồng đẳng (Đồng đẳng viên) 64

3 Giáo dục viên đồng đẳng (GDVĐĐ) 64

4 Tại sao phải làm giáo dục đồng đẳng 65

II CÁC BƯỚC CHÍNH TỔ CHỨC CHƯƠNG TRÌNH GDĐĐ 66

1 Khảo sát, đánh giá nhanh tình hình NCMT taị địa phương 66

2 Lập kế hoạch giáo dục đồng đẳng 66

3 Thuyết trình với lãnh đạo địa phương về giáo dục đồng đẳng 67

4 Trình duyệt kế hoạch ở cấp có thẩm quyền 68

5 Lựa chọn cán bộ phụ trách 68

6 Lựa chọn GDVĐĐ 68

7 Thành lập nhóm GDĐĐ 68

8 Đào tạo GDVĐĐ 68

9 Cung cấp trang thiết bị cho GDVĐĐ 69

10 Thực hiện các hoạt động GDĐĐ 69

11 Theo dõi, giám sát, đánh giá hoạt động GDĐĐ 70

III HƯỚNG DẪN MỘT SỐ NỘI DUNG CÔNG VIỆC CỤ THỂ 71

1 Tiêu chuẩn Giáo dục viên đồng đẳng 71

2 Tóm tắt mục đích, nhiệm vụ và phẩm chất của người GDVĐĐ 72

3 Quy trình/các bước tiếp cận đối tượng trong Giáo dục đồng đẳng 73

4 Tóm tắt một số chỉ dẫn cần thiết trong công việc của GDVĐĐ 74

CÂU LẠC BỘ PHÒNG CHỐNG HIV/AIDS 76

I TỔNG QUAN VỀ CÂU LẠC BỘ PHÒNG, CHỐNG HIV/AIDS 76

1 Khái niệm 76

2 Câu lạc bộ PCAIDS- Một hình thức truyền thông có hiệu quả 77

3 Nhiệm vụ chủ yếu của Câu lạc bộ phòng, chống HIV/AIDS 78

4 Nội dung sinh hoạt chủ yếu của Câu lạc bộ phòng, chống HIV/AIDS 78

5 Hình thức hoạt động chủ yếu của Câu lạc bộ phòng, chống HIV/AIDS 79

6 Phương pháp hoạt động chủ yếu của Câu lạc bộ phòng, chống HIV/AIDS 79

7 Nguyên tắc cơ bản trong hoạt đông của Câu lạc bộ phòng, chống HIV/AIDS 80

II TỔ CHỨC VÀ QUẢN LÝ CÂU LẠC BỘ PHÒNG CHỐNG HIV/AIDS 80

1 Về tổ chức 80

2 Cơ sở vật chất phục vụ cho hoạt động thường xuyên của CLB 81

3 Kinh phí hoạt động của CLB 81

III XÂY DỰNG QUY CHẾ HOẠT ĐỘNG CỦA CÂU LẠC BỘ 82

1 Quy chế CLB là gì? 82

2 Nội dung định hướng của một bản quy chế CLB 82

3 Cách xây dựng quy chế 83

4 Sử dụng Quy chế 84

IV CHỨC NĂNG, NHIỆM VỤ, HOẠT ĐỘNG CỦA BAN CHỦ NHIỆM CÂU LẠC BỘ 84

1 Ban chủ nhiệm câu lạc bộ 84

2 Phẩm chất, năng lực của người quản lý 84

3 Tiêu chuẩn của người Chủ nhiệm CLB 85

4 Nhiệm vụ thường xuyên của Ban chủ nhiệm CLB 86

6 Hoạt động của Ban chủ nhiệm CLB 87

7 Lưu giữ tài liệu của CLB 88

TỔ CHỨC CÁC CUỘC THI TÌM HIỂU VỀ HIV/AIDS 89

I TỔNG QUAN VỀ THI TÌM HIỂU HIV/AIDS 89

1 Lợi ích truyền thông giáo dục của các cuộc thi tìm hiểu về HIV/AIDS 89

2 Ví dụ về các cuộc thi tìm hiểu 89

3 Các hình thức thi tìm hiểu phổ biến 90

4 Người tổ chức cuộc thi 90

II CÁC BƯỚC TỔ CHỨC CUỘC THI 90

1 Lập kế hoạch 90

2 Thành lập Ban tổ chức cuộc thi 91

3 Thông qua quy chế cuộc thi 91

4 Thông qua bộ câu hỏi thi 91

5 Phát động cuộc thi 92

6 Tuyên truyền vận động mọi người tham gia cuộc thi 92

7 Cung cấp tài liệu tham khảo cho người dự thi 93

8 Thu nhận, bảo quản bài dự thi 93

9 Tổ chức chấm thi và xác nhận giải thưởng 94

10 Tổ chức công bố và trao giải cuộc thi 94

TỔNG QUAN PHÁT TRIỂN TÀI LIỆU TRUYỀN THÔNG 95

I QUY TRÌNH PHÁT TRIỂN TÀI LIỆU TRUYỀN THÔNG 95

1 Thu thập và phân tích thông tin 95

2 Thiết kế thông điệp 96

3 Thử nghiệm tài liệu 99

4 Chỉnh sửa tài liệu 102

5 In ấn, phân phối và sử dụng tài liệu 102

6 Thu thập thông tin phản hồi 103

II TIÊU CHUẨN CỦA MỘT TÀI LIỆU TRUYỀN THÔNG TỐT 103

1 Một số tiêu chuẩn của tài liệu truyền thông tốt 103

2 Các tiêu chuẩn đối với một số loại tài liệu cụ thể 103

LẬP KẾ HOẠCH CHƯƠNG TRÌNH TRUYỀN THÔNG THAY ĐỔI HÀNH VI 105

I PHÂN TÍCH VẤN ĐỀ 106

II XÁC ĐỊNH CÁC VẤN ĐỀ CÓ THỂ CAN THIỆP BẰNG TRUYỀN THÔNG VÀ PHÂN TÍCH TRUYỀN THÔNG 106

1 Phân tích nhóm đối tượng truyền thông 106

III XÂY DỰNG MỤC TIÊU TRUYỀN THÔNG 110

1 Xác định mục tiêu 110

2 Các định hướng của Chương trình phòng chống HIV/AIDS 111

IV LẬP KẾ HOẠCH TRUYỀN THÔNG CHI TIẾT 112

V TIẾN HÀNH CAN THIỆP TRUYỀN THÔNG THAY ĐỔI HÀNH VI 112

VI CHIẾN LƯỢC TỔ CHỨC VÀ THỰC HIỆN 113

VII THEO DÕI, GIÁM SÁT VÀ ĐÁNH GIÁ 114

2 Đánh giá 114

VIII KẾ HOẠCH THỰC HIỆN CỤ THỂ 116

ĐI THAM QUAN THỰC TẾ 117

I MỤC ĐÍCH 117

II CHUẨN BỊ TRƯỚC KHI ĐI THỰC ĐỊA 117

1 Chuẩn bị của ban tổ chức 117

2 Chuăn bị của giảng viên và học viên 118

III CÁC CÔNG VIỆC ĐƯỢC TIẾN HÀNH TẠI THỰC ĐỊA 118

IV CÁC CÔNG VIỆC SAU THỰC ĐỊA 118

V MỘT SỐ GỢI Ý CÁC VẤN ĐỀ CẦN TÌM HIỂU KHI ĐI THỰC ĐỊA 119

1 Mô hình giáo dục đồng đẳng 119

2 Cơ sở tư vấn HIV/AIDS 119

3 Câu lạc bộ phòng, chống HIV/AIDS 119

4 Đơn vị tổ chức cuộc thi phòng, chống HIV/AIDS 120

TỔNG QUAN VỀ GIÁM SÁT CÔNG TÁC THÔNG TIN GIÁO DỤC VÀ TRUYỀN THÔNG THAY ĐỔI HÀNH VI TRONG PHÒNG CHỐNG HIV/AIDS 121

I KHÁI NIỆM GIÁM SÁT 121

1 Một số cách hiểu về giám sát nói chung 121

2 Giám sát Chương trình TT-GD-TTTĐHV trong phòng, chống HIV/AIDS 122

3 Các cấp độ giám sát 122

4 Các loại giám sát 123

5 Tầm quan trọng của giám sát 124

II MỤC ĐÍCH, MỤC TIÊU CỦA GIÁM SÁT CHƯƠNG TRÌNH TTTĐHV 125

1 Mục đích của Giám sát 125

2 Các mục tiêu chủ yếu của giám sát Chương trình TTTĐHV 125

III CÁC NỘI DUNG GIÁM SÁT CHỦ YẾU 125

IV CÁC PHƯƠNG PHÁP GIÁM SÁT CHỦ YẾU 126

1 Các phương pháp giám sát trực tiếp 126

2 Các phương pháp giám sát gián tiếp, bao gồm 126

V PHƯƠNG PHÁP THU THẬP THÔNG TIN VÀ CÔNG CỤ SỬ DỤNG TRONG GIÁM SÁT 127

1.Phương pháp định lượng 127

2 Phương pháp định tính 127

VI CÁC BƯỚC CHÍNH TRONG HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT 128

1 Chuẩn bị giám sát 128

2 Triển khai giám sát 129

3 Các công việc sau giám sát 129

VII PHÂN BIỆT THEO DÕI, GIÁM SÁT, ĐÁNH GIÁ 130

1 Về khái niệm 130

2 Vị trí của Theo dõi, Giám sát, Đánh giá trong quá trình quản lý 131

3 Phân biệt các hoạt động theo dõi, giám sát và đánh giá 133

VI MỘT SỐ KỸ NĂNG THỰC HIỆN HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT, ĐÁNH GIÁ CHƯƠNG

1 Lập kế hoạch giám sát, đánh giá chương trình TTTĐHV 134

2 Kỹ năng quan sát trong giám sát, đánh giá 136

3 Kỹ năng phỏng vấn trong giám sát, đánh giá 138

4 Kỹ năng xây dựng bảng hỏi và trưng cầu ý kiến bằng bảng hỏi trong giám sát đánh giá chương trình TTTĐHV 143

5 Kỹ năng tổ chức thảo luận nhóm trong giám sát, đánh giá chương trình TTTĐHV 146

PHỤ LỤC 150

PHỤ LỤC 1 TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ LỰA CHỌN TÀI LIỆU TRUYỀN THÔNG 150

PHỤ LỤC 2 VÍ DỤ VỀ MỘT KỊCH BẢN THẢO LUẬN NHÓM TRONG GIÁM SÁT ĐÁNH GIÁ 153

PHỤ LỤC 3 VÍ DỤ VỀ MỘT KỊCH BẢN PHỎNG VẤN SÂU TRONG GIÁM SÁT ĐÁNH GIÁ 155

PHỤ LỤC 4 VÍ DỤ VỀ MỘT MẪU BẢNG HỎI TRONG TRƯNG CẦU Ý KIẾN (TRÍCH 01 ĐOẠN) 157

PHỤ LỤC 5 VÍ DỤ VỀ MỘT MẪU QUAN SÁT CÔNG VIỆC THỰC ĐỊA CỦA 01 NHÂN VIÊN TIẾP CẬN CỘNG ĐỒNG 160

PHỤ LỤC 6 VÍ DỤ VỀ MỘT PHIẾU NHẮC/BẢNG KIỂM QUAN SÁT CÔNG VIỆC THỰC ĐỊA CỦA NHÂN VIÊN TIẾP CẬN CỘNG ĐỒNG 162

PHỤ LỤC 7 CÁC CHỈ TIÊU VÀ CÁCH TÍNH TOÁN CÁC CHỈ TIÊU CỦA CHƯƠNG TRÌNH TTTĐHV 165

PHỤ LỤC 8 HƯỚNG DẪN TƯ VẤN XÉT NGHIỆM HIV TỰ NGUYỆN 174

TỔNG QUAN VỀ THÔNG TIN GIÁO DỤC TRUYỀN THÔNG VÀ

TRUYỀN THÔNG THAY ĐỔI HÀNH VI

MỤC TIÊU HỌC TẬP

Sau khi học xong bài này học viên có khả năng:

1 Trình bày được các khái niệm về thông tin, giáo dục, truyền thông, truyền thông thay đổi hành vi

2 Phân tích được các yếu tố của quá trình truyền thông

3 Liệt kê được ưu nhược điểm của các loại kênh và phương tiện truyền thông

4 Trình bày được khái niệm hành vi và hành vi có hại cho sức khoẻ liên quan đến phòng, chống HIV/AIDS

5 Trình bày được các bước của quá trình thay đổi hành vi và tác động của truyền thông vào quá trính thay đổi hành vi

6 Liệt kê được các loại đối tượng truyền thông thay đổi hành vi trong phòng, chống HIV/AIDS

7 Trình bày được những quy định hiện hành về truyền thông thay đổi hành vi phòng, chống HIV/AIDS

2 Truyền thông

Truyền thông là một quá trình giao tiếp, chia sẻ, trao đổi thông tin từ nguồn truyền đến người nhận nhằm đạt được sự hiểu biết, nâng cao nhận thức, thay đổi thái độ và hành vi (đặc trưng quan trọng của truyền thông là tính 2 chiều)

Ng−êi nhËn Nguån tin

Th«ng tin/Th«ng ®iÖp

3 Giáo dục

- Giáo dục là một quá trình truyền thông được tiến hành một cách có hệ thống và có cấu trúc chặt chẽ giữa người dạy và người học nhằm khuyến khích việc tìm hiểu và phân tích các thông tin làm căn cứ cho việc ra quyết định dẫn tới những thay đổi hành vi của người học

- Giáo dục có hàm ý tác động một cách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của một đối tượng nào đó, dần dần làm cho đối tượng có được những phẩm chất và năng lực như mong muốn

- Giáo dục sức khoẻ là một quá trình tác động có mục đích, có kế hoạch đến tình cảm và lý trí của con người nhằm làm thay đổi hành vi có hại thành có lợi cho sức khoẻ cá nhân, cộng đồng

- “Giáo dục sức khoẻ là sự kết hợp các kinh nghiệm học tập nhằm tạo thuận lợi cho các hành động đem lại sức khoẻ” (Green và Kreuter, 1991)

- “Giáo dục sức khoẻ nhằm đem lại những thay đổi hành vi của các cá nhân, các nhóm và các cộng đồng, từ các hành vi có hại cho sức khoẻ đến các hành vi có lợi cho sức khoẻ hiện tại và tương lai.” (Sidmonds, 1979)

Như vậy cụm từ ghép thông tin - giáo dục - truyền thông (TT-GD-TT) là một khái niệm thường được sử dụng phổ biến trong các chương trình truyền thông giáo dục sức khoẻ nói chung và phòng, chống HIV/AIDS nói riêng nhằm nâng cao nhận thức, hiểu biết của đối tượng từ đó góp phần thay đổi thái độ và hành vi của đối tượng theo hướng tích cực Đồng thời Thông tin Giáo dục Truyền thông còn tác động đến việc hình thành chính sách sức khoẻ , thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng, tạo môi trường thuận lợi, tích cực giúp duy trì bền vững những hành vi có lợi

mà chúng ta mong muốn

4 Truyền thông thay đổi hành vi

Truyền thông thay đổi hành vi (TTTĐHV) là cách tiếp cận truyền thông ở

và thúc đẩy, duy trì thực hiện hành vi lành mạnh, có lợi cho sức khoẻ cho mỗi cá nhân và cộng đồng

Đây là quá trình truyền thông với sự tích hợp nhiều phương tiện truyền thông

để phổ biến các thông điệp về sức khoẻ qua nhiều kênh truyền thông khác nhau đồng thời cung ứng các dịch vụ hỗ trợ thực hiện hành vi an toàn, hành vi có lợi

Truyền thông thay đổi hành vi phòng lây nhiễm HIV nhằm nâng cao nhận thức, thay đổi những hành vi có hại, thực hiện các hành vi có lợi để phòng lây nhiễm HIV, chống kỳ thị phân biệt đối xử liên quan đến HIV/AIDS cho người dân nói chung, đặc biệt cho những nhóm người có hành vi nguy cơ lây nhiễm HIV cao, đồng thời vận động, khuyến khích việc cung cấp và sử dụng các phương tiện và dịch vụ hỗ trợ thực hiện hành vi an toàn phòng lây nhiễm HIV/AIDS

5 So sánh giữa truyền thông và truyền thông thay đổi hành vi

5.1 Giống nhau

- Đều là quá trình truyền thông hai chiều có sự tham gia của đối tượng truyền thông;

- Cùng có chung các yếu tố trong quy trình truyền thông;

- Đều sử dụng 2 kênh chủ yếu của truyền thông là truyền thông trực tiếp và truyền thông gián tiếp

- Để có hiệu quả đều cần phải hiểu đối tượng đích (còn gọi là đối tượng mục tiêu): Họ là ai? họ có đặc điểm gì như độ tuổi, giới, học vấn, dân tộc, tôn giáo, mức sống, sự tiếp cận với các loại hình phương tiện truyền thông

- Truyền thông thay đổi hành vi không chỉ hiểu các đặc điểm chung của đối tượng mà còn phải quan tâm:

+ Đối tượng đang ở giai đoạn nào của quá trình thay đổi hành vi

+ Yếu tố nào cản trở sự thay đổi hành vi của đối tượng

+ Các dịch vụ hỗ trợ đối tượng thay đổi hành vi

6 Vai trò của thông tin, giáo dục và truyền thông thay đổi hành vi trong phòng, chống HIV/AIDS

Thông tin, giáo dục và truyền thông thay đổi hành vi có vai trò quan trọng trong công tác phòng, chống HIV/AIDS, bởi vì:

- Thông tin, giáo dục và truyền thông thay đổi hành vi nâng cao nhận thức của mọi người dân về nguy cơ của đại dịch HIV/AIDS, sự lây truyền HIV và các biện pháp phòng, chống HIV/AIDS

- Thông tin, giáo dục và truyền thông thay đổi hành vi khuyến khích cộng đồng cùng tham gia đối thoại về các yếu tố lây lan của HIV/AIDS, các hành vi nguy

cơ và các yếu tố làm tăng hoặc giảm các hành vi nguy cơ Từ đó, tạo ra nhu cầu về thông tin, dịch vụ và thúc đẩy hành động, thực hiện hành vi an toàn để làm giảm nguy cơ và làm giảm sự kỳ thị xã hội

- Thông tin, giáo dục và truyền thông thay đổi hành vi giúp mọi người hiểu biết đúng hơn về HIV/AIDS, làm giảm sự kỳ thị và phân biệt đối xử với người nhiễm HIV/AIDS và những người bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS trong cộng đồng

- Thông tin, giáo dục và truyền thông thay đổi hành vi góp phần nâng cao trách nhiệm và sự quan tâm của các cấp, các ngành, thu hút dư luận xã hội ủng hộ cho các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS, duy trì bền vững những thành quả đã đạt được

- Thông tin, giáo dục và truyền thông thay đổi hành vi góp phần định hướng cho mọi người thực hiện pháp luật và các chính sách về phòng, chống HIV/AIDS, kết nối và thúc đẩy các dịch vụ về dự phòng lây nhiễm HIV, chăm sóc, hỗ trợ và điều trị cho người nhiễm HIV/AIDS và các dịch vụ hỗ trợ về kinh tế xã hội khác, tạo môi trường thuận lợi cho mọi người duy trì việc thực hiện các hành vi an toàn

II CÁC YẾU TỐ CỦA QUÁ TRÌNH TRUYỀN THÔNG

Truyền thông là một quá trình bao gồm hai hoạt động cơ bản đó là hoạt động chuyển thông điệp từ chủ thể phát tin tới đối tượng nhận tin và hoạt động phản hồi

từ đối tượng nhận tin tới chủ thể phát tin Các yếu tố của quá trình truyền thông được mô tả bao gồm:

1 Người truyền/nguồn truyền

Người truyền hay chủ thể phát tin là nguồn phát tin, nguồn cung cấp thông tin Đây là yếu tố mang thông tin tiềm năng và khởi xướng quá trình truyền thông Người truyền có thể là một cá nhân, một nhóm, một cơ quan, tổ chức Ví dụ: nhân viên y tế thôn bản, Hội phụ nữ, Trung tâm Phòng, chống HIV/AIDS, v.v… Tùy thuộc từng cộng đồng, sự tin cậy và nguồn tin đáng tin cậy người truyền còn có thể là: một người đứng đầu cộng đồng; những người có chuyên môn cao; các cơ quan,

Việc xác định các đối tượng truyền thông đích của từng hoạt động truyền thông là hết sức quan trọng Đó là cơ sở để thiết kế, biên soạn được các thông điệp

và các tài liệu truyền thông thích hợp với đối tượng

Hiểu về nhóm đối tượng đích càng chi tiết, đầy đủ bao nhiêu thì sẽ càng dễ

Ng−êi nhËn

Ph¶n håi

NhiÔu

HiÖu qu¶

tượng Trong thực tế việc phân nhóm thường phối hợp các đặc điểm của các cách phân loại này, ví dụ: nhóm thanh niên nam lao động tự do tiêm chích ma tuý

Việc hiểu rõ nhóm đối tượng đích sẽ giúp chúng ta phát triển và phổ biến các thông điệp truyền thông thích hợp và sử dụng hiệu quả các nguồn lực

3 Thông điệp

Là những thông tin chính được mã hoá dưới dạng chữ viết, tranh ảnh, kí hiệu hoặc biểu tượng cần chuyển tải đến đối tượng, giúp đối tượng tăng kiến thức, chuyển biến thái độ tích cực, củng cố niềm tin từ đó thay đổi hành vi sức khoẻ theo chiều hướng có lợi

Thông điệp là những nội dung chính, được trình bày súc tích và thuyết phục

về một chủ đề, vấn đề sức khoẻ nào đó Nội dung của thông điệp phải phản ánh được mục tiêu truyền thông, ví dụ nếu mục tiêu mong muốn đối tượng quyết định hành động đúng đắn, thì thông điệp phải bao hàm nội dung mô tả, chỉ rõ những hành động cụ thể mong muốn, kêu gọi đối tượng thực hiện

Thông điệp truyền thông cần phải rõ nghĩa, ngắn gọn và có tính khuyến khích, thuyết phục hành động Nên sử dụng các số liệu chính xác, cập nhật để tạo thêm sức thuyết phục của thông điệp Những thông điệp tốt thường kết hợp chặt chẽ các từ ngữ, các mệnh đề với các tranh ảnh minh họa mang tính tích cực, có ý nghĩa đối với đối tượng đích

Thông điệp tốt cần phải đáp ứng được các yêu cầu sau:

- Chính xác: Nội dung thông tin và nguồn tin phải chính xác nghĩa là nội dung thông tin có phản ánh đúng vấn đề không? nguồn tin có đáng tin cậy không?

Sự chính xác còn thể hiện cả trong cách thiết kế và cách trình bày để tránh hiểu lầm hoặc phản tác dụng

- Rõ ràng và cụ thể: Thông điệp truyền thông phải rõ ràng và dễ hiểu, hạn chế tối đa khả năng hiểu sai nội dung thông điệp Sử dụng ngôn ngữ phổ thông, đơn giản Các thông điệp càng ít thuật ngữ kĩ thuật càng tốt

- Liên quan đến nhu cầu của đối tượng: Nhu cầu là cơ sở để hình thành động

cơ hành động cho nên cần phải xem xét xem nội dung thông điệp có làm cho đối tượng quan tâm không? Có đáp ứng được nhu cầu hay hình thành nhu cầu nào đó của đối tượng không vì khi thực hiện hành vi đối tượng luôn tự hỏi: Tôi có cần thực hiện hành vi đó không? Thực hiện hành vi đó tôi có lợi gì? Nếu không thực hiện hành vi đó tôi có hại gì không?

- Phù hợp về văn hoá: Nội dung truyền thông cần phải phù hợp với niềm tin, chuẩn mực xã hội và văn hoá của đối tượng truyền thông;

- Súc tích: Thông điệp cần phải hết sức ngắn gọn và súc tích, có như vậy đối tượng mới dễ nhớ và dễ làm theo

- Nhất quán: Tính nhất quán trong các thông điệp truyền thông là hết sức quan trọng Khi các thông điệp truyền thông trong cùng một chương trình không nhất quán với nhau, đối tượng truyền thông sẽ mất tin tưởng vào chương trình, gây

sự bối rối và không biết sẽ thực hiện như thế nào

- Thuyết phục hay định hướng hành động: Mục tiêu của truyền thông thay đổi hành vi là hướng vào sự thay đổi hành vi của đối tượng nên thông điệp phải hướng tới hành động của đối tượng Để thuyết phục hay định hướng hành động cần phải chỉ rõ cho đối tượng hành vi cần thay đổi và lợi ích của việc thay đổi hành vi

Khi thiết kế thông điệp truyền thông phòng, chống HIV/AIDS cần phải cân nhắc các yếu tố trên Trước khi sử dụng, các thông điệp cần được thử nghiệm trước trên nhóm đối tượng truyền thông đích để tăng khả năng tiếp cận và chấp nhận của đối tượng

4 Kênh truyền thông

Là phương tiện, cách thức để chuyển tải thông điệp truyền thông đến đối tượng Có thể phân ra hai loại kênh truyền thông chính:

- Truyền thông trực tiếp: nói chuyện mặt đối mặt, tư vấn, thảo luận nhóm, hội họp, v.v

- Truyền thông đại chúng (gián tiếp): giao tiếp, truyền thông thông qua những phương tiện truyền thông đại chúng như: loa, đài phát thanh; truyền hình; các tài liệu in ấn: báo, tạp chí, tờ rơi, sổ nhỏ; tranh quảng cáo, bảng tin lớn; tương tác qua điện thoại, thư điện tử (email), internet

Thông qua hai kênh chính này các loại phương tiện truyền thông được sử dụng để chuyển tải thông điệp truyền thông hay thông tin nói chung đến đối tượng

5 Phản hồi

Phản hồi là những thông tin, ý kiến từ phía đối tượng nhận tin đến chủ thể phát tin Dựa vào phản hồi mà chủ thể phát tin đánh giá được tác động, hiệu quả của quá trình truyền thông đến đối tượng, cũng như có những điều chỉnh thích hợp về nội dung, thông điệp, hình thức, kênh truyền thông hoặc thay đổi cả người truyền thông

Thông tin phản hồi có thể được cung cấp một cách trực tiếp từ đối tượng nhận tin hay đối tượng đích hoặc thu nhận được qua hoạt động giám sát, đánh giá hiệu quả truyền thông trên đối tượng bằng các kỹ thuật khác nhau (xem thêm ở các

sự tiếp nhận nội dung thông điệp truyền thông; thông tin cùng chủ đề truyền thông đến từ các nguồn tin khác có thể tác động đến đối tượng đích Cần kiểm soát yếu tố nhiễu vì chúng có thể làm sai lệch thông điệp truyền thông

Ví dụ: Thông điệp “ma tuý, mại dâm là con đường ngắn nhất dẫn đến HIV”

có thể nhấn mạnh nguy cơ nhiễm HIV rất cao qua tiêm chích ma tuý và mại dâm, tuy nhiên cũng có thể là yếu tố nhiễu trong chống kỳ thị và phân biệt đối xử, dễ làm cho mọi người khi nghĩ đến HIV là nghĩ ngay đến ma tuý, mại dâm - một tệ nạn xã hội

7 Hiệu quả

Hiệu quả của quá trình truyền thông được thể hiện bằng sự thay đổi về nhận thức, kiến thức, thái độ và thực hành hành vi an toàn trong phòng, chống HIV/AIDS Tuỳ theo từng hoạt động và thời gian đánh giá mà hiệu quả của quá trình truyền thông sẽ khác nhau có thể chỉ mới là thay đổi về kiến thức, có thể cả là

sự thay đổi về kiến thức và thái độ, cũng có khi hiệu quả là sự thay đổi về kiến thức, thái độ và hành vi Tuy nhiên với truyền thông thay đổi hành vi thì hành vi mới thì hiệu quả cuối cùng cần quan tâm là hành vi đã được thay đổi chưa và ở mức độ nào

Ví dụ: Sau một buổi truyền thông thảo luận nhóm về dự phòng lây nhiễm HIV từ mẹ sang con cho các phụ nữ mang thai, hiệu quả của buổi truyền thông này

có thể đánh giá được ngay qua kiến thức (kể được lợi ích của xét nghiệm HIV khi mang thai), qua kiến thức (đăng ký tư vấn, xét nghiệm) Tuy nhiên, thay đổi hành vi (tăng tỷ lệ phụ nữ mang thai tư vấn và xét nghiệm tự nguyện), có thể cần thời gian

mà chưa thể thấy ngay hiệu quả

III KÊNH VÀ PHƯƠNG TIỆN TRUYỀN THÔNG

Việc quyết định sử dụng kênh truyền thông và phương tiện truyền thông nào trong phòng, chống HIV/AIDS phụ thuộc vào đối tượng truyền thông, mục tiêu và các giải pháp cụ thể để giải quyết vấn đề, sự tiếp cận và sẵn có của các loại kênh và phương tiện truyền thông đó, điều kiện cụ thể của từng địa phương Các loại kênh truyền thông sẵn có cũng góp phần giúp người lập kế hoạch và thực hiện hoạt động truyền thông lựa chọn kênh truyền thông hợp lí

1 Các kênh truyền thông

Mỗi kênh truyền thông đều có những ưu điểm và hạn chế của nó, vì vậy phải cân nhắc kĩ lưỡng trước khi lựa chọn và phối hợp các kênh, phương tiện truyền thông Cũng cần chú ý rằng các kênh truyền thông cũng đòi hỏi các tài liệu/thông điệp khác nhau về cả hình thức và nội dung

Kênh truyền thông đại chúng có thể chuyển tải một khối lượng lớn thông tin

và rất nhanh chóng tới được đông đảo quần chúng Các phương tiện truyền thông sử dụng cho kênh này cũng rất đa dạng từ phương tiện nhìn, nghe nhìn đến đa phương tiện, cũng như các loại hình sân khấu hoá Tuy nhiên ta không thể hi vọng nhiều vào việc các thông tin đại chúng có thể làm cho mọi người thay đổi hành vi của họ, cũng như khó đo lường ngay được hiệu quả của truyền thông đại chúng và nắm bắt được sớm các thông tin phản hồi từ đối tượng Kênh truyền thông đại chúng còn phụ thuộc vào thời gian, địa lí, chất lượng thông tin, và các yếu tố cơ sở hạ tầng kĩ thuật khác

Kênh truyền thông trực tiếp giữa các cá nhân đưa ra các thông điệp sức khoẻ trong khung cảnh quen thuộc với đối tượng hơn Các hình thức truyền thông trực tiếp mặt đối mặt như: nói chuyện về HIV/AIDS tại gia đình, tại cơ sở y tế; tư vấn ; thảo luận nhóm về HIV/AIDS…là những hình thức phổ biến Kênh trực tiếp có tính tương tác cao, thường tạo sự tin tưởng và mức độ ảnh hưởng cao đối với đối tượng Kênh truyền thông này được chứng minh là rất hiệu quả trong nhiều chương trình y

tế nói chung và phòng, chống HIV/AIDS nói riêng Tuy nhiên truyền thông trực tiếp tác động đến một số lượng đối tượng hạn chế, thường mất nhiều thời gian, lượng thông tin không nhiều, có thể có sự không thuần nhất trong chuyển tải thông tin và phụ thuộc nhiều vào người truyền thông

Phối hợp kênh truyền thông đại chúng và truyền thông trực tiếp sẽ tăng cường tần suất xuất hiện của nội dung truyền thông, tăng cơ hội cho đối tượng đích tiếp thu và ghi nhớ thông tin

Mỗi một hình thức truyền tin như tạp chí, các bài báo, bài phát thanh trên đài, các buổi phỏng vấn, trao đổi trên truyền hình, các chuyên mục sức khoẻ đều

có những ưu điểm riêng và mỗi hình thức có thể tiếp cận với một số nhóm đối tượng khác nhau Có thể quyết định chọn các hình thức truyền thông, phối hợp chúng sao cho phát huy tối đa các điểm mạnh và hạn chế các nhược điểm của các kênh truyền thông

Bảng 1: Những đặc điểm chính của kênh truyền thông đại chúng và truyền thông trực tiếp

Đặc điểm Truyền thông gián tiếp

(đại chúng)

Trực tiếp

Tốc độ bao phủ thông tin

cho số đông đối tượng

Nhanh Chậm

Độ chính xác và ít bị

nhiễu

Độ chuẩn xác cao Dễ bị sai lệch thông tin

Khả năng lựa chọn đối

tượng

Khó lựa chọn đối tượng Có tính lựa chọn cao

Khả năng đáp ứng những

nhu cầu địa phương

Chỉ cung cấp thông tin chung

Có thể đáp ứng nhu cầu địa phương

thông tin phản hồi Phản hồi gián tiếp từ những điều tra

Có thể phản hồi trực tiếp, nhanh

Tác động truyền thông Nâng cao hiểu biết, kiến

thức

Những thay đổi về thái độ, hành vi, kĩ năng giải quyết vấn đề

2 Các loại phương tiện truyền thông

Các phương tiện truyền thông được chia làm hai nhóm là phương tiện truyền thông có khả năng tiếp cận một số đối tượng nhất định và các phương tiện truyền thông có khả năng tiếp cận tới nhiều nhóm đối tượng

2.1 Phương tiện truyền thông tiếp cận một số đối tượng nhất định

2.1.1 Sách mỏng

Sách mỏng là tài liệu thích hợp với mục đích cung cấp kiến thức cần thiết theo từng chủ đề trong phòng, chống HIV/AIDS Thường được sử dụng khi phối hợp với các hình thức truyền thông trực tiếp như nói chuyện trực tiếp, tư vấn, thảo luận… Sách mỏng cũng có thể được phân phối cho từng hộ gian đình Sách mỏng

dễ sử dụng nhưng có thể tốn chi phí và không sẵn có để sử dụng

2.1.2 Tờ rơi (tờ gấp, tờ bướm)

Tờ rơi là loại tài liệu truyền thông rất phổ biến và sử dụng thuận tiện Thường sử dụng trong trường hợp đối tượng không có nhiều thời gian để đọc Tờ rơi là rất phổ biến trong các chiến dịch truyền thông phòng, chống HIV/AIDS Nội

Trong các buổi thảo luận nhóm, nói chuyện, thăm hộ gia đình, tư vấn, người làm truyền thông phòng, chống HIV/AIDS có thể phát tờ rơi, sách nhỏ hướng dẫn cho đối tượng truyền thông Tờ rơi, sách nhỏ thường được trưng bày, để đối tượng lựa chọn, đọc tại những “góc truyền thông”, phòng giáo dục sức khoẻ của các cơ sở y

tế, hoặc tại các triển lãm về y tế

2.1.3.Tranh lật hay sách lật

Tài liệu này là một loạt các bức tranh, ảnh trình bày về một chủ đề, một vấn

đề sức khỏe nào đó Tranh lật có thể trình bày một cách trình tự, đơn giản về một vấn đề sức khoẻ để người học, người xem có thể hiểu và áp dụng ngay Thường sử dụng kết hợp trong các buổi nói chuyện về HIV/AIDS trực tiếp với cá nhân, với nhóm Tính sẵn có của loại hình này cũng thấp hơn so với tờ rơi

2.1.5.Tạp chí

Tạp chí cũng là một phương tiện truyền thông sử dụng để đăng tải các thông tin Tạp chí thường đăng tải những thông tin chuyên đề, vì vậy thường dành cho một số nhóm độc giả nhất định Giá của tạp chí thường cao hơn so với các loại tài liệu in khác nên cũng hạn chế người sử dụng

2.1.5 Áp phích và Pa nô

Các loại phương tiện truyền thông này cũng rất phổ biến Pa nô là những bảng lớn thiết kế công phu Áp phích (poster) kích thước nhỏ hơn, thiết kế đơn giản hơn pa nô Hai loại phương tiện này thường vẽ các bức tranh, biểu tượng và những câu ngắn gọn thể hiện một thông điệp truyền thông nào đó như: nguyên nhân, triệu chứng, đường lây, hậu quả, cách phòng chống HIV/AIDS… Loại hình này thường đặt, treo ở ngoài trời, những nơi công cộng, nơi đông người, ở vị trí dễ quan sát nên gây được sự chú ý của nhiều người Là một loại tài liệu được sử dụng để hỗ trợ cho các tài liệu khác trong các chiến dịch truyền thông như cổ động nhân những sự kiện đặc biệt Việc thiết kế pa nô, áp phích đòi hỏi người có chuyên môn, kĩ thuật và cũng tốn kém Khi tiến hành sản xuất pa nô, áp phích cần chú ý chỉ trình bày một vấn đề, một ý tưởng để tránh nhầm lẫn và khó hiểu

2.1.6 Các vật dụng hàng ngày (áo phông, áo mưa, mũ, cặp sách, túi khoác, dây đeo chìa khóa, tờ dán)

Là loại phương tiện chuyển tải thông điệp truyền thông đang được sử dụng ngày càng rộng rãi hơn trong hoạt động truyền thông nói chung hay quảng cáo và tiếp thị xã hội nói riêng Yêu cầu của loại hình này là thông điệp truyền thông được chọn lọc rất kĩ lưỡng và ngắn gọn tối đa, thường dưới dạng một cụm từ hoặc một hình ảnh Những vật dụng này có thể được phân phối miễn phí hoặc được bán với giá rẻ

Là loại phương tiện truyền thông được sử dụng để ghi âm nội dung truyền thông sử dụng với máy cassette để phát tin hoặc để phát tin qua loa Phương tiện này được sử dụng phổ biến trong các chiến dịch truyền thông đại chúng Đối với bản tin đọc và ghi âm vào băng thì cần thử nghiệm giọng đọc và thời lượng đọc tin cho phù hợp trước khi phát tin

2.1.8 Băng video, đĩa CD/VCD/DVD

Đây là loại phương tiện nghe nhìn hiện đại, sinh động, hấp dẫn Sử dụng phương tiện này chủ động hơn so với chương trình truyền hình trong công tác truyền thông, giáo dục sức khoẻ Loại hình này có thể sử dụng cho nhiều nhóm đối tượng khác nhau Việc chuẩn bị kịch bản, chương trình thu băng, kĩ thuật thu đòi hỏi người có chuyên môn, kĩ thuật đồng thời cũng cần có kinh phí thích hợp cho các hoạt động này Sử dụng video phối hợp với các hình thức khác như nói chuyện sức khoẻ, thảo luận nhóm sẽ đem lại hiệu quả truyền thông tốt hơn Ở cộng đồng, băng video thường được sử dụng trong những chiến dịch truyền thông ở các cụm dân cư Ngoài vấn đề kinh phí và kĩ thuật sản xuất, hạn chế lớn nhất của hình thức này là cần phải có trang thiết bị đồng bộ đi kèm và nguồn điện sẵn sàng

2.1.9 Báo điện tử, internet

Đây là phương tiện truyền thông đại chúng hiện đại trên mạng internet Lượng thông tin vô cùng lớn, đa dạng, cập nhật nhanh, giao diện tương tác sinh động, hấp dẫn Loại hình này rất thông dụng ở khu vực đô thị và đối tượng sử dụng thường là giới trẻ, giới trí thức Yêu cầu cơ bản để sử dụng là có kiến thức và kĩ năng sử dụng máy tính và truy cập internet Khả năng tiếp cận sử dụng loại hình này

ở vùng nông thôn và vùng sâu-xa còn rất hạn chế

2.2 Các phương tiện truyền thông có khả năng tiếp cận rộng rãi các đối tượng

2.1.10 Vô tuyến truyền hình (Ti vi)

Tivi là một phương tiện truyền thông đại chúng quan trọng bậc nhất hiện nay

vì khả năng bao phủ thông tin rộng rãi và tính hiệu quả của nó Thời gian gần đây,

cả nước có khoảng 10 triệu máy thu hình với gần 85% số hộ gia đình được xem truyền hình (Nguồn Chính phủ, 2005) Ti vi thường được sử dụng để nâng cao nhận thức về nhiều lĩnh vực, tác động vào tình cảm cá nhân và tạo dựng một hình ảnh liên quan đến một sản phẩm hoặc hành vi Loại hình này thường hấp dẫn đối tượng

vì ngoài lời nói còn có hình ảnh sinh động minh họa gây ấn tượng và nhớ lâu giúp đối tượng nâng cao hiểu biết, thay đổi thái độ, hành vi theo chiều hướng tích cực Các thông điệp về HIV/AIDS có thể được phát sóng bằng nhiều hình thức khác nhau như phim nhiều tập, kịch, diễn đàn, đối thoại, quảng cáo, trò chơi Việc thiết

kế, phát sóng một chương trình trên truyền hình thường là công việc có tính chuyên nghiệp, công phu, chi phí cao nên cần có kế hoạch, sự kết hợp chặt chẽ giữa cơ

quan y tế và truyền hình khi thực hiện chương trình truyền thông sức khoẻ nói chung và phòng, chống HIV/AIDS nói riêng

2.1.11 Đài phát thanh

Đài phát thanh cũng là một phương tiện quan trọng trong truyền thông, giáo dục sức khoẻ So với ti vi, đài phát thanh có những ưu điểm như diện bao phủ rộng hơn ở các vùng sâu vùng xa, chi phí rẻ hơn Các thông điệp giáo dục sức khoẻ có thể được truyền đến đối tượng qua đài phát thanh dưới nhiều hình thức như: bài nói chuyện, bản tin sức khỏe, hỏi đáp về phòng bệnh… Việc lựa chọn thời điểm phát tin trên đài/loa cũng cần lưu ý để có được một số lượng đông đảo người nghe nhất Đối tượng tiếp cận loại hình này là quảng đại quần chúng

2.1.12 Báo in

Báo in là một phương tiện truyền thông đại chúng phổ biến, tiếp cận nhiều nhóm đối tượng và rất phù hợp cho các hoạt động cung cấp thông tin cập nhật, quảng cáo Sử dụng hình thức báo chí thường đạt hiệu quả cao vì số đông người dân

có thể tiếp cận, thông điệp được thể hiện trên báo với hình thức đa dạng, đối tượng

có thời gian để đọc và suy nghĩ kĩ lưỡng, giá mua báo in thường chấp nhận được Tuy nhiên, khả năng tiếp cận sử dụng báo ở các đối tượng, ở các khu vực có khác nhau, thói quen sử dụng báo in ở các vùng nông thôn, vùng sâu – xa hiện nay cũng còn rất hạn chế, do đó cần cân nhắc yếu tố về địa lí, dân số học, kinh tế, loại báo để đưa tin

Nhìn chung mỗi phương tiện truyền thông đại chúng đều có những ưu điểm

và hạn chế của nó, phần dưới đây sẽ tóm tắt ưu điểm và hạn chế của một số phương

- Đài thu thanh tương đối rẻ và nhiều người có thể mua được

- Có thể sử dụng pin, không cần điện nguồn, nên phù hợp với những vùng sâu vùng xa

- Có thể phát sóng nhiều lần

- Không phù hợp để truyền đạt

kĩ năng nói chung và thực hiện những hoạt động có tính nhạy cảm như cách sử dụng bao cao su vì không thể minh họa bằng trình diễn

- Khán giả không có cơ hội trao đổi, hỏi lại nếu họ không hiểu Tuy nhiên có thể khắc

- Việc sản xuất và phát chương trình là tương đối rẻ

- Diện phủ sóng thường là rộng hơn ti vi

cách cung cấp các địa chỉ tư vấn cho vấn đề đó hoặc truyền hình

- Một số người có thể không tiếp cận được đài phát thanh

- Khó lưu lại thông tin để tra cứ hoặc truyền cho người khác

Ti vi - Là phương tiện hữu dụng cho

nhiều đối tượng, dễ xem, dễ hiểu

- Có thể chỉ cho khán giả cách thực hiện một việc nào đó (truyền đạt kĩ năng bằng trình diễn)

- Có thể đưa những hoạt động đóng vai, do đó giúp khán giả

dễ hiểu hơn

- Có thể nhiều vùng không được phủ sóng như vùng sâu, vùng xa

- Giá tương đối cao đối với một

số đối tượng

- Chi phí sản xuất và phát sóng chương trình thường là đắt

- Truyền thông một chiều

- Khó lưu lại thông tin để tra cứ hoặc truyền cho người khác

- Nhiều người tin tưởng ở các bài viết hơn là các tin đưa trên đài phát thanh hoặc tivi

- Có thể hướng dẫn thực hành hành vi

- Độc giả có thể giữ lại các bài viết, các tin để xem lại khi cần và truyền cho người khác

- Chỉ tiếp cận được với những người biết đọc

- Giá báo, tạp chí là khá cao so với người thu nhập thấp

- Nếu đưa tin không chính xác, rất khó để sửa lại

3 Lựa chọn kênh và phương tiện truyền thông

Khi sử dụng các kênh, phương tiện truyền thông, người làm công tác truyền thông cần cân nhắc, xem xét kĩ lưỡng về ưu nhược điểm của từng kênh, từng loại

đích, khả năng tài chính để phối hợp các kênh, kết hợp sử dụng các phương tiện truyền thông đạt được hiệu quả cao nhất Sau đây là một số nguyên tắc khi lựa chọn kênh và phương tiện truyền thông:

- Mức độ và độ thường xuyên tiếp cận được với nhóm đối tượng của loại phương tiên truyền thông hoặc kênh truyền thông dự định chuyển tải

- Mức độ ảnh hưởng trên đối tượng của mỗi loại phương tiện truyền thông

- Mức chi phí tương đối của mỗi loại phương tiện hay kênh chuyển tải

- Dùng phối hợp nhiều kênh để tạo được ảnh hưởng tối ưu

- Chọ kênh chuyển tải có trong tầm tay của đối tượng

IV ĐỐI TƯỢNG TRUYỀN THÔNG

Đối tượng đích cấp 1 hay nhóm đối tượng trực tiếp: là những người có hành

vi nguy cơ mà chúng ta muốn tác động để thay đổi hành vi của họ, ví dụ: khi chúng

ta muốn các đối tượng phải sử dụng bơm kim tiêm sạch khi tiêm chích ma tuý thì nhóm đối tượng đích sẽ chủ yếu là nhóm tiêm chích ma tuý

Đối tượng đích cấp 2 hay nhóm đối tượng liên quan là những người có ảnh hưởng, tác động trực tiếp đến đối tượng đích cấp 1, có thể tác động tạo ra sự thay đổi ở nhóm đối tượng đích cấp 1, ví dụ: nhóm cha mẹ, nhóm bạn thân, đồng nghiệp, thầy cô giáo

Đối tượng quan trọng: là những nhà lãnh đạo đảng chính quyền, các đoàn thể

ở địa phương Những người này có khả năng ra các quyết định để ủng hộ, giúp đỡ các cá nhân, các gia đình và giúp thực hiện công tác phòng, chống HIV/AIDS ở địa phương

3 Tầm quan trọng của việc phân tích đối tượng truyền thông

Việc phân tích đối tượng truyền thông là cơ sở cho việc xác định kênh truyền thông, người truyền thông phù hợp Có thể nói đối tượng truyền thông (người nhận)

yếu tố khác Do vậy trong truyền thông cần phải mô tả chi tiết các đặc điểm về giới tính, lứa tuổi, kiến thức, sở thích, nhu cầu, mối quan tâm, kênh hoặc phương tiện truyền thông thường tiếp cận và các ưu tiên của các nhóm đối tượng truyền thông đích Việc cố gắng tiếp cận với tất cả các đối tượng bằng cùng một thông điệp truyền thông hoặc chiến lược truyền thông có thể làm cho các thông điệp trở nên kém hiệu quả vì chúng có thể không thu hút được sự chú ý của tất cả các nhóm đối tượng truyền thông đích Đối với từng nhóm đối tượng, cần tìm hiểu về các đặc điểm thể chất, nhân khẩu học, và có thể cả các đặc điểm tâm lí Trên cơ sở này, ta sẽ lựa chọn được các chiến lược tiếp cận truyền thông phù hợp hơn với từng nhóm trong cộng đồng

Ví dụ: Trong chiến dịch truyền thông 100% bao cao su cho gái mại dâm tại các nhà hàng khách sạn của một tỉnh A khi đối tượng đích cấp 1 được xác định là gái mại dâm tại các nhà hàng khách sạn Vậy nó sẽ quyết định các yếu tố khác của quy trình truyền thông cụ thể là:

- Người truyền/nguồn truyền: Người truyền quan trọng nhất là các đồng đẳng viên vì những giáo dục viên đồng đẳng sẽ là những người hiểu rõ đối tượng và tiếp cận với đối tượng một cách dễ dàng nhất

- Thông điệp: Do đặc thù của gái mại dâm là luôn luôn đối mặt với tình dục không an toàn nên thông điệp cần tập trung vào, đường lây truyền của HIV và các bệnh lây truyền qua đường tình dục, sự nguy hiểm của đại dịch HIV, cách sử dụng bao cao su, kỹ năng thương thuyết khách hàng sử dụng bao cao su v.v

- Kênh truyền: Kênh truyền thông trực tiếp mặt đối mặt giữa giáo dục viên đồng đẳng với gái mại dâm

- Phản hồi: trực tiếp thông qua các buổi gặp gỡ trao đổi, chia sẻ với đồng đẳng viên

Đối với từng vấn đề trong lĩnh vực phòng, chống HIV/AIDS đối tượng đích còn được phân ra những nhóm nhỏ hơn dựa trên các đặc điểm về nhân khẩu học, về thể chất, về tâm lí hay về hành vi sức khoẻ Các đặc điểm về nhân khẩu học như: giới, tuổi, dân tộc, nghề nghiệp, thu nhập, học vấn, hoàn cảnh gia đình, nơi làm việc

và nơi ở, các đặc điểm về văn hoá Các đặc điểm về thể chất như: tình trạng sức khoẻ, bệnh sử cá nhân, các dạng và mức độ tiếp xúc (phơi nhiễm) với các nguy cơ sức khoẻ, điều kiện chăm sóc sức khoẻ Các đặc điểm về tâm lí như: thái độ, niềm tin, chuẩn mực xã hội hay các đặc tính cá nhân khác Có thể phân theo đặc điểm về hành vi như: có hành vi nguy cơ, hành vi không có nguy cơ lây nhiễm HIV hay các đặc điểm khác về lối sống

V HÀNH VI VÀ CÁC BƯỚC THAY ĐỔI HÀNH VI

1 Khái niệm về hành vi

Hành vi là cách ứng xử hàng ngày của một cá nhân đối với một sự việc, một hiện tượng, một ý kiến hay một quan điểm Hành vi hình thành và phát triển, biến đổi theo ảnh hưởng của các yếu tố sinh thái, môi trường, xã hội, văn hóa, kinh tế, chính trị

Hành vi phòng, chống HIV/AIDS là những thói quen, việc làm hàng ngày có ảnh hưởng tốt hoặc xấu tới dự phòng và chăm sóc nhiễm HIV/AIDS

Hành vi bao gồm: Kiến thức, thái độ, niềm tin và thực hành

Những hành vi cần được thực hiện

Không áp dụng thường xuyên các biện pháp phòng lây nhiễm HIV cho bản thân và người khác

Áp dụng thường xuyên các biện pháp phòng lây nhiễm HIV cho bản thân và gia đình, cộng đồng

Không thường xuyên chăm sóc nâng cao sức khoẻ

Thường xuyên rèn luyện nâng cao sức khoẻ và tự chăm sóc bản thân Che dấu tình trạng nhiễm HIV, mặc

cảm, xa lánh cộng đồng

Chia sẻ với người thân và những người tin tưởng để được hỗ trợ, giúp đỡ

Không tham gia các hoạt động phòng chống HIV/AIDS ở địa phương, đơn vị

Tham gia các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS ở địa phương, đơn vị

Thông báo cho bạn tình biết mình

bị nhiễm HIV và khuyên họ đi xét nghiệm tình nguyện

Sử dụng chung bơm, kim tiêm khi tiêm chích

Sử dụng bơm, kim tiêm riêng hoặc sạch mỗi khi tiêm chích

Không dùng bao cao su thường xuyên và đúng cách khi quan hệ tình dục

Dùng bao cao su đúng cách mỗi lần quan hệ tình dục

Không dùng bao cao su thường xuyên và đúng cách khi quan hệ tình dục

Dùng bao cao su đúng cách mỗi lần quan hệ tình dục

Không đến cơ sở y tế để khám phát hiện và điều trị

Đến cơ sở y tế để được tư vấn, khám phát hiện và điều trị kịp thời

Không dùng bao cao su thường xuyên và đúng cách khi quan hệ tình dục

Dùng bao cao su đúng cách mỗi lần quan hệ tình dục

Sử dụng nước bôi trơn không đảm bảo an toàn

Sử dụng nước bôi trơn đảm bảo an toàn

vào ma tuý, mại dâm và các tệ nạn

xã hội khác

Sống có bản lĩnh, không bị sa ngã vào tệ nạn xã hội

Quan hệ tình dục với nhiều bạn tình

Chung thuỷ, giảm số bạn tình

Không dùng bao cao su thường xuyên và đúng cách khi quan hệ tình dục

Dùng bao cao su đúng cách mỗi lần quan hệ tình dục

Sử dụng chung bơm, kim tiêm khi tiêm chích

Sử dụng bơm, kim tiêm sạch khi tiêm chích

Không đến các cơ sở y tế để được xét nghiệm, được tư vấn khi bản thân thấy nghi ngờ mình có thể bị nhiễm HIV

Đến các cơ sở tư vấn, xét nghiệm

tự nguyện để được tư vấn và xét nghiệm

Không dùng chung hoặc phải tiệt trùng các dụng cụ xuyên chích qua

da trước khi dùng

Không quan tâm tiếp cận với các thông tin, truyền thông về phòng chống lây nhiễm HIV/AIDS

Quan tâm, tiếp cận với các thông tin, tài liệu, truyền thông về phòng chống HIV/AIDS

Không đến cơ sở y tế để được xét nghiệm phát hiện HIV khi thấy mình có nguy cơ bị lây nhiễm

Đến cơ sở tư vấn và xét nghiệm tình nguyện HIV/AIDS để được tư vấn và xét nghiệm

mang thai

Không tham gia các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS ở địa phương, đơn vị

Tham gia các hoạt động phòng chống HIV/AIDS ở địa phương, đơn vị

Không quan tâm tiếp cận với các thông tin, truyền thông về phòng chống lây nhiễm HIV/AIDS

Quan tâm, tiếp cận với các thông tin, tài liệu, truyền thông về phòng chống HIV/AIDS

Không tham gia các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS ở địa phương, đơn vị

Tham gia các hoạt động phòng chống HIV/AIDS ở địa phương, đơn vị

Không dùng bao cao su thường xuyên và đúng cách khi quan hệ tình dục

Dùng bao cao su đúng cách mỗi lần quan hệ tình dục

Sử dụng chung bơm, kim tiêm khi tiêm chích

Sử dụng bơm, kim tiêm sạch khi tiêm chích

Không dùng chung hoặc phải tiệt trùng các dụng cụ xuyên chích qua

da, niêm mạc trước khi dùng

Quan tâm, tiếp cận với các thông tin, tài liệu, truyền thông về phòng chống HIV/AIDS

Không tham gia các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS ở địa phương, đơn vị, nhà trường

Tham gia các hoạt động phòng chống HIV/AIDS ở địa phương, đơn vị, nhà trường

Quan hệ tình dục trước hôn nhân Không quan hệ tình dục trước hôn

Thường xuyên giáo dục, nhắc nhở học sinh thực hiện các hành vi bảo

vệ bản thân phòng lây nhiễm HIV/AIDS

Phân biệt đối xử với học sinh nhiễm HIV

Không phân biệt đối xử với học sinh nhiễm HIV

Giáo viên

Chưa tích cực tham gia các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS trong nhà trường và xã hội

Tích cực tham gia các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS trong nhà trường và ngoài xã hội

Chưa thực hiện đầy đủ các kỹ năng truyền thông về phòng, chống lây nhiễm HIV/AIDS cho từng nhóm đối tượng

Thực hiện các kỹ năng truyền thông phòng lây nhiễm HIV/AIDS phù hợp với từng nhóm đối tượng trong cộng đồng

Tuyên

truyền

viên, cộng

tác viên

Chưa quan tâm tiếp cận với nhóm

có hành vi nguy cơ cao để truyền thông, hướng dẫn các hành vi đúng phòng lây nhiễm HIV cho bản thân, gia đình, cộng đồng

Quan tâm tiếp cận với nhóm có hành vi nguy cơ cao và hướng dẫn thực hành hành vi đúng trong phòng lây nhiễm HIV cho bản thân

Chưa thực hiện đầy đủ việc phòng tránh lây chéo trong các dịch vụ y

tế, các cơ sở giáo dục, trường giáo dưỡng, cơ sở chữa bệnh, trại giam, trại tạm giam…

Thực hiện đúng quy định về phòng chống lây chéo, vô trùng trong các dịch vụ y tế, các cơ sở giáo dục, trường giáo dưỡng, cơ sở chữa bệnh, trại giam, trại tạm giam… Chưa tích cực tham gia vận động

đồng nghiệp, cộng đồng tham gia các phong trào, chiến dịch phòng, chống HIV/AIDS tại địa phương, đơn vị, cộng đồng

Gương mẫu thực hiện và vận động mọi người tham gia các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS tại địa phương, đơn vị và cộng đồng

với người nhiễm HIV/AIDS và gia đình họ

người nhiễm HIV/AIDS và gia đình họ hoà nhập cộng đồng

Chưa chỉ đạo hoạt động phòng, chống HIV/AIDS phù hợp với tính chất, đặc thù, đối tượng của đơn vị

Chỉ đạo hoạt động phòng, chống HIV/AIDS phù hợp với tính chất, đặc thù, đối tượng của đơn vị

Còn phân biệt đối xử với người nhiễm HIV/AIDS

Không phân biệt đối xử với người nhiễm HIV/AIDS

Tổ chức các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS có sự tham gia của các đối tượng được quản lý

Cam kết đưa hoạt động phòng, chống HIV/AIDS vào kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội của địa phương

Chưa xây dựng chương trình phòng chống HIV/AIDS thành chương trình phối hợp liên ngành, toàn diện, từng bước xã hội hoá công tác phòng, chống HIV/AIDS

Xây dựng chương trình phòng, chống HIV/AIDS thành chương trình phối hợp liên ngành, toàn diện

Chưa ban hành văn bản hoặc tạo môi trường thuận lợi tại địa phương, cộng đồng để triển khai đồng bộ các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS trên địa bàn

Ra các văn bản chỉ đạo cụ thể việc lồng ghép hoạt động phòng, chống HIV/AIDS với các hoạt động kinh

tế, văn hoá, xã hội của địa phương

Tăng cường kiểm tra đôn đốc việc triển khai, tổ chức thực hiện hoạt động phòng chống HIV/AIDS trên địa bàn

Chưa tạo điều kiện cho người lao động tham gia hoạt động phòng, chống HIV/AIDS tại cơ sở và địa phương

Tạo điều kiện để người lao động tham gia hoạt động phòng, chống HIV/AIDS tại cơ sở và địa phương

Phối hợp, thống nhất với các cơ quan trong hệ thống quốc gia về phòng, chống HIV/AIDS trên địa bàn triển khai dự án

Chưa tích cực tham gia hoạt động phòng, chống HIV/AIDS

Tích cực tham gia hoạt động phòng, chống HIV/AIDS

Chưa gương mẫu thực hiện các hành vi phòng, chống HIV/AIDS

Gương mẫu thực hiện hành vi phòng, chống HIV/AIDS

Tham gia các hoạt động chống phân biệt đối xử với người nhiễm HIV/AIDS và gia đình họ

3 Các nguyên lý thay đổi hành vi

- Kiến thức, hiểu biết và nhận thức về nguy cơ cá nhân thường không đủ để thay đổi hành vi: các nghiên cứu đã đưa ra các bằng chứng cho thấy những người có các hành vi nguy cơ cao nhiễm HIV thường có động cơ tìm hiểu về HIV nhiều hơn

so với những người khác bởi vì họ dễ bị nhiễm và chịu hậu quả hơn Các điều tra của Chương trình phòng, chống AIDS toàn cầu năm 1989 -1990 phát hiện ra rằng người trả lời thuộc nhóm có hành vi nguy cơ cao biết nhiều hơn về cách thức lây truyền của HIV và tính nghiêm trọng của bệnh AIDS hơn là những người chưa bao giờ tham gia vào các hành vi có nguy cơ

- Thay đổi hành vi là một quá trình thông qua hàng loạt các bước; khi thì thay đổi nhanh, khi thì thay đổi chậm Do đó, để thay đổi được hành vi đòi hỏi phải

có thời gian

- Trong quá trình lập kế hoạch cho việc thay đổi hành vi, cần thiết kế các can thiệp tăng cường sức khỏe và các dịch vụ hỗ trợ (ví dụ tổ chức phân phối bơm kim tiêm và bao cao su như thế nào; các dịch vụ tư vấn xét nghiệm bố trí ở đâu) để giải

quyết những nhu cầu, những vấn đề của cá nhân phù hợp với từng bước của quá trình thay đổi hành vi

- Môi trường văn hoá/xã hội là yếu tố quan trọng có ảnh hưởng đến quá trình thay đổi hành vi của cá nhân (thậm chí của cả nhóm): ví dụ: một nền văn hoá, tập quán truyền thống đề cao sự trinh tiết hay kiềm chế quan hệ tình dục cũng sẽ có tác dụng tốt trong phòng chống HIV/AIDS Tuy nhiên sống trong môi trường văn hoá,

xã hội đó người ta (đặc biệt là thanh thiếu niên) sẽ ngại chia sẻ, tìm kiếm thông tin

và dịch vụ trong khi nhu cầu quan hệ tình dục của đối tượng này là rất cao Vì vậy những phong tục, truyền thống cản trở quá trình thay đổi hành vi cũng cần được quan tâm và loại bỏ

- Trong tư vấn hiệu quả, để giúp cho một cá nhân thay đổi hành vi nguy cơ cao của họ, việc xây dựng một mối quan hệ tin cậy giữa người tư vấn viên và những người có hành vi nguy cơ và những người nhiễm HIV/AIDS là điều cần thiết

4 Các điều kiện để có hành vi tốt

4.1 Kiến thức

Kiến thức là một điều kiện hết sức quan trọng, đối tượng không thể thay đổi hành vi nếu họ không có đủ nhận thức để hiểu hành vi của họ có ảnh hưởng xấu đến sức khoẻ và lợi ích có thể có được nếu đối tượng đó thay đổi hành vi

4.2 Niềm tin và thái độ

Đối tượng cũng sẽ không thay đổi hành vi khi họ không ủng hộ cho việc thay đổi cũng như không tin tưởng vào hành vi mới , không đủ tự tin để thay đổi

4.5 Môi trường hỗ trợ

Môi trường hỗ trợ bao gồm cả môi trường văn hoá, môi trường pháp lý, sự ủng hộ của cộng đồng, người thân cũng như các dịch vụ đi kèm giúp thay đổi hành

vi

Vì vậy cần phân tích tất cả các yếu tố trên một cách cẩn thận khi thiết kế một chương trình truyền thông thay đổi hành vi

5 Các bước, các giai đoạn của quá trình thay đổi hành vi

Mỗi con người, khi thay đổi hành vi sẽ phải trải qua một quá trình với các bước và các giai đoạn khác nhau Chúng có thể được chia ra làm 5 bước như sau

1 Nhận ra hành vi có hại

2 Quan tâm đến hành vi mới

3 Đặt mục đích thay đổi

4 Thử nghiệm hành vi mới, đánh giá kết quả

5 Chấp nhận hay từ chối hành vi mới

5.1 Nhận ra hành vi có hại

Để thay đổi hành vi, bước đầu tiên đối tượng phải nhận thức được rằng, hành

vi hiện tại đang có hại cho sức khoẻ của đối tượng Giai đoạn này là sự chuyển đổi nhận thức từ không biết hành vi có hại cho sức khoẻ đến việc biết rằng hành vi hiện tại có hại cho sức khoẻ của đối tượng

Ví dụ: Một người nghiện chích ma tuý không nghĩ gì về những bơm kim tiêm

đã sử dụng (bởi bạn chích chung) và cho rằng không có nguy cơ lây nhiễm HIV nào trong việc sử dụng chúng Anh/chị ta tin rằng không có bạn bị nhiễm HIV Anh/chị

ta vẫn coi việc dùng chung bơm kim tiêm là bình thường và chưa hề có ý định dùng riêng bơm kim tiêm cho mình trong khi tiêm chích ma tuý Khi được cung cấp thông tin thì họ hiểu rằng việc dùng chung bơm kim tiêm là rất nguy hiểm, dễ có nguy cơ lây nhiễm HIV

Nhiệm vụ của người làm truyền thông trong giai đoạn này là cung cấp thông tin cơ bản cho đối tượng hiểu rằng tác hại của việc tiếp tục sử dụng, duy trì hành vi

cũ Lợi ích của việc thay đổi hành vi, những thông tin sai gây hiểu lẫm cho đối tượng

5.2 Quan tâm đến hành vi mới

Ở bước này, đối tượng vẫn tham gia vào các hành vi nguy cơ nhưng đã nhận thức được vấn đề đang tồn tại Họ bắt đầu tìm hiểu kỹ hơn về lợi ích của việc thay đổi hành vi, những ai đã từng thay đổi hành vi đó, họ có lợi ích gì? để thay đổi cần phải làm gì? đến đâu? hỏi ai v.v

Ví dụ: Một người quan hệ tình dục không an toàn với gái mại dâm đang ở trong bước này sẽ quan tâm hơn đến việc sử dụng bao cao su như bao cao su bán ở đâu? Giá cả thế nào? Có làm giảm khoái cảm không? Có nhiều người sử dụng không v.v

Nhiệm vụ của người làm truyền thông trong giai đoạn này là tiếp tục cung cấp bổ sung thêm thông tin và kiến thức, kỹ năng cho đối tượng, khuyến khích động viên đối tượng và nêu cả những gương tốt đã thực hiện chuyển đổi hành vi thành

công

5.3 Đặt mục đích thay đổi

Trong giai đoạn này, đối tượng đã có kiến thức và quan tâm đến hành vi mới

Họ cũng suy nghĩ, xem xét một cách nghiêm túc việc thay đổi hành vi trong thời gian tới và đưa ra dự định thay đổi hành vi

Ví dụ: Một người nghiện chích ma tuý đang ở trong bước này sẽ thiết lập một mục tiêu và đưa ra cam kết mạnh mẽ với những tiêu chuẩn chặt chẽ như "Tôi sẽ

sử dụng bơm kim tiêm mới cho các lần chích" “Sẽ sử dụng bao cao su trong mỗi lần quan hệ tình dục

Nhiệm vụ của người làm truyền thông trong giai đoạn này là tiếp tục cung cấp bổ sung các kiến thức và kỹ năng cho đối tượng để đảm bảo rằng đối tượng đã hiểu đầy đủ về tác hại, đường lây truyền của HIV, các biện pháp dự phòng bao gồm

cả nơi cung cấp các dịch vụ hỗ trợ Tiếp tục khuyến khích đối tượng thay đổi hành

vi

5.4 Thử nghiệm hành vi mới và đánh giá

Trong giai đoạn này, đối tượng sẽ thử nghiệm hành vi mới Khi thử nghiệm hành vi mới, họ cũng sẽ đánh giá cả những thuận lợi, khó khăn của việc thực hiện hành vi mới

Ví dụ: Một người nghiện chích ma tuý đang ở trong bước này đã bắt đầu sử

khăn không ngờ tới mà nguyên nhân có thể đến từ bên ngoài (các tình huống, môi trường xã hội) hoặc nảy sinh ngay bên trong con người anh/chị ta (cảm xúc hoặc tâm lý) Điều này sẽ rất dễ dàng cho việc duy trì hành vi dùng riêng bơm kim tiêm của anh/chị ta nếu có môi trường khuyến khích, hỗ trợ và những người bạn chích của anh/chị ta cũng tạo ra những thói quen tương tự như anh/chị ta

Nhiệm vụ của người làm truyền thông trong giai đoạn này là giúp đối tượng thử và lặp lại hành vi mới như cung cấp các dịch vụ hỗ trợ, cung cấp các nguồn lực cần thiết, giúp đỡ đối tượng tháo gỡ và giải quyết các khó khăn Đồng thời với việc tạo ra môi trường xã hội thuận lợi cho đối tượng thay đổi hành vi

5.5 Chấp nhận hay từ chối

Sau khi đối tượng thực hiện thử các hành vi mới và đánh giá, nếu họ thực sự cảm thấy lợi ích của việc thay đổi hành vi, đủ kỹ năng, có môi trường và dịch vụ tốt thì họ sẽ đủ tự tin để thực hiện hành vi mới và duy trì việc thực hiện hành vi mới

Họ cũng có thể trở thành một truyền thông viên tốt trong việc khuyến khích, giúp

đỡ người khác cũng thay đổi hành vi Tuy nhiên nếu qua làm thử và đánh giá, nếu không thuận lợi thì đối tượng sẽ từ bỏ việc thay đổi hành vi

Ví dụ: Người nghiện chích ma tuý sau khi thử nghiệm việc sử dụng bơm kim tiêm thấy rằng sẽ rất có lợi, việc mua hoặc nhận bơm kim tiêm miễn phí không quá phiền hà hoặc khó khăn, bạn bè cũng không phản đối, xã hội ủng hộ anh/chị ta sẽ tiếp tục việc duy trì việc sử dụng bơm kim tiêm sạch

Nhiệm vụ của người làm truyền thông trong giai đoạn này là giúp đối tượng duy trì hành vi, cùng bàn bạc và hỗ trợ khi gặp khó khăn Khuyến khích đối tượng chia sẻ kinh nghiệm cho người cùng hoàn cảnh

Cần phải nhận thức rằng, quá trình thay đổi hành vi không phải lúc nào cũng diễn ra một cách suôn sẻ và cần phải có thời gian Người ta có thể từ chối hành vi mới trong trường hợp:

- Có thông tin nhưng không quan tâm, thích thú

- Có nhận thức, có quan tâm nhưng không tin tưởng

- Có nhận thức, có quan tâm, tin tưởng nhưng không có kỹ năng thực hành

- Thất bại hay nản lòng sau khi làm thử

- Muốn thay đổi nhưng có nhiều yếu tố cản trở

Cũng cần nhớ rằng, các cá nhân hoặc các nhóm có thể ở các giai đoạn khác nhau của quá trình thay đổi hành vi, do vậy họ cần các thông điệp, cách tiếp cận và

sự hỗ trợ khác nhau Khi tiếp cận với một đối tượng hoặc một nhóm đối tượng cần phải phân tích được đối tượng đang ở giai đoạn nào của quá trình thay đổi hành vi

VI MỘT SỐ QUY ĐỊNH HIỆN HÀNH VỀ TRUYỀN THÔNG THAY ĐỔI HÀNH VI TRONG PHÒNG, CHỐNG HIV/AIDS

1 Luật phòng, chống vi rút gây ra hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải ở người ( HIV/AIDS)

Điều 9 Mục đích và yêu cầu của thông tin, giáo dục, truyền thông về phòng, chống

HIV/AIDS

1 Thông tin, giáo dục, truyền thông về phòng, chống HIV/AIDS nhằm nâng cao nhận thức, thay đổi thái độ và hành vi, chống kỳ thị, phân biệt đối xử với người nhiễm HIV

2 Việc cung cấp thông tin, giáo dục, truyền thông về phòng, chống HIV/AIDS phải bảo đảm các yêu cầu sau đây:

a) Chính xác, rõ ràng, đơn giản, thiết thực;

b) Phù hợp với từng đối tượng, trình độ, lứa tuổi, giới tính, truyền thống, văn hoá, bản sắc dân tộc, tôn giáo, đạo đức xã hội, tín ngưỡng và phong tục tập quán;

c) Không phân biệt đối xử, không làm ảnh hưởng đến bình đẳng giới và

Nhận ra h n ra h ành

vi có hại

Quan tâm đến hành vi mới

Đặt mục đích thay đổi

Thử thay đổi hành vi vi

Chấp nhận

Vận động ngưòi khác

Truyền thông đại chúng

Truyền thông trực tiếp

Dịch vụ hỗ trợ

Nhận ra h n ra h ành

vi có hại

Quan tâm đến hành vi mới

Đặt mục đích thay đổi

Thử thay đổi hành vi vi

Chấp nhận

Vận động ngưòi khác

Truyền thông đại chúng

Truyền thông trực tiếp

Dịch vụ hỗ trợ

Sơ đồ 2: Các bước thay đổi hành vi

Điều 10 Nội dung thông tin, giáo dục, truyền thông về phòng, chống HIV/AIDS

1 Nguyên nhân, đường lây truyền HIV, các biện pháp dự phòng lây nhiễm HIV và các biện pháp chăm sóc, điều trị người nhiễm HIV

2 Hậu quả của HIV/AIDS đối với sức khoẻ, tính mạng con người và sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước

3 Quyền, nghĩa vụ của cá nhân, gia đình và của người nhiễm HIV trong phòng, chống HIV/AIDS

4 Các phương pháp, dịch vụ xét nghiệm, chăm sóc, hỗ trợ và điều trị cho người nhiễm HIV

5 Trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, đơn vị và cộng đồng trong phòng, chống HIV/AIDS

6 Các biện pháp can thiệp giảm tác hại trong dự phòng lây nhiễm HIV

7 Chống kỳ thị, phân biệt đối xử với người nhiễm HIV

8 Đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về phòng, chống HIV/AIDS

Điều 11 Đối tượng tiếp cận thông tin, giáo dục, truyền thông về phòng, chống

a) Người nhiễm HIV và thành viên gia đình họ;

b) Người sử dụng ma túy, người bán dâm;

c) Người mắc các bệnh lây truyền qua đường tình dục;

d) Người có quan hệ tình dục đồng giới;

đ) Nhóm người di biến động;

e) Phụ nữ mang thai;

g) Người sống ở vùng sâu, vùng xa, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn

Điều 12 Trách nhiệm thông tin, giáo dục, truyền thông về phòng, chống HIV/AIDS

1 Cơ quan, tổ chức, đơn vị trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình có trách nhiệm thông tin, giáo dục, truyền thông kiến thức về phòng, chống

2 Bộ Y tế có trách nhiệm chủ trì, phối hợp với các cơ quan có liên quan trong việc cung cấp chính xác và khoa học các thông tin về HIV/AIDS

3 Bộ Văn hoá - Thông tin có trách nhiệm chỉ đạo các cơ quan thông tin đại chúng thường xuyên thông tin, truyền thông về phòng, chống HIV/AIDS, lồng ghép chương trình phòng, chống HIV/AIDS với các chương trình thông tin, truyền thông khác

4 Bộ Giáo dục và Đào tạo có trách nhiệm chủ trì, phối hợp với Bộ Y tế, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, các bộ, ngành có liên quan xây dựng chương trình, nội dung giảng dạy; kết hợp giáo dục phòng, chống HIV/AIDS với giáo dục giới tính, sức khoẻ sinh sản và chỉ đạo các cơ sở giáo dục thuộc hệ thống giáo dục quốc dân giáo dục về phòng, chống HIV/AIDS

5 Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Bộ Công an, Bộ Quốc phòng trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình có trách nhiệm chủ trì, phối hợp với các Bộ, ngành có liên quan chỉ đạo công tác thông tin, giáo dục, truyền thông về phòng, chống HIV/AIDS tại các cơ sở chữa bệnh, cơ sở giáo dục, trường giáo dưỡng, cơ sở bảo trợ xã hội, trại giam, trại tạm giam

6 Uỷ ban nhân dân các cấp có trách nhiệm tổ chức thực hiện công tác thông tin, giáo dục, truyền thông về phòng, chống HIV/AIDS cho nhân dân trên địa bàn địa phương

7 Các cơ quan thông tin đại chúng có trách nhiệm ưu tiên về thời điểm, thời lượng phát sóng thông tin, giáo dục, truyền thông về phòng, chống HIV/AIDS trên đài phát thanh, đài truyền hình; dung lượng và vị trí đăng trên báo in, báo hình, báo điện tử theo quy định của Bộ Văn hóa - Thông tin Việc thực hiện thông tin, giáo dục, truyền thông về phòng, chống HIV/AIDS không thu phí, trừ trường hợp thực hiện theo hợp đồng với Chương trình mục tiêu quốc gia về phòng, chống HIV/AIDS hoặc do tổ chức, cá nhân trong nước, nước ngoài tài trợ

Điều 13 Phòng, chống HIV/AIDS tại gia đình

1 Gia đình có trách nhiệm tuyên truyền, giáo dục cho các thành viên trong gia đình về phòng, chống HIV/AIDS; chủ động thực hiện các biện pháp phòng lây nhiễm HIV

2 Khuyến khích tự nguyện xét nghiệm HIV đối với người trước khi kết hôn,

dự định có con; phụ nữ mang thai

3 Gia đình của người nhiễm HIV có trách nhiệm nuôi dưỡng, chăm sóc, động viên tinh thần giúp người nhiễm HIV sống hoà nhập với gia đình, cộng đồng

và xã hội; phối hợp với các cơ quan, tổ chức và cộng đồng trong phòng, chống HIV/AIDS

Điều 14 Phòng, chống HIV/AIDS tại nơi làm việc

1 Người sử dụng lao động có các trách nhiệm sau đây:

a) Tổ chức việc tuyên truyền, giáo dục các biện pháp phòng, chống HIV/AIDS, chống kỳ thị, phân biệt đối xử với người nhiễm HIV trong cơ quan, tổ chức, đơn vị;

b) Bố trí công việc phù hợp với sức khỏe và trình độ chuyên môn của người lao động nhiễm HIV;

c) Tạo điều kiện cho người lao động tham gia các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS;

d) Các trách nhiệm khác về phòng, chống HIV/AIDS theo quy định của pháp luật

2 Người sử dụng lao động không được có các hành vi sau đây:

a) Chấm dứt hợp đồng lao động, hợp đồng làm việc hoặc gây khó khăn trong quá trình làm việc của người lao động vì lý do người lao động nhiễm HIV;

b) Ép buộc người lao động còn đủ sức khỏe chuyển các công việc mà họ đang đảm nhiệm vì lý do người lao động nhiễm HIV;

c) Từ chối nâng lương, đề bạt hoặc không bảo đảm các quyền, lợi ích hợp pháp của người lao động vì lý do người lao động nhiễm HIV;

d) Yêu cầu xét nghiệm HIV hoặc xuất trình kết quả xét nghiệm HIV đối với người dự tuyển lao động, từ chối tuyển dụng vì lý do người dự tuyển lao động nhiễm HIV, trừ trường hợp quy định tại khoản 3, Điều 28 của Luật này

Điều 15 Phòng, chống HIV/AIDS trong các cơ sở giáo dục thuộc hệ thống giáo dục

quốc dân

1 Các cơ sở giáo dục có trách nhiệm tổ chức giảng dạy cho học sinh, sinh viên, học viên về phòng, chống HIV/AIDS, lồng ghép với giáo dục giới tính, sức khoẻ sinh sản và thực hiện các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS khác trong cơ sở

đó

2 Các cơ sở giáo dục không được có các hành vi sau đây:

a) Từ chối tiếp nhận học sinh, sinh viên, học viên vì lý do người đó nhiễm HIV;

b) Kỷ luật, đuổi học học sinh, sinh viên, học viên vì lý do người đó nhiễm HIV;

c) Tách biệt, hạn chế, cấm đoán học sinh, sinh viên, học viên tham gia các hoạt động sinh hoạt, dịch vụ của cơ sở vì lý do người đó nhiễm HIV;

d) Yêu cầu xét nghiệm HIV hoặc yêu cầu xuất trình kết quả xét nghiệm HIV đối với học sinh, sinh viên, học viên hoặc người đến xin học

Điều 16 Phòng, chống HIV/AIDS trong các nhóm người di biến động

1 Ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn có trách nhiệm tổ chức tuyên truyền

về phòng, chống HIV/AIDS cho người ở nơi khác đến cư trú tại địa phương mình

2 Chủ, người quản lý điều hành cơ sở kinh doanh dịch vụ lưu trú, bến bãi đậu xe, đậu tàu, thuyền, cơ sở kinh doanh du lịch hoặc dịch vụ văn hóa, xã hội khác

có trách nhiệm phối hợp với cơ quan phòng, chống HIV/AIDS tại địa phương tuyên truyền về phòng, chống HIV/AIDS và thực hiện các biện pháp can thiệp giảm tác hại trong dự phòng lây nhiễm HIV thích hợp cho người sử dụng dịch vụ tại cơ sở của mình

3 Người đứng đầu cơ quan kiểm dịch y tế tại cửa khẩu có trách nhiệm tổ chức tuyên truyền về phòng, chống HIV/AIDS cho người nhập cảnh, xuất cảnh và quá cảnh

4 Cơ quan, tổ chức có hoạt động đưa người Việt Nam đi lao động, học tập ở nước ngoài có trách nhiệm tổ chức tuyên truyền, giáo dục về phòng, chống HIV/AIDS đối với người lao động, người đi học

Điều 17 Phòng, chống HIV/AIDS trong cộng đồng dân cư

1 Uỷ ban nhân dân xã, phường, thị trấn có các trách nhiệm sau đây:

a) Tổ chức các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS trong cộng đồng dân cư, giáo dục sự thương yêu, đùm bọc đối với người nhiễm HIV, phát huy truyền thống tốt đẹp của gia đình, họ tộc, quê hương, bản sắc văn hoá dân tộc của người Việt Nam ;

b) Tổ chức chăm sóc, hỗ trợ người nhiễm HIV và gia đình họ, tạo điều kiện cho người nhiễm HIV sống hòa nhập với cộng đồng và xã hội;

c) Phát huy vai trò của các già làng, tổ trưởng dân phố, trưởng cụm dân cư, trưởng thôn, già làng, trưởng ấp, trưởng làng, trưởng bản, trưởng phum, trưởng sóc, trưởng ban công tác mặt trận, trưởng các dòng họ, trưởng tộc, các chức sắc tôn giáo, người cao tuổi, người có uy tín trong cộng đồng trong việc vận động người dân tham gia phòng, chống HIV/AIDS;

d) Xây dựng và phát triển mô hình gia đình văn hóa, tổ dân phố, cụm dân cư, thôn, làng, ấp, bản, phum, sóc văn hóa - sức khoẻ gắn với việc phòng, chống HIV/AIDS;

đ) Tuyên truyền chống kỳ thị, phân biệt đối xử với người nhiễm HIV và thành viên gia đình họ

2 Các tổ dân phố, cụm dân cư, thôn, làng, ấp, bản, phum, sóc có các trách nhiệm sau đây:

a) Tuyên truyền, vận động và giáo dục các gia đình trên địa bàn tham gia và thực hiện các quy định về phòng, chống HIV/AIDS;

b) Lồng ghép hoạt động phòng, chống HIV/AIDS vào các phong trào quần chúng, các hoạt động thể thao, văn hoá, văn nghệ tại cộng đồng và các hoạt động xã hội khác;

c) Đấu tranh chống kỳ thị, phân biệt đối xử với người nhiễm HIV và thành viên gia đình họ

3 Nhà nước khuyến khích dòng họ, hàng xóm, bạn của người nhiễm HIV động viên về tinh thần, chăm sóc, giúp đỡ và tạo điều kiện cho người nhiễm HIV sống hòa nhập với cộng đồng và xã hội

Điều 18 Phòng, chống HIV/AIDS trong trại giam, trại tạm giam, cơ sở giáo dục,

trường giáo dưỡng, cơ sở chữa bệnh, cơ sở bảo trợ xã hội

1 Giám thị trại giam, trại tạm giam và giám đốc cơ sở giáo dục, trường giáo dưỡng, cơ sở chữa bệnh, cơ sở bảo trợ xã hội có trách nhiệm tổ chức việc tuyên truyền, quản lý, chăm sóc, tư vấn, điều trị cho người nhiễm HIV ở cơ sở do mình quản lý

2 Thủ tướng Chính phủ quy định việc quản lý, chăm sóc, tư vấn, điều trị cho người nhiễm HIV và phòng lây nhiễm HIV tại các cơ sở quy định tại khoản 1 Điều này

Điều 19 Tổ chức xã hội tham gia phòng, chống HIV/AIDS

Nhà nước tạo điều kiện cho tổ chức tôn giáo, tổ chức phi chính phủ và các tổ chức xã hội khác thành lập các cơ sở nhân đạo, từ thiện để chăm sóc, nuôi dưỡng người nhiễm HIV và thực hiện các hoạt động khác trong phòng, chống HIV/AIDS

Điều 20 Người nhiễm HIV tham gia phòng, chống HIV/AIDS

1 Người nhiễm HIV được quyền tham gia các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS

2 Nhà nước khuyến khích và tạo điều kiện cho người nhiễm HIV tham gia các hoạt động sau đây:

a) Nhóm giáo dục đồng đẳng, câu lạc bộ và các hình thức tổ chức sinh hoạt khác của người nhiễm HIV theo quy định của pháp luật;

b) Tuyên truyền và thực hiện các biện pháp can thiệp giảm tác hại trong dự phòng lây nhiễm HIV;