Cíịu truâc vùn hoâa víơt chíịt cuêa cöơng ăöìng cû dín thúđi tiïìn - sú sûê Bònh Dûúng gíìn nhû lađ möơt cíịu truâc tûúng ăöịi hoađn chónh cuêa möơt xaô höơi thûơc sûơ coâ möơt töí chûâc
Trang 1Cíịu truâc kinh tïị - xaô höơi:
Thúđi tiïìn - sú sûê Bònh Dûúng
NGUÝÎN VÙN QUÖỊC – Baêo tađng Bònh Dûúng
Cíịu truâc kinh tïị - xaô höơi ặúơc ăùơt ra úê ăíy trïn cú súê tađi liïơu thu thíơp ặúơc trong caâc di tñch khaêo cöí hoơc thuöơc thúđi tiïìn vađ sú sûê Bònh Dûúng göìm nhûông víịn ăïì nhû: phín cöng lao ăöơng, phín tíìng xaô höơi vúâi nhûông neât riïng coâ cuêa khu vûơc nađy trong quan hïơ so saânh vúâi caâc vuđng vùn hoâa cöí khaâc Cíịu truâc vùn hoâa víơt chíịt cuêa cöơng ăöìng cû dín thúđi tiïìn - sú sûê Bònh Dûúng gíìn nhû lađ möơt cíịu truâc tûúng ăöịi hoađn chónh cuêa möơt xaô höơi thûơc sûơ coâ möơt töí chûâc öín ắnh - ăoâ lađ ngoađi viïơc coâ möơt nïìn nöng nghiïơp duđng cuöịc coâ söị lûúơng nöng cuơ lúân ăa daơng vïì loaơi hònh vađ kñch thûúâc vađ cuông lađ nhûông saên phíím ra ăúđi tûđ möơt nghïì thuê cöng coâ trònh ăöơ phaât triïín cao - nghïì chïị taâc ăaâ
Nhúđ vađo nhûông nöng cuơ nhû nhûông loaơi ròu - cuöịc coâ kñch thûúâc lúân vúâi nhûông chiïịc coâ chiïìu dađi 15cm, ăöơ dađy trïn 3,0cm, ròu lûúôi ngang, mùơt cùưt doơc lûúôi hònh chûô
V lïơch thñch húơp cho viïơc khai phaâ ăíịt ăöìi ăïí tröìng troơt trïn diïơn röơng, hoùơc nhûông loaơi ròu coâ kñch thûúâc nhoê hún duđng vađo viïơc chùơt ăöịn nhûông cíy nhoê hún, phaât doơn coê vađ caê viïơc duđng noâ trong viïơc taơo ra nhûông chïị phíím bùìng tre duđng trong sinh hoaơt kinh tïị gia ằnh Nhòn vađo míơt ăöơ hiïơn víơt phaât hiïơn trong tíìng vùn hoâa caâc di tñch ăaô ặúơc khai quíơt cho thíịy hoaơt ăöơng nöng nghiïơp cuêa khu vûơc nađy trong thúđi bíịy giúđ lađ loaơi nöng nghiïơp nûúng ríîy ặúơc triïín khai trïn nhûông triïìn ăöìi gíìn söng suöịi vađ caê trïn nhûông vuđng ăíịt ven söng vađ nhûông vuđng phuđ sa múâi ặúơc böìi ăùưp nhû Cuđ lao Ruđa Chùưc chùưn rùìng khaâi niïơm nöng nghiïơp úê ăíy khöng chó ặúơc hiïíu ăún thuíìn lađ nöng nghiïơp tröìng luâa, mađ caê nöng nghiïơp tröìng cíy rau cuê vađ lađ nïìn nöng nghiïơp ặúơc cíịu truâc möơt caâch tûơ giaâc trïn cú súê saên xuíịt nhûông caâi mađ con ngûúđi cíìn, ặúơc phöịi húơp búêi möơt cú cíịu saên phíím theo thúđi tiïịt, theo nhûông nhu cíìu sûê duơng qua tûđng giai ăoaơn Dô nhiïn trïn möơt möi trûúđng ăöìi gođ trung du nhiïìu söng suöịi nhû miïìn Ăöng Nam böơ coâ hïơ sinh thaâi vuđng ăa daơng nhû hïơ sinh thaâi rûđng mûa nhiïơt ăúâi, hïơ sinh thaâi rûđng tre nûâa höîn giao thò hïơ quaê tíịt ýịu lađ ăiïìu kiïơn söịng cuêa con ngûúđi sinh tuơ trïn noâ cuông phaêi lađ möơt mö thûâc tûúng ûâng Vađ trong ăiïìu kiïơn ăoâ thò kinh tïị khai thaâc cuông seô chiïịm möơt võ trñ khöng keâm phíìn quan troơng nhû sùn bùưt thuâ rûđng, ăaânh bùưt caâ vađ caê viïơc chïị taơo beđ maêng vûđa lađm phûúng tiïơn di chuýín, vûđa lađm phûúng tiïơn ăaânh bùưt caâ trïn söng lađ hoađn toađn coâ
cú súê duđ rùìng nhûông dûô liïơu loaơi nađy thöng qua khaêo cöí hoơc víîn chûa phaât hiïơn ặúơc
Nhûông nöìi vođ coâ kñch thûúâc lúân, nhûông xûúng rùng thuâ rûđng hûúu, nai, voi phaât hiïơn trong tíìng vùn hoâa caâc di tñch khaêo cöí lađ nhûông minh chûâng ăíìy tñnh thuýịt phuơc cho tñnh hiïơu quaê cuêa nïìn nöng nghiïơp tröìng luâa, tröìng rau cuê vađ caê nhûông hoaơt ăöơng khai thaâc tûơ nhiïn trong möi trûúđng söịng cuêa khu vûơc Khi kinh tïị
Trang 2nöng nghiïơp - chùn nuöi cuđng vúâi kinh tïị khai thaâc ặúơc höî trúơ bùìng möơt vuđng díìy tiïìm nùng nhû miïìn Ăöng Nam böơ thò sûơ taâc ăöơng qua laơi möơt caâch chuê ăöơng giûôa nöng nghiïơp vađ caâc ngađnh nghïì trong xaô höơi seô lađ ăiïìu kiïơn taơo nïn sûơ phín cöng lao ăöơng trong cöơng ăöìng xaêy ra nhanh hún vađ nhû víơy saên phíím lao ăöơng phuơc vuơ cho cuöơc söịng nhiïìu hún vađ ăa daơng hún
Thöng qua tû liïơu khaêo cöí hoơc chó coâ thïí nhíơn thûâc ặúơc cíịu truâc caâc ngađnh nghïì trong tûđng cöơng ăöìng cuơ thïí hoùơc tûđng nhoâm dín cû cuơ thïí vađ seô khoâ coâ thïí chûâng minh ặúơc sûơ phín cöng lao ăöơng xaêy ra trong caâc cöơng ăöìng nađy möơt caâch ăuâng nghôa lađ thuê cöng nghiïơp taâch ra khoêi hoaơt ăöơng nöng nghiïơp Trong caâc di tñch khaêo cöí hoơc ặúơc nghiïn cûâu trïn ắa bađn Bònh Dûúng, coâ thïí thíịy cöơng ăöìng dín
cû Döịc Chuđa vûđa coâ thïí chïị taâc ăaâ, lađm ăöì göịm, dïơt vaêi vađ caê ăuâc nhûông ăöì ăöìng phuơc vuơ cho cuöơc söịng cuêa mònh
Ăiïìu ăoâ coâ nghôa cíịu truâc caâc ngađnh nghïì tiïíu thuê cöng nghiïơp víîn chûa thoaât
ly tñnh tûơ tuâc - tûơ cíịp, chó coâ thïí noâi caâc ngađnh nghïì úê ăíy mang tñnh chuýn mön hoâa nhíịt lađ trong caâc khíu lađm khuön ăuâc, pha chïị húơp kim vađ ăuâc caâc víơt phíím ăöịi vúâi ngađnh luýơn kim vađ cuông víơy trong quy trònh dïơt cuông coâ nhûông ýu cíìu chuýn hoâa nhíịt lađ úê nhûông khíu dïơt ra nhûông maênh vaêi phíím mađ trong ăoâ kïịt cíịu súơi ngang súơi doơc vađ kiïíu ăan lađ nhûông cöng ăoaơn mang tñnh chuýn hoâa cao cuêa ngađnh tiïíu thuê cöng nghiïơp nađy
Ăöịi vúâi nhuông ngađnh khaâc coâ quy trònh saên xuíịt ăún giaên hún khöng ăođi hoêi trònh ăöơ tay nghïì cao nhû chïị taâc ăaâ, lađm ăöì göịm coâ thïí ặúơc saên xuíịt theo thúđi vuơ hoùơc theo nhu cíìu sûê duơng cuông nhû khi coâ caâc ýu cíìu trao ăöíi saên phíím vađ lûơc lûúơng tham gia chùưc chùưn seô ăöng hún Ăiïìu ăoâ cuông cho thíịy sûơ chuýín dõch caâc
mö hònh kinh tïị “chïị taâc ăaâ - saên xuíịt ăöì göịm - xe súơi dïơt vaêi” trong suöịt thúđi ăaơi ăaâ múâi - ăöìng vađ “chïị taâc ăaâ - saên xuíịt ăöì göịm - xe súơi dïơt vaêi - luýơn kim ăuâc ăöìng” trong giai ăoaơn híơu kyđ ăöìng - sú kyđ sùưt vúâi khuynh hûúâng giaêm díìn vai trođ cuêa ăöì ăaâ ăïí tûđ ăoâ vai trođ cuêa ăöì ăöìng - ăöì sùưt díìn chiïịm võ trñ ăöơc tön trong töí húơp “tû liïơu saên xuíịt” thúđi bíịy giúđ Bònh Dûúng thúđi tiïìn - sú sûê vúâi phaât hiïơn Döịc Chuđa thûơc sûơ ăaô trúê thađnh möơt ẳnh phaât triïín cuêa toađn khu vûơc Ăöng Nam böơ
Sûơ hoađn chónh trong cú cíịu ngađnh nghïì cuêa cöơng ăöìng cû dín cöí Bònh Dûúng ăaô mang laơi möơt hïơ quaê tñch cûơc trong tñch luôy xaô höơi taơo cú súê cho quaâ trònh phín tíìng xaô höơi ặúơc phaên aânh thöng qua caâc khu möơ taâng manh nha tûđ tû liïơu khai quíơt ặúơc trong di tñch Cuđ lao Ruđa Taơi ăíy ngoađi nhûông ăiïím chung lađ loaơi möơ raêi göịm keđ ăaâ chön trong caâc höịc ăaâ ong vúâi ăöì tuđy taâng lađ nöìi vođ baât böìng vađ nhûông cöng cuơ ăaâ thöng duơng thò cuông coâ nhûông ngöi möơ chön theo nhûông baât böìng lúân vađ caê nhûông chiïịc ròu cuöịc bùìng ăaâ vúâi kñch thûúâc lúân, chûa coâ díịu vïịt sûê duơng
Nhûông loaơi hònh hiïơn víơt ăùơc biïơt trïn coâ thïí lađ nhûông saên phíím mang yâ nghôa nghi lïî hún lađ yâ nghôa sûê duơng vađ chó ặúơc chön trong möơt vađi ngöi möơ trong söị 12 ngöi möơ phaât hiïơn ặúơc trong di tñch khaêo cöí hoơc nađy Coâ thïí xem ăíy lađ nhûông tñn hiïơu ban ăíìu cuêa phín hoâa xaô höơi trong nhûông xaô höơi tiïìn giai cíịp Bûúâc sang thúđi kyđ muöơn hún vúâi di tñch Döịc Chuđa, sûơ phín tíìng xaô höơi ăaô roô rađng hún vađ vúâi di tñch Phuâ Chaânh thûơc sûơ ăaô coâ sûơ phín hoâa giai cíịp trong xaô höơi Trong 40 ngöi möơ phaât
Trang 3hiïơn trong caâc cuöơc khai quíơt di tñch Döịc Chuđa ngoađi nhûông hiïơn víơt ăaâ cođn coâ 141 hiïơn víơt bùìng ăöìng ặúơc chön trong 24 ngöi möơ, trong ăoâ coâ möơt ngöi möơ chön theo nhiïìu ăöì ăöìng nhíịt göìm 3 chiïịc ròu vađ möơt qua ăöìng Nhû ăaô phín tñch úê trïn nguýn liïơu ăöìng úê miïìn Ăöng Nam böơ coâ ặúơc chó coâ thïí lađ thöng qua viïơc trao ăöíi vúâi caâc khu vûơc khaâc vađ ăíy phaêi lađ loaơi saên phíím ríịt coâ giaâ trõ
Viïơc cho ngûúđi bûúâc sang thïị giúâi bïn kia mang theo möơt söị lûúơng ăöì ăöìng nhû trïn coâ yâ nghôa ríịt lúân trong viïơc nhíơn thûâc vai trođ cuêa chuê nhín caâc ngöi möơ cuông nhû víịn ăïì phín tíìng xaô höơi cuêa caâc cöơng ăöìng cû dín nađy trong quaâ khûâ Nïịu so saânh ăùơc ăiïím nađy vúâi caâc khu möơ taâng cuêa vùn hoâa Ăöng Sún thuíìn tuây vïì söị lûúơng hiïơn víơt chön theo trong caâc ngöi möơ thò ăoâ seô lađ möơt so saânh khíơp khiïîng
vò cöơng ăöìng dín cû cöí Bònh Dûúng ăaô phaêi chíịp nhíơn bûúâc vađo “cöng nghïơ luýơn kim” vúâi sûơ nghiïơt ngaô vïì nguöìn nguýn liïơu cung ûâng Thíơt víơy, giaâ trõ saên phíím ăöìng thau cuêa hoơ ặúơc níng lïn khi ăùơt trong böịi caênh ăíìy thaâch thûâc ăoâ Trong di tñch Phuâ Chaânh caâch chön cíịt ăaô coâ nhûông bûúâc chuýín biïịn maơnh meô hún nhû viïơc duđng möơ coâ aâo quan bùìng göî, nùưp ăíơy tröịng ăöìng, ăöì tuđy taâng chön theo phíìn lúân lađ caâc cöng cuơ cuêa nghïì xe súơi - dïơt vaêi, ăöì göịm vađ caê nhûông saên phíím ngoaơi nhíơp nhû lûúơc bñ, gûúng ăöìng Cuông coâ nhûông ngöi möơ chó ặúơc nïơn bùìng ăíịt seât, cheđn xaâc cau, thûơc víơt bùm nhuýîn, nùưp chum khöng phaêi lađ tröịng ăöìng mađ bùìng göịm hoùơc bùìng cao lanh trùưng ăùưp trïn möơt lúâp thûơc víơt
Thûơc tïị tû liïơu cho thíịy coâ möơt sûơ phín hoâa xaô höơi maơnh meô vađo giai ăoaơn híơu kyđ ăöìng - sú kyđ sùưt mađ nhûông tû liïơu phaât hiïơn trong di tñch Phuâ Chaânh lađ cú súê dûô liïơu
Tûđ nhûông tû liïơu thu thíơp ặúơc trong caâc di tñch khaêo cöí hoơc ăaô ặúơc ăiïìu tra, phaât hiïơn vađ khai quíơt cho thíịy cöơng ăöìng cû dín cöí Bònh Dûúng ăaô coâ möơt cú tíìng kinh tïị öín ắnh, möơt cíịu truâc kinh tïị - xaô höơi mang ăíìy ăuê nhûông ắnh hûúâng phaât triïín mađ trong ăoâ ngađnh luýơn kim cöí ăoâng vai trođ quan troơng nhíịt trong tiïịn trònh phaât triïín khöng chó riïng cho Bònh Dûúng mađ caê khu vûơc Ăöng Nam böơ thúđi tiïìn - sú sûê
TAĐI LIÏƠU THAM KHAÊO
1 Buđi Chñ Hoađng, 1988 Böịi caênh kinh tïị - xaô höơi thúđi tiïìn sûê Ăöng Nam böơ, KHXH
2 Buđi Chñ Hoađng, Ăađo Linh Cön, 2000 Khai quíơt di tñch möơ taâng Phuâ Chaânh Tû liïơu TTNCKC, Viïơn PTBV vuđng Nam böơ
3 Buđi Chñ Hoađng, Ăađo Linh Cön, Nguýîn Trung Ăöî, 2000 Baâo caâo khaêo saât caâc di tñch tiïìn sûê tónh Bònh Dûúng Tû liïơu TTNCKC, Viïơn PTBV vuđng Nam böơ
4 Ăađo Linh Cön, 1977 Baâo caâo khai quíơt Döịc Chuđa
5 Caâc b/c khai quíơt di tñch Cuđ lao Ruđa; Myô Löơc; Hađn Öng Ăaơi TTNCKC