tìm hiểu về gia đình và những giá trị tạo nên văn hóa gia đình việt nam

Vì vậy, xác định khái niệm gia đình, xác định nhữngnội dung mà khái niệm này biểu đạt không chỉ có ý nghĩa quan trọng trong đời sống củamỗi con người, trong nhận thức xã hội mà còn hết s

Lời nói đầu

Gia đình là nền tảng, là tiền để quan trọng cho sự phát triển của xã hội loài người Việt Nam chúng ta cũng vậy, gia đình là một tổ ấm để mọi người cùng nhau sinh sống, học tập và làm việc Để có một nền văn hóa lâu đời như vậy, nước Việt Nam chúng ta đã kế thừa và phát huy những nét đẹp của văn hóa gia đình để hình thành nên một xã hội ổn định, có tôn ti, trật tự rõ ràng mà hiếm quốc gia nào trên thế giới có được điều đó.

Cơ sở văn hóa Việt Nam là một bộ phận quan trọng của chương trình đào tạo của ngành Quốc tế học Bởi nếu người học chưa nắm vững những kiến thức cơ bản về văn hóa, tập tục, phong tục người Việt Nam thì rất khó có thể hoàn thành tốt vị trí của một nhà ngoại giao Các kiến thức từ bộ môn Cơ sở văn hóa Việt Nam là nền tảng, là yếu tố cốt lõi hình thành, xây dựng, hỗ trợ cho việc hoạch định một đường lối ngoại giao hiện đại: vừa đáp ứng các yêu cầu đặt ra của thế giới thời hiện đại, vừa có thể giữ gìn, phát huy, quảng bá bản sắc văn hóa dân tộc.

Trong bài kiểm tra này, em được Thầy giao cho công việc tìm hiểu về gia đình và những giá trị tạo nên văn hóa gia đình Đây là một đề tài rất hay, gần gũi, mang tính thời sự cao nhằm trang bị cho em những kiến thức cốt lõi để sau này trang bị cho ngành học, kế đến là xây dựng một gia đình cho tương lai Trong quá trình thực hiện đề tài, em đã khảo cứu qua nhiều nguồn tài liệu và đúc kết cho mình những kinh nghiệm quý báu để hoàn thành thật tốt yêu cầu mà Thầy giao cho Mặc dù đã cố gắng hết sức trong việc hoàn thành bài tiểu luận, song những sai sót là điều khó tránh khỏi Em rất mong nhận được những đóng góp xây dựng từ Thầy cũng như các bạn để bài tiểu luận của em hoàn thiện hơn.

Phần nội dung

I KHÁI NIỆM VỀ GIA ĐÌNH

Gia đình không chỉ gắn bó với mỗi con người mà còn là đối tượng nghiên cứu của nhiềulĩnh vực khoa học, là một đơn vị cụ thể để thu thập thông tin, phân tích số liệu, và cũng

là đối tượng cho chính sách xã hội Vì vậy, xác định khái niệm gia đình, xác định nhữngnội dung mà khái niệm này biểu đạt không chỉ có ý nghĩa quan trọng trong đời sống củamỗi con người, trong nhận thức xã hội mà còn hết sức cần thiết trong việc tiến hànhnhững nghiên cứu về gia đình, định hướng các vấn đề nghiên cứu

Chúng ta hãy xem xét hiện nay, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về gia đình đượctriển khai, song khái niệm về gia đình vẫn còn là vấn đề gây nhiều tranh cãi Cho đếnnay thì gia đình được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau Nhiều nhà khoa học đã thừanhận: thuật ngữ gia đình vẫn là “một thuật ngữ được định nghĩa lỏng lẻo nhất trong từvựng của nhà xã hội học”

Người Trung Quốc cho rằng chữ gia đình (家庭)được hình thành từ bộ “Miên” (宀), bộ

“Nghiễm” (广 ) đều là những chữ chỉ mái che, cơ sở của gia đình Dưới bộ Miên là chữ

“thỉ” (豕) chỉ con lợn để thể hiện cơ sở kinh tế tạo những yếu tố chung của mỗi nhà đểhòa vào cuộc sống chung của toàn xã hội

Khó khăn trong việc xác định khái niệm gia đình do nhiều nguyên nhân Trước hết, giađình là một thuật ngữ hết sức thân thuộc với tất cả mọi người Gia đình là nơi mà mọingười sinh ra và lớn lên, khi nhắc đến khái niệm gia đình thì bất cứ ai cũng có nhữnghình dung chung về nó Chính sự thân thuộc này khiến nhiều người tưởng chừng như rấthiểu rõ về khái niệm gia đình lại cảm thấy rất mơ hồ khi được yêu cầu cung cấp nhữngtiêu chí để nhận diện gia đình Thứ hai, gia đình là một nhóm xã hội đặc thù Khác vớinhững nhóm xã hội khác, gia đình hội tụ trong nó tất cả các yếu tố sinh học, tâm lý, vănhóa và kinh tế Thứ ba, gia đình luôn biến đổi theo sự tiến bộ của xã hội, của nền văn hóa

mà gia đình tồn tại trong đó Không dễ dàng để xác định một khái niệm gia đình đúng vớitất cả các dạng gia đình khác nhau về mặt văn hóa, lịch sử Thực tế lịch sử phát triển củaloài người cho thấy, gia đình đã tồn tại rất nhiều kiểu loại, từ gia đình cùng dòng máu, giađình nhiều vợ (chế độ đa thê), gia đình nhiều chồng (chế độ đa phu), tới gia đình cặp đôi,gia đình một vợ một chồng, gia đình theo chế độ mẫu quyền, gia đình theo chế độ phụquyền, gia đình trong xã hội nông nghiệp truyền thống đến gia đình trong xã hội côngnghiệp hóa Trong mỗi thời kỳ lịch sử, gia đình đều có những đặc trưng riêng biệt của nó

Mặc dù có nhiều cách định nghĩa về gia đình, song tựu chung lại các định nghĩa về giađình thường được xác định theo hai cách tiếp cận: vi mô hoặc vĩ mô.

Theo cách tiếp cận vĩ mô, gia đình được định nghĩa với tư cách là một thiết chế xã hội.Theo cách tiếp cận vi mô, gia đình được định nghĩa với tư cách là một nhóm xã hội vớinhững tiêu chí cụ thể để nhận diện nó Gia đình được xác định dựa trên 5 tiêu chí nhưsau: là một nhóm người (có hai người trở lên), có quan hệ với nhau bởi hôn nhân, huyếtthống hoặc quan hệ nghĩa dưỡng, có đặc trưng giới tính qua quan hệ hôn nhân, cùngchung sống, có ngân sách chung Trong năm tiêu chí này, quan hệ hôn nhân và huyếtthống là tiêu chí cơ bản nhất để nhận diện gia đình Căn cứ vào nền văn hóa tinh hoa, cótruyền thống lịch sử lâu đời như ở Việt Nam, xin mạo muội đưa ra một khái niệm chung

về gia đình như sau: “gia đình là một nhóm xã hội được hình thành trên cơ sở các quan hệhôn nhân và quan hệ huyết thống nảy sinh từ quan hệ hôn nhân đó, gắn bó với nhau vềtình cảm, chia sẻ kinh tế, trách nhiệm và quyền lợi, chịu sự ràng buộc có tính pháp lýđược xã hội, nhà nước thừa nhận và bảo vệ.”

Liên hệ với Việt Nam, loại gia đình phổ biến của cộng đồng dân tộc Việt Nam thườnggồm hai thế hệ là cha mẹ và con cái Cũng có một số gia đình gồm ba thế hệ là ông bà –cha mẹ - con cái và một số ít gia đình gồm bốn thế hệ là cố - ông bà – cha mẹ - con cái.Bốn thế hệ nói chung sống hòa thuận trong một gia đình gọi là Tứ đại đồng đường, mộtđặc trưng về tính cộng đồng của người Việt cho nên được vua ban thưởng Trong lúc đó,gia đình xã hội Âu Tây phổ biến hai thế hệ

II CHỨC NĂNG CỦA GIA ĐÌNH

1 Chức năng sinh sản, tái sản xuất ra con người

Đây là chức năng cơ bản của gia đình, vừa đáp ứng yêu cầu tự nhiên, tâm sinh – lý củacon người, đồng thời mang ý nghĩa xã hội là cung cấp lực lượng lao động mới đảm bảo

sự phát triển liên tục và trường tồn của xã hội loài người Chức năng này cụ thể đượcxem như là một cơ sở hình thành nên gia đình trong những thời kỳ đầu tiên, nhằm tăngcường sức mạnh của bộ tộc, thị tộc, tạo nên sự ổn định của cộng đồng trước sự tràn lấncủa cộng đồng khác

2 Chức năng kinh tế và tổ chức hình thành đời sống gia đình

Đây là chức năng cơ bản của gia đình Để thực hiện chức năng này, các gia đình tiếnhành các hoạt động lao động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ tạo nên thu nhập chính đáng

để nâng cao đời sống, đảm bảo hạnh phúc cho gia đình Thực hiện chức năng này cũng làviệc các gia đình sử dụng nguồn thu nhập để mua sắm những sản phẩm phục vụ cho đờisống vật chất và tinh thần của gia đình (tiêu dùng), thông qua đó mà thúc đẩy nền sảnxuất xã hội phát triển

Liên hệ Việt Nam, mỗi cộng đồng huyết thống của người Việt Nam từ lâu đã không còn

là đơn vị sản xuất mà đã phân thành vô vàn các gia đình nhỏ, với thân phận kinh tế - xãhội riêng Gia đình nhỏ với hai thế hệ là đơn vị thực hiện chức năng kinh tế của mình,phù hợp với điều kiện của nền nông nghiệp ruộng nước với sở hữu nhỏ bé và manh mún,lao động chủ yếu là thủ công với kỹ thuật sử dụng cơ bắp Sự thích hợp của cách tổ chứclao động này được đúc kết bằng câu ca dao sinh động:

Trên đồng cạn dưới đồng sâu Chồng cày vợ cấy con trâu đi bừa

Với nông nghiệp ruộng nước, phân công lao động trong gia đình diễn ra tự nhiên, hài hòatheo giới tính và độ tuổi: nam (đại diện là chồng) có nhiệm vụ đảm trách các công việcnặng nhọc như cày bừa Người nữ (đại diện là vợ), lo những khâu tưởng chừng ít nặngnhọc nhưng lại đòi hỏi sức bền, sức dẻo dai như cấy lúa, trỉa lúa Một số khâu cả hai giới

có thể làm được như nhổ mạ, làm cỏ, gánh phân, gặt lúa Người lớn đảm nhận nhữngcông việc nặng, trẻ con phụ những công việc nhỏ Thiếu một bộ phận nào đó, tổ hợp laođộng bị xộc xệch, các công việc không được triển khai đều đặn, mùa vụ không kịp, ảnhhưởng đến năng suất cây trồng thì đời sống gia đình cũng bị ảnh hưởng

Như vậy, chức năng kinh tế của gia đình chủ yếu được xem xét trên ba phương diện: hoạtđộng tiêu dùng, hoạt động sản xuất, việc phân phối nguồn lực và lợi ích của gia đình Vớihoạt động tiêu dùng, gia đình luôn được xem là một đơn vị Trong khi đó, với hoạt độngsản xuất, điều này cụ thể diễn ra hoặc là trong phạm vi gia đình (gia đình khi đó là mộtđơn vị sản xuất), hoặc do các thành viên trong gia đình thực hiện ở ngoài gia đình (giađình khi đó sẽ mang ý nghĩa như một bể chứa thu nhập) Ba phương diện trong chức năngkinh tế gia đình có mối quan hệ rất chặt chẽ với nhau, mang tính quy định nhau Hoạtđộng sản xuất chi phối tiêu dùng, sự đóng góp của các thành viên trong bể chứa thu nhậpcũng có ảnh hưởng không nhỏ đến sự phân phối lợi ích

Tuy nhiên, gia đình là đơn vị đặc biệt, vì vậy, việc phân phối lợi ích của gia đình khônghoàn toàn chỉ dựa trên sự công bằng trong đóng góp thu nhập mà nó cũng phải dựa trênthứ tự ưu tiên của các thành viên mà các gia đình xác lập nên Sự xác lập thứ tự ưu tiênphân phối lợi ích của mỗi gia đình lại trực tiếp chi phối sự ổn định trong quan hệ giữa cácthành viên gia đình đó Khi gia đình không còn là bể chứa thu nhập, không còn giữ đượcvai trò phân phối lợi ích cho các thành viên, tính liên kết trong các quan hệ gia đình chắcchắn sẽ bị tác động mạnh – đây là một xu hướng lớn trong xã hội hiện đại.

3.Chức năng giáo dục của gia đình

Đây là chức năng rất quan trọng của gia đình, đặc biệt trong vai trò xã hội hóa trẻ em.Nội dung giáo dục của gia đình là tương đối toàn diện Cha mẹ có nghĩa vụ thương yêu,nuôi dưỡng con cái, chăm lo cho việc học tập và sự phát triển lành mạnh của con cái cả

về thể chất lẫn tinh thần để con cái trở thành những công dân có ích cho xã hội

Đối với trẻ em, gia đình là một xã hội đặc biệt Trong các giai đoạn phát triển của mình,trẻ em đều được lớn lên dưới sự giám sát của gia đình Đồng thời, được dạy dỗ, rèn luyện

để làm quen và thực hiện các chuẩn mực trong gia đình cũng như ngoài xã hội Conngười xã hội của trẻ em được hình thành và hoàn thiện trong gia đình Do vậy, có thểthấy, gia đình là cầu nối quan trọng nhất để trẻ em có thể được xã hội hóa, được tạonhững bước chuẩn bị tốt nhất trước khi thực sự hòa nhập cộng đồng

Cũng như tất cả các tộc người khác trên Trái Đất, ở người Việt gia đình là môi trườnggiáo dục đầu tiên Trong điều kiện gia đình là đơn vị tổ chức sản xuất, đơn vị kinh tế tựchủ, đơn vị thờ cúng, gia đình sống trong môi trường làng dựa trên nền kinh tế nôngnghiệp ruộng nước với cơ sở xã hội là hàng loạt các mối quan hệ huyết thống, xómgiềng, tuổi tác, vị thế xã hội…Như ở người Việt Nam ta vai trò là đơn vị giáo dục càngtrở nên quan trọng

Những nội dung giáo dục của gia đình người Việt bao gồm:

Giáo dục kỹ năng lao động, kinh nghiệm sản xuất: Cuộc sống của một gia đình người

Việt ở nông thôn xưa và nay có biết bao công việc phải làm, từ việc tạo ra các sản phẩm

để nuôi sống con người, đến các việc bổ trợ đòi hỏi không chỉ nguồn lao động lớn mà còn

kỹ năng làm việc của mỗi lao động Thêm nữa, đặc điểm nổi bật của gia đình Việt Namtrước đây là ngay từ nhỏ, con cái luôn sống với bố mẹ, ông bà, lớn lên thì đi học ngaytrong trường làng – song chỉ có con trai và chỉ học nửa buổi, nên gia đình có điều kiệngiáo dục trẻ nhỏ, thực hiện tốt chức năng đào tạo nguồn nhân lực để đáp ứng được nhữngnhu cầu bức thiết về lao động Các bậc ông bà hằng ngày trong nom trẻ nhỏ vẫn tiến hànhcác công việc nhỏ như đan lát, băm bèo, thái rau, nấu nướng Đây chính là dịp mà trẻ

em có cơ hội quan sát trực tiếp các thao tác và làm theo, rồi được ông bà hướng dẫn, chỉbảo những kinh nghiệm của mình.

Ngay từ khi đứa trẻ còn nhỏ, các bậc cha mẹ đã chỉ bảo cho trẻ tập làm một số công việcđơn giản như quét sân, dọn dẹp các đồ đạc nhẹ, thái rau, băm bèo Từ 9 đến 10 tuổi trẻbắt đầu học tập cách nấu ăn, cho lợn gà ăn, giã gạo, khâu vá, giần sàn gạo, và thực hiệnnhững công việc đầu tiên của đồng áng như chăn trâu, cuốc ruộng, đưa cơm cho bố mẹđang cày cấy Từ 12 tuổi trở đi, được học các công việc nặng hơn, phức tạp hơn như việcxay lúa, việc đồng án như gánh phân, nhổ mạ và các thao tác khác

Quá trình trên đây kết hợp giữa các sự truyền bảo của cha và mẹ, ông bà kết hợp với sựquan sát, tự học hỏi và làm theo của đứa trẻ Đến khi 17, 18 tuổi, cả con trai và con gáitrở thành những người lao động với những kỹ năng làm việc tương đối thuần phục, đápứng các yêu cầu lao động tổng hợp của một gia đình

Giáo dục lối ứng xử: Chức năng là đơn vị giáo dục của gia đình người Việt còn thể hiện

ở việc giáo dục lối ứng xử Mỗi thành viên trong gia đình người việc từ lúc nhỏ đến lúctrưởng thành sống trong hàng loạt các mối quan hệ chồng chéo, phức tạp Điều này đòihỏi thành viên đó phải có cách ứng xử phù hợp đúng mức

Trước hết là quan hệ huyết thống Đây là mối quan hệ đầu tiên, chủ đạo mà mỗi conngười tiếp nhận và được trao truyền thế ứng xử Ngay từ khi biết nói, mỗi người từngbước được dạy cách nhận biết những người thân quen trong gia đình thông qua các từ chỉvai vế, quan hệ: bố, mẹ, ông, bà, anh, chị, em Sau đó, bắt đầu được nhận biết nhữngngười thuộc phạm vi ngoài gia đình thuộc họ nội, họ ngoại Gắn với sự nhận biết từngngười thuộc từng vai vế là cung cách xưng hô, lời ăn tiếng nói, dáng điệu và nhiều khi lànghĩa vụ đối với mỗi bậc Sau này khi trưởng thành và kết hôn, từng người còn phải nhậnbiết được đầy đủ các mối quan hệ của gia đình nhà vợ hay nhà chồng để có một thái độứng xử đúng Giáo dục gia đình truyền thống đặc biệt coi trọng sự nhận biết và thái độứng xử đúng các mối quan hệ huyết thống của mỗi con người, coi đó là một trong nhữngchuẩn mực đạo đức quan trọng nhất

Thứ hai là quan hệ láng giềng: tiếp sau gia đình, mỗi con người trong làng xã xưa kia tiếpnhận quan hệ láng giềng Cuộc sống dựa trên nền kinh tế tự cấp tự túc, mức sống thấp đãlàm cho con người ta rất coi trọng quan hệ láng giềng (hàng xóm làng giềng tối lửa tắtđèn có nhau) Trong nhiều trường hợp, láng giềng còn quan trọng hơn cả anh em (bánanh em xa muôn láng giềng gần) Thái độ đối với láng giềng cũng là một tiêu chí để đánhgiá tư cách của con người ở nông thôn xưa kia

Ứng xử theo quan hệ tuổi tác cũng là một nội dung giáo dục gia đình Xã hội nông nghiệpdựa trên tư duy kinh nghiệm vì thế coi trọng tuổi tác, đề cao người có tuổi và người hơntuổi, bởi càng nhiều tuổi càng có nhiều kinh nghiệm và tuổi tác là một giá trị biểu tượng.Kinh nghiệm được truyền tải không chỉ trong phạm vi gia đình mà còn trong làng xã, xãhội nói chung

Quan hệ giới tính cũng sớm là nội dung của giáo dục trong gia đình truyền thống ngườiViệt Tuy nhiên do ảnh hưởng sâu đậm của tư tưởng Nho giáo nên giáo dục giới tính ởđây chỉ mới dừng lại ở việc giúp mỗi người từ nhỏ phân biệt được ranh giới hiện hữugiữa nam giới và nữ giới (nam nự thụ thụ bất thân) Trong xã hội phong kiến, tình yêu chỉ

có ở ngoài xã hội quan phương

Quan hệ vị thế xã hội cũng là nội dung của giáo dục gia đình Xã hội người Việt trongphạm vi từng làng và trên bình diện cả nước – là xã hội gồm nhiều thang bậc, mang tínhđẳng cấp rất rõ nét Người có chức vị cao thường được trọng vọng Ngay trong làng, mỗingười thường được gọi tên gắn liền với chức vị của họ chẳng hạn như: ông Lý, cụ Tiênchỉ, cụ Cử… Vì thế, con người từ tấm bé đã được gia đình chỉ bảo cách ứng xử với người

có các chức vị xã hội khác nhau theo hướng tôn trọng họ

Giáo dục đạo đức và nhân cách: Các khía cạnh của giáo dục trên đây đã bao hàm một

phần của giáo dục đạo đức và nhân cách cho con người Gia đình truyền thống còn giáodục cho con người các khía cạnh đạo đức như sau:

- Quý trọng người lao động và sức lao động, đề cao tinh thần yêu lao động, chịu khó,chăm chỉ làm việc và làm việc cẩn thận;

- Đề cao tiết kiệm, chịu khổ, biết dự tính, lo toan cho cuộc sống bản thân gia đình;

- Đề cao tinh thần cộng đồng và ý thức vì cộng đồng, thể hiện ở việc biết quan tâm vàgiúp đỡ người khác, coi trọng tình làng nghĩa xóm, đề cao tinh thần đoàn kết và cố kếttrong cộng đồng làng xã, quan tâm đến các việc công ích, tích cực đóng góp xây dựnglàng xã…

- Đề cao chữ tâm, chữ tín, tính trung thực, thủy chung và đạo hiếu, lễ nghĩa, chú trọng giữgìn vị thế và nhân cách cá nhân, làm điều thiện để tích đức, tránh làm điều ác để tránhvung vạ về sau

Lòng biết ơn luôn là phẩm chất đáng quý của tất cả mọi người Người Việt theo chế độphụ quyền, nên coi trọng việc thờ cúng tổ tiên dòng cha Tổ tiên trong quan niệm ngườiViệt trước hết là các bậc ông bà, cha mẹ đã khất Mục đích thờ cúng tổ tiên là biết ơn

công lao động tổ tiên, cầu cho linh hồn tổ tiên được siêu thoát và mong được tổ tiên phù

hộ để cho con cháu gặp được nhiều may mắn trong cuộc sống

Trong phạm vi gia đình nhỏ, cha mẹ mất, thì con trưởng là người chịu trách nhiệm thờcúng Bát hương thờ bố mẹ đặt tại bàn thờ nhà con trưởng Các con trai khác nếu sốnggần con trưởng về nguyên tắc không được lập bàn thờ riêng để thờ bố mẹ và không được

tổ chức cúng giỗ riêng Họ cùng với các chị em gái khác có trách nhiệm góp giỗ và gửi lễ(trong các dịp Tết) để người con trưởng thắp hương

Ngày giỗ cha mẹ hằng năm, tùy theo điều kiện kinh tế cho phép, người con trưởng bànvới các anh chị em khác về tổ chức làm giỗ to hay nhỏ Thông thường thì các anh chị emđều cố gắng tổ chức cho đàng hoàng, trọng thể để thể hiện tấm lòng biết ơn đối với cha

mẹ, vừa là dịp để anh chị em gặp gỡ nhau để hàn huyên, tâm sự, ôn lại những kỷ niệm.Ngày Tết, các em trai và chị em gái đã đi lấy chồng thường gửi về nhà trưởng một lễ(chai rượu, gói mứt, gói chè, vài quả cau…) để người con trưởng thắp hương lên bố mẹ.Việc thờ cúng tổ tiên của người Việt diễn ra rất thường xuyên, không chỉ vào ngày mấtcủa cha mẹ, ông bà mà còn vào các ngày mồng một và ngày rằm hằng tháng, các ngàyTết nguyên đán và các ngày lễ tiết trong năm hay hững khi trong nhà có việc vui (sinhcon, cưới vợ, gả chồng cho con, con thi đỗ…) hay việc buồn, hoặc để cầu mong tổ tiênphù hộ cho một việc làm đang dự định thực hiện, một ước nguyện đang ấp ủ

4 Chức năng thỏa mãn những nhu cầu tâm, sinh lý

Đây là chức năng quan trọng, có tính chất văn hóa, xã hội để xây dựng gia đình hạnhphúc Trong số các chức năng cơ bản của gia đình thì đây là chức năng có nhiều biến đổinhất Sự biến đổi phụ thuộc vào thời đại, vào địa bàn, vào phương thức sản xuất, vào điềukiện kinh tế và phụ thuộc vào chính quan niệm của từng thành viên trong quan hệ giađình Cho tới tận giai đoạn muộn, trong sự hình thành và phát triển của gia đình, chứcnăng thỏa mãn những nhu cầu tâm lý, tình cảm mới được hình thành và có xu hướng trởthành chức năng quan trọng của gia đình Gia đình ngày càng có xu hướng đề cao sự hòahợp, đồng cảm, chia sẻ trong các quan hệ ứng xử Sự hòa hợp, đồng cảm, chia sẻ là nềntảng để tạo nên sự gắn bó của các thành viên trong gia đình, khiến cho các thành viêntrong gia đình luôn tìm thấy sự an toàn, yên ổn trong gia đình, làm cân bằng tâm lý trướcnhững áp lực trong cuộc sống

Mỗi con người từ tấm bé đã được sống trong bầu không khí thân thương của gia đình màkhông nơi nào họ có thể tìm thấy được

Trước hết là lòng yêu thương vô hạn, sự chăm sóc hết lòng của cha mẹ Từ khi còn là đứatrẻ đỏ hỏn, mỗi người được bố mẹ dồn sức nuôi nấng Theo thời gian năm tháng, mỗingười dần lớn lên, nhưng dưới con mắt của cha mẹ, thì con họ vẫn luôn là đứa trẻ bébỏng thơ ngây Bố mẹ là chỗ dựa tinh thần, là chỗ dựa vững chắc cho con Ca dao ViệtNam có câu:

Còn cha còn mẹ thì hơn Không cha không mẹ như đờn đứt dây.

Cùng với cha mẹ, các anh chị em trong nhà cũng là một chỗ dựa tinh thần lớn lao Khicòn bé, mỗi người đều được các anh chị lớn chăm sóc, nâng niu Khi lớn lên, mỗi ngườicùng với anh chị của mình gánh vác các công việc trong gia đình Anh chị em quấn quýtbên nhau, động viên nhau những khi gặp thuận lợi hay khó khăn trong cuộc sống

Gia đình với quan hệ tâm lý, tình cảm đặc biệt gắn bó các thành viên lại với nhau bằngmáu mủ, tình thương yêu, trách nhiệm, nghĩa vụ và quyền lợi của mỗi con người ngay từkhi còn tấm bé, bằng sự nhường nhịn, hy sinh, không tính toán thiệt hơn Tình cảm giađình là công cụ chính để giải quyết hữu hiệu những bất đồng nếu nó xảy ra trong giađình Tình cảm gia đình còn là hành trang để con người mang đi trên bước đường cuộcsống

Tính đa chức năng của gia đình trong xã hội nông nghiệp tạo nên tính bền chặt, quan hệphụ thuộc lẫn nhau rất sâu sắc của các thành viên trong gia đình Các nhân được đặt trongtương quan với các quy định trong quan hệ gia đình và hoàn toàn phụ thuộc vào gia đình.Điều này dẫn đến việc gia đình trong xã hội nông nghiệp đặc biệt chú ý tới các mối quan

hệ theo chiều dọc Trong đó, quyền lực của cha mẹ được xem là tuyệt đối với con cái.Mọi biểu hiện không tôn trọng uy quyền chiều dọc tuyệt đối đều được xem là ảnh hưởngxấu đến tính đa chức năng của gia đình, làm giảm ảnh hưởng của gia đình đến các cánhân Trước sự xuất hiện của xu hướng đề cao cá nhân, tính chất đa chức năng và chútrọng quan hệ chiều dọc của gia đình nông nghiệp đang có xu hướng dần dần bị thay thế

III VỊ TRÍ CỦA GIA ĐÌNH

1.Gia đình là tế bào của xã hội

Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội của Đảng cũng

chỉ rõ: “Gia đình là tế bào của xã hội, là cái nôi thân yêu nuôi dưỡng cả đời người, là môi trường quan trọng giáo dục nếp sống và hình thành nhân cách”

- Gia đình là đơn vị nhỏ nhất trong các hình thức cộng đồng xã hội.

+ Có quan hệ quần tụ trong một không gian sinh tồn

+ Quan hệ nuôi dưỡng giữa các thành viên và thế hệ thành viên trong gia đình, một môitrường giáo dục - văn hoá (văn hoá gia đình và cộng đồng).

+ Gia đình còn là một tổ chức kinh tế - tiêu dùng

+ Có cơ cấu thiết chế (có cơ chế và cách thức vận động riêng)

- Trong mối quan hệ gia đình và xã hội

+ Trình độ phát triển của xã hội quyết định đến hình thức, tính chất, kết cấu và quy mô gia đình Trong mỗi giai đoạn phát triển của lịch sử xã hội sẽ có một kiểu gia đình tương

ứng Xét toàn bộ lịch sử phát triển của xã hội loài người đến nay đã xuất hiện các loại

hình gia đình cơ bản: gia đình quần hôn; gia đình đối ngẫu (cặp đôi) và gia đình một vợ một chồng

Ph.Ăngghen: “… có ba hình thức hôn nhân chính, tương ứng về đại thể với ba giai đoạnphát triển chính của nhân loại ở thời đại mông muội, có chế độ quần hôn; ở thời đại dã man,

có chế độ hôn nhân cặp đôi; ở thời đại văn minh, có chế độ hôn nhân một vợ một chồngđược bổ sung bằng tệ ngoại tình và nạn mại dâm”

Gia đình quần hôn ra đời trong chế độ công xã nguyên thuỷ

Gia đình đối ngẫu (cặp đôi) xuất hiện ở vào giai đoạn cuối chế độ công xã nguyênthuỷ và đầu chế độ chiếm hữu nô lệ Trong gia đình đối ngẫu, việc kết hôn đã thànhtừng cặp nhưng đó mới chỉ là sự sàng lọc tự nhiên, nên còn lỏng lẻo Ngoài nhữngngười chồng chính và vợ chính ra, họ còn vô số những người chồng, người vợ khácnữa Theo đó, con cái sinh ra mang dòng họ của người mẹ, hay còn gọi là chế độmẫu hệ

Gia đình một vợ một chồng (cá thể, phụ hệ, phụ quyền) ra đời dưới chế độ tư hữu vàtồn tại đến ngày nay

Trong chế độ tư hữu, một vợ một chồng chỉ là hình thức và có ý nghĩa đối với người vợ

mà thôi Trong xã hội phong kiến, “trai năm thê bảy thiếp, gái chính chuyên chỉ có mộtchồng” Trong xã hội tư bản, người vợ trong gia đình tư sản được xem như một thứ công

cụ, một thứ đồ chơi trong tay giai cấp tư sản

Trong chủ nghĩa xã hội, gia đình một vợ một chồng mới dựa trên hôn nhân tự nguyện, tự

do tiến bộ và được bảo vệ bằng pháp luật

Ở nước ta hiện nay còn tồn tại các loại hình gia đình như: Gia đình mẫu hệ của người

Gia Rai, Ê đê, Chu Ru, Ra Glai, Chăm, Cơ Ho… với những chiếc nhà dài điển hình Tuynhiên, các gia đình mẫu hệ này đang ở trong quá trình giải thể, chuyển từ nhà dài sangnhà nhỏ cho một cặp vợ chồng và con cái; gia đình từ chế độ mẫu hệ chuyển sang phụ hệ(dấu vết mẫu hệ đã mờ nhạt) như Khơ Mú, Xinh Mun, Vân Kiều, Ba Na… Nhưng cũng

có dân tộc, tàn dư mẫu hệ còn khá rõ nét như Tà Ôi, Ca Tu…

Gia đình phụ hệ của người Kinh, Tày, Nùng, Thái, H’Mông, Hoa, Khơ Me… ở những giađình này, hôn nhân còn mang nặng quan hệ phong kiến - gia trưởng Vì vậy, cùng với sựphát triển kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội, chúng ta phải đẩy mạnh phong trào xây dựnggia đình văn hoá mới, bảo đảm cho mỗi gia đình thực sự là tổ ấm của con người, là tế bàolành mạnh của xã hội

+ Gia đình tác động tích cực đến tiến trình phát triển xã hội.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói: “Nhiều gia đình cộng lại mới thành xã hội, xã hội tốt thì gia đình càng tốt, gia đình tốt thì xã hội mới tốt Hạt nhân của xã hội là gia đình Chính

vì muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội mà phải chú ý hạt nhân cho tốt.”

Bất cứ chế độ xã hội nào, muốn tồn tại và phát triển đều phải cần đến hai loại sản xuất:Sản xuất ra thức ăn, vật dụng, những công cụ cần thiết và sản xuất ra con người để duy trìnòi giống và tái sản xuất lực lượng lao động Gia đình với chức năng tái tạo ra con người,tái tạo ra sức lao động đã tham gia ngay từ đầu vào cả hai quá trình sản xuất đó

2 Gia đình là cầu nối giữa mọi thành viên trong gia đình và xã hội

Phần lớn các thông tin về xã hội tác động đến con người thông qua gia đình Gia đình tiếpnhận mọi hoạt động kinh tế, chính trị, văn hoá, giáo dục, y tế… của xã hội và chăm lo sựphát triển toàn diện của mỗi người, giữ gìn sự yên ấm, hạnh phúc của gia đình, góp phần

ổn định phát triển bền vững của xã hội

3 Gia đình là tổ ấm thân yêu đem lại hạnh phúc cho mỗi con người và là nơi bảo tồn, phát huy những giá trị văn hoá tốt đẹp của dân tộc

- Từ thuở lọt lòng cho đến suốt cuộc đời, mỗi thành viên được nuôi dưỡng, chăm

sóc để trở thành công dân của xã hội, lao động cống hiến và hưởng thụ, đóng góp cho

XH trước hết và chủ yếu thông qua gia đình và với gia đình

+ Trong gia đình, cá nhân được đùm bọc và giáo dục, trẻ thơ có điều kiện an toàn

để khôn lớn, người già có nơi nương tựa, người lao động được phục hồi sức khoẻ vàthoái mái về tinh thần

+ Trong gia đình, hàng ngày diễn ra các quan hệ thiêng liêng, sâu đậm giữa vợ chồng, cha mẹ - con cái, anh - chị- em, những người đồng tâm, đồng cảm, nâng đỡ nhausuốt cả cuộc đời

Chỉ khi nào được yên ấm trong gia đình và hữu ái trong xã hội, cá nhân mới

thực sự yên tâm lao động và làm việc sáng tạo Ngược lại, sự bất hạnh lớn nhất của conngười là lâm vào cảnh vô gia cư, gia đình lục đục, tan vỡ, hoặc đói nghèo, khốn quẫn

- Gia đình còn là nơi bảo tồn và phát huy những giá trị văn hoá, đạo đức tốt đẹp

của dân tộc

Trong điều kiện nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiệnnay, đòi hỏi chúng ta phải phát huy tốt mặt tích cực, hạn chế mặt tiêu cực ảnh hưởng đếnđời sống gia đình để xây dựng gia đình thực sự là tế bào lành mạnh của xã hội, là tổ ấmcủa mỗi con người

IV CÁC GIÁ TRỊ TẠO NÊN VĂN HÓA GIA ĐÌNH

Gia đình được xem như là một xã hội thu nhỏ, là tổ chức tế bào của xã hội, là nhân tốthúc đẩy sự phát triển của xã hội Xã hội Việt Nam với nền văn minh lúa nước từ lâu đãsống định cư và lấy gia đình làm đơn vị gốc Trải bao biến thiên của lịch sử cho đến tậnngày nay, trên con đường đổi mới và tiếp cận với văn hóa Phương Tây, gia đình Việt