Tính đa dạng thành phần loài và thành phần hoá học trong tinh dầu của một số loài ở 2 chi Ba chạc (Euodia Forst.&Forst.f.) và Muồng truổng (Zanthoxylum L.) thuộc họ Cam (Rutaceae) ở Nghệ An

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM VIỆN SINH THÁI VÀ TÀI NGUYÊN SINH VẬT HOÀNG THANH SƠN TÍNH ĐA DẠNG THÀNH PHẦN LOÀI VÀ THÀNH PHẦN HÓA HỌC TRONG TINH DẦU CỦA MỘT SỐ LOÀI Ở 2

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM

VIỆN SINH THÁI VÀ TÀI NGUYÊN SINH VẬT

HOÀNG THANH SƠN

TÍNH ĐA DẠNG THÀNH PHẦN LOÀI VÀ THÀNH PHẦN HÓA HỌC TRONG TINH DẦU CỦA MỘT SỐ LOÀI Ở 2 CHI

BA CHẠC (EUODIA FORST, & FORST.f.) VÀ MUỒNG TRUỔNG (ZANTHOXYLUM L.) THUỘC HỌ CAM

(RUTACEAE) Ở NGHỆ AN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

HÀ NỘI – 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tôi xin cam đoan rằng các thông tin trích dẫn trong luận văn đều đã chỉ rõ nguồn gốc

Tác giả luận văn

Hoàng Thanh Sơn

LỜI CÁM ƠN

Để hoàn thành luận văn, bên cạnh sự nỗ lực cố gắng của bản thân tôi còn nhận được rất nhiều sự giúp đỡ của các thầy cô giáo và đồng nghiệp Qua đây tôi xin chân thành cám ơn Cơ sở đào tạo sau Đại học, Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, Viện Hà lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành chương trình đạo tạo thạc sỹ

Tôi xin bài tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới Tiến sĩ Đỗ Ngọc Đài đã tận tình giúp

đỡ, tạo điều kiện về thời gian để hướng dẫn tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận văn

Xin chân thành cám ơn Lãnh đạo, đồng nghiệp Viện Nghiên cứu Lâm sinh

đã tận tình giúp đỡ trong suốt thời gian qua

Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng cám ơn sâu sắc tới gia đình và bạn bè đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn

Hà nội, ngày tháng năm 2014

Tác giả

Hoàng Thanh Sơn

Mục Lục

Lời cam đoan … i

Lời cảm ơn … ii

Mục Lục iv

Danh mục bảng vi

MỞ ĐẦU 7

Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 9

1.1 Tình hình nghiên cứu thành phần loài chi Ba chạc (Euodia) và chi Muồng truổng (Zanthoxylum) 9

1.1.1 Trên thế giới 9

1.1.2 Ở Việt Nam 11

1.2 Nghiên cứu về thành phần hóa học tinh dầu 14

1.2.1 Trên thế giới 14

Như vậy, các công trình nghiên cứu đã công bố về thành phần tinh dầu còn có thử hoạt tính sinh học.Đây là hướng tìm kiếm nguồn nguyên liệu cho các ngành công nghiệp khác đang quan tâm 15

1.2.2 Ở Việt Nam 15

1.3 Điều kiện tự nhiên và xã hội ở khu vực nghiên cứu 16

1.3.1 Điều kiện tự nhiên 16

1.3.2 Các nguồn tài nguyên 19

1.3.3 Điều kiện kinh tế, xã hội 21

Chương 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 22

2.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 22

2.2 Nội dung nghiên cứu 22

2.3 Phương pháp nghiên cứu 22

22

2.3.2 Phương pháp nghiên cứu tinh dầu 24

Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 27

3.1 Đa dạng các loài trong hai chi Ba chạc (Euodia) và Muồng truổng (Zanthoxylum) ở Nghệ An 27

3.1.1 Danh lục các loài thuộc chi Ba chạc (Euodia) và Muồng truổng (Zanthoxylum) phân bố ở Nghệ An 27

3.1.2 Bổ sung vùng phân bố cho các loài trong 2 chi Ba chạc (Euodia) và Muồng truổng (Zanthoxylum) 30

3.1.3 Giá trị sử dụng của các loài trong chi Ba chạc (Euodia) và Muồng truổng (Zanthoxylum) ở Nghệ An 32

3.1.4 Một vài đặc điểm thực vật của chi Ba chạc (Euodia) và Muồng truổng

(Zanthoxylum) ở Nghệ An 34

3.1.5 Đặc điểm sinh học của các loài trong chi Ba chạc (Euodia Forst & Forst.f.) và Muồng truổng (Zanthoxylum L.) ở Nghệ An 35

3.2 Thành phần hóa học tinh dầu một số loài thuộc chi Ba chạc (Euodia Forst & Forst.f.) và Muồng truổng (Zanthoxylum L.) ở Nghệ An 44

3.2.1 Chi Ba chạc - Euodia Forst & Forst.f 44

3.2.2 Chi Muồng truổng - Zanthoxylum L 54

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 70

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN VĂN 71

TÀI LIỆU THAM KHẢO 72

Phụ lục 1 Hình ảnh một số sinh cảnh nghiên cứu các loài thuộc họ Cam (Rutaceae) ở Nghệ An 78

Phụ lục 2 Hình ảnh một số loài nghiên cứu thuộc họ Cam (Rutaceae) ở Nghệ An 79

Phụ lục 3 Sắc ký đồ của các mẫu phân tích tinh dầu 81

Danh mục bảng

Bảng 3.1 Danh lục các loài trong chi Ba chạc (Euodia) và Muồng truổng

(Zanthoxylum) phân bố ở Nghệ An 26

Bảng 3.2 So sánh số loài trong 2 chi đƣợc nghiên cứu ở Nghệ An với số loài trong 2 chi đã biết ở Việt Nam 28

Hình 3.1 So sánh tỷ lệ % số loài trong 2 chi nghiên cứu với Việt Nam 29

Bảng 3.3 Các loài trong 2 chi Ba chạc (Euodia) và Muồng truổng (Zanthoxylum) đƣợc bổ sung vùng phân bố cho Nghệ An 30

Bảng 3.4 Giá trị sử dụng của chi Ba chạc (Euodia) và 32

Muồng truổng (Zanthoxylum) 32

Hình 3.2 Giá trị sử dụng của các loài thuộc chi Euodia và Zanthoxylum 33

Bảng 3.5 Thành phần hóa học tinh dầu loài Bac chạc (Euodia lepta) 46

Bảng 3.6 Thành phần hóa học tinh dầu loàiDầu dấu lá hẹp (Euodia callophylla) 50

Bảng 3.8.Thành phần hoá học của tinh dầu loài Hoàng mộc sai (Z laetum) 59

Bảng 3.9.Thành phần hoá học của tinh dầu loàiHoàng mộc nhiều gai (Z myriacanthum) 62 Bảng 3.10.Thành phần hoá học của tinh dầuloài Sƣng (Zanthoxylum nitidum) 66

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Là một quốc gia có diện tích trải dài dọc theo bờ biển, lãnh hải rộng lớn trong đó vùng trung du, miền núi chiếm hơn ¾ diện tích, với nhiều vùng địa lý

và khí hậu khác nhau nên nước ta có tính đa dạng sinh học rất cao Mặt khác lại nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa do đó rất thuận lợi cho hệ thực vật sinh trưởng và phát triển

Trong số các nhóm cây tài nguyên thực vật thì nhóm cây chứa tinh dầu chiếm

vị trí quan trọng Đây là nguồn nguyên liệu thiết yếu của nhiều ngành công nghiệp như mỹ phẩm, thực phẩm và dược phẩm [49].Chính vì vậy, trong những năm gần đây nhóm cây cho tinh dầu đã và đang được quan tâm nghiên cứu Trong hệ thực vật nước ta, nhóm các cây có tinh dầu rất phong phú và đa dạng Đến nay đã thống kê được khoảng 657 loài thuộc 357 chi và 114 họ (chiếm khoảng 6,3% tổng số loài; 15,8% tổng số chi và 37,8% số họ) trong đó phải kể đến các cây có

ý nghĩa kinh tế thuộc các họ như họ Gừng (Zingiberaceae), họ Long não (Lauraceae), họ Hoa môi (Lamiaceae), họ Cam (Rutaceae) [18] Trong họ Cam thì hầu hết các loài và các chi đều tích luỹ tinh dầu ở các bộ phận khác nhau Nghệ An là tỉnh nằm trong khu vực Bắc Trung Bộ, có diện tích lớn nhất cả nước với tổng diện tích tự nhiên khoảng 16.648.729 ha, trải dài trên địa hình miền núi, trung du, đồng bằng, ven biển Nghệ An được đánh giá là tỉnh có khu

hệ thực vật khá phong phú và đa dạng Hiện nay, công tác điều tra, đánh giá tính

đa dạng hệ thực vật đã và đang được tiến hành ở nhiều khu vực khác nhau như:

Pù Mát, Pù Huống, Pù Hoạt, [19] Tuy nhiên, nghiên cứu chuyên sâu về một nhóm tài nguyên đang còn ít và chưa xứng với tiềm năng sẵn có ở đây Vì vậy,

học viên chọn đề tài nghiên cứu: “Tính đa dạng thành phần loài và thành phần

hoá học trong tinh dầu của một số loài ở 2 chi Ba chạc (Euodia Forst.&Forst.f.) và Muồng truổng (Zanthoxylum L.) thuộc họ Cam (Rutaceae) ở Nghệ An“

2 Mục tiêu của đề tài

Đánh giá đƣợc tính đa dạng loài, tinh dầu của chi Ba chạc (Euodia) và Muồng truổng (Zanthoxylum) để góp phần điều tra, tìm kiếm các dữ liệu nguồn

tài nguyên về thành phần loài, tinh dầu của hai chi nghiên cứu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 Tình hình nghiên cứu thành phần loài chi Ba chạc (Euodia) và chi Muồng truổng (Zanthoxylum)

sử dụng tổng hợp các loạt đặc điểm trong phân loại họ Cam, điều đó cho phép phân định giữa các taxon có căn cứ vững chắc hơn.Vì vậy, sau này nhiều công trình nghiên cứu về họ Cam đều dựa trên nền tảng hệ thống của A Engler, sử dụng các đặc điểm mà ông đã lựa chọn, như công trình của W T Swingle & P C Reece (1967) [51] Trong các công trình, tác giả sắp xếp 12 họ thực vật có hoa vào

bộ Cam, trong đó có 4 họ có đại diện ở Việt Nam gồm: họ Cam (Rutaceae), họ Xoài (Anacardiaceae), họ Thanh thất (Simaroubaceae) và họ Xoan (Meliaceae) Với những nhóm đặc điểm được sử dụng như: tính đối xứng của hoa, tính chất rời hay dính nhau của bộ nhị và bộ nhụy, sự có mặt của tuyến nhựa trong vỏ thân hay

tế bào tiết trong vỏ và ruột…để sắp xếp vị trí cho các taxon Riêng họ Cam, tác giả

đã chia thành 6 phân họ (subfamily), 10 tông (tribus) và 25 phân tông (subtribus), khoảng 150 chi và gần 1.600 loài trên toàn thế giới

Theo A.Takhtajan (1973) cho rằng Simaroubaceae gần gũi với Rutaceae

và Simaroubaceae được coi là nhóm nguyên thủy trong bộ Cam (Rutales) Mặt khác, năm 1987, A.Takhtajan khắc phục được những điểm còn chưa hợp lý của

hệ thống A Engler, với bổ sung của W T Swingle và P C Reece (1967) và các công trình nghiên cứu trước đó, A.Takhtajan xếp bộ Cam gồm 10 họ, trong đó có

3 họ có đại diện ở Việt Nam (gồm: họ Cam, họ Xoan và họ Thanh thất; ông cũng chia thành 2 bộ, tách họ Cam thuộc cùng một nhóm với họ Thanh thất (Simaroubaceae) và họ Xoan (Meliaceae) thuộc phân bộ còn lại Đối với họ Cam, ông chia thành 7 phân họ[55]

Bên cạnh các công trình nghiên cứu tổng thể các taxon trong họ Cam trên toàn thế giới còn có các công trình nghiên cứu riêng mỗi taxon, nhóm taxon hay các công trình Thực vật chí các nước Một số công trình thực vật chí đáng chú ý: J D Hooker (1875) đã chia họ Cam (Rutaceae) ở Ấn Độ và các vùng lân cận thành 4

tông: Ruteae, Zanthoxyleae, Toddalieae, Auratieae Tác giả đã mô tả 23 chi và

78 loài của vùng này[38].Đây là những dẫn liệu phong phú góp phần xây dựng

hệ thống phân loại họ Cam của G Bentham Tuy nhiên một số đặc điểm mà tác giả lựa chọn để phân biệt các chi không thể hiện tính đối lập rõ ràng, ví dụ khi

phân biệt 2 chi Ruta và Peganum: đặc điểm “tràng 4-5” đều xuất hiện ở cả hai

nhóm để phân biệt 2 chi.Guillaumin (1912) đã lập khóa và mô tả 18 chi, 63 loài

ở Đông Dương [37].C A Backer & R C Bakhuizen (1965) đã công bố trong loài thực vật chí Java (Flora of Java) viết dưới dạng khóa định loại các chi, và các loài, không có mô tả chi tiết và không có hình vẽ minh họa, danh pháp các taxon không được trích dẫn đầy đủ, thiếu tài liệu công bố và mẫu nghiên cứu) [27].B C Stone (1972) đã công bố kết quảnghiên cứu về họ Cam trong Thực vật chí Malaysia, gồm 3 họ, 4 tông đã được lập khóa định loại, các taxon được xếp

theo Reece (1967), so với các công trình Thực vật chí khác, tác giả có chỉ rõ quan điểm kế thừa hệ thống phân loại của tác giả đáng tin cậy, vì vậy các taxon được sắp xếp vào các nhóm phân loại thích hợp Các thông tin về loài như danh pháp, mô tả, phân bố đã được công bố tương đối đầy đủ;tuy nhiên, hình vẽ minh họa còn ít, chưa có mẫu nghiên cứu[52]

C Chang và cộng sự (1993) đã biên soạn họ Cam trong Thực vật chí Đài Loan,tác giả không phân chia thành phân họ hay tông mà chỉ lập khóa định loại,

mô tả 13 chi và 31 loài, trong đó các chi và loài được mô tả đầy đủ về danh pháp, tài liệu công bố, mẫu nghiên cứu,… một số loài có hình ảnh minh họa đầy đủ[29].C C Huang (1997) đã biên soạn họ Cam trong Thực vật chí Trung Quốc với 4 phân họ, 28 chi và 134 loài,mặc dù công trìnhcó nêu số lượng tông nhưng tên của taxon phân loại bậc phân họ không được nhắc đến trong khóa định loại

và mô tả, phần mô tả các loài chưa có mẫu nghiên cứu[39] Tuy vậyđây là cuốn sáchthực vật chí có giá trị khoa học lớn, là tài liệu tham khảo quan trọng cho những ai nghiên cứu về Rutaceae sau này

1.1.2 Ở Việt Nam

Người đầu tiên nghiên cứu họ Cam ở Việt Nam là Loureiro (1790).Tác giả

đã mô tả 6 chi và 12 loài có ở Việt Nam[45] Năm 1912, A Guillaumin đã mô tả

18 chi và 63 loài ở Đông Dương trong đó có 53 loài phân bố ở Việt Nam [37]

Đến năm 1970, Lê Khả Kế và cộng sự đã xây dựng khóa định loại của 12 chi và mô tả 31 loài có ở Việt Nam[11

[2].Sau này, nghiên cứu có hệ thống và chuyên sâu về họ Cam ở Việt Nam phải

kể đến công trình nghiên cứucủa , trong bộ “

Nam”(2000)tác giả

[8

[14]

Những công trình đề cập đến giá trị sử dụng của họ Cam như: Trần Đình

Lý (1993) trong công trình “1900 loài cây có ích ở Việt Nam” đã nêu danh sách

35 loài có ích thuộc họ Cam[17] Đỗ Tất Lợi (1995)trong công trình“Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” đã trình bày 18 loài làm thuốc ở Việt Nam [16] Đặc biệt công trình “ Từ điển cây thuốc Việt Nam” (2012) của Võ Văn Chi đã đề

cập đến 61 loài thuộc họ Cam được làm thuốc [5] Gần đây nhất, năm 2012, Bùi

Thu Hà với công trình “Nghiên cứu phân loại Họ Cam (Rutaceae Juss.) ở Việt Nam” tác giả đã mô tả, vẽ chi tiết và đưa ra khóa phân loại chi tiết cho họ Cam,

đồng thời tác giả đã công bố ở Việt Nam có107 loài, 1 phân loài và 3 thứ thuộc

26 chi, 5 tông và 3 phân họ[7]

Nguyễn Tiến Bân và cộng sự (1984) trong Danh lục thực vật Tây Nguyên

đã thống kê được loài và chi [1] Sau này Phùng Ngọc Lan và cộng sự (1996) khi nghiên cứu hệ thực vật Cúc Phương đã công bố loài và chi [13].Năm 1997, Phan

Kế Lộc và cộng sự đã công bố loài và chi ở khu vực Sông Đà [15] Nguyễn Nghĩa Thìn và cộng sự (1998) công bố loài và chi ở Vườn Quốc gia Hoàng Liên [25] Trong cuốn Đa dạng hệ Nấm và thực vật Vườn Quốc gia Bạch Mã đã thống

kê loài và chi [24] Nguyễn Nghĩa Thìn và cộng sự (2004) công bố loài và chi ở Vườn Quốc gia Pù Mát [23] Gần đây Lê Thị Hương và cộng sự (2012) đã công

bố loài và chi phân bố ở Pù Hoạt [10]

Như vậy, trên thế giới và ở Việt Nam đã có một số công trình nghiên cứu

về họ Cam (Rutaceae), tuy nhiên đây là một họ thực vật rất có giá trị về mặt kinh

tế, cung cấp nhiều nguồn gen có giá trị về mặt y dược, hoá mỹ phẩm, thực phẩm… Vì vậy,việc thống kê một cách đầy đủ, cập nhật thành phần loài của họ này là một công việc hết sức cần thiết và quan trọng

Nghiên cứu về họ Cam ở Việt Nam có một số công trình chuyên sâu của Phạm Hoàng Hộ (1993, 2000), Trần Kim Liên (2003) Ngoài ra, còn có một số công trình thống kê mang tính chất của vùng, Vườn Quốc gia, Khu Bảo tồn Thiên nhiên Gần đây nhất là công trình của Bùi Thị Thu Hà (2012), được xem

hoàn chỉnh nhất đến thời điểm hiện tại Trong đó, chi Ba chạc (Evodia), còn gọi

là Dấu dầu, Thôi chanh: Có khoảng 120 loài phân bố ở vùng Ấn Độ-Mã Lai đến Bắc Trung Quốc và châu Úc [53] Ở Việt Nam gặp 6 loài phân bố rộng ở các khu

vực trong cả nước Chi Muồng truổng (Zanthoxylum), còn gọi là Hạt sẻn, Hoàng

mộc: Có khoảng 250 loài phân bố ở châu Á, châu Phi, Ôxtrâylia, Bắc Mỹ trong vùng nhiệt đới và á nhiệt đới, một số ít ở ôn đới Ở Việt Nam hiện gặp 10 loài Đây là công trình nghiên cứu đầy đủ nhất về 4 chi của họ Cam (Rutaceae) ở Việt Nam Tuy nhiên, trong công trình này, tác giả chỉ đề cập đến một số địa điểm thu mẫu cụ thể, chưa mang tính chất của toàn vùng Vì vậy, cần có những nghiên cứu đầy đủ hơn nữa để đánh giá toàn diện các loài và tiềm năng ứng dụng của chúng trong tương lai

Như vậy, trên thế giới và ở Việt Nam đã có một số công trình nghiên cứu

về họ Cam (Rutaceae), tuy nhiên đây là một họ thực vật rất có giá trị về mặt kinh

tế, cung cấp nhiều nguồn gen có giá trị về mặt y dược, hoá mỹ phẩm, thực phẩm… Vì vậy, việc thống kê một cách đầy đủ, cập nhật thành phần loài của họ này là một công việc hết sức cần thiết và quan trọng

1.2 Nghiên cứu về thành phần hóa học tinh dầu

1.2.1 Trên thế giới

Hầu hết các loài trong họ Cam (Rutaceae) đều có chứa tinh dầu hoặc hương thơm, song hàm lượng và thành phần hóa học của tinh dầu ở mỗi loài thường khác nhau Một số loài thì thành phần chủ yếu của tinh dầu là linalool, safrol, [34], [42], [48-49]

Trong lá của loài Euodia hylandii ở Úc được đặc trưng bởi sesquiterpen với spathulenol (12-20%) là thành phần chính Ở loài Euodia pubifolia cũng chủ yếu

là sesquiterpene với thành phần chính là spathulenol (18,3%) [28] Ở tinh dầu

Euodia rutaecarpa cho thấy có khả năng gây độc ở cá thể trưởng thành và ấu trùng của loài Sitophilus zeamais[44] Loài Euodia fargesii phân bố ở Trung Quốc

thì trong tinh dầu chủ yếu là các hợp chất terpenoids [59] Từ tinh dầu của rễ ở

loài Euodia lepta có khả năng kháng một số loài côn trùng [40]

Virendra S R và cộng sự (2008), đã công bố từ lá của loài Zanthoxylum acanthopodium chủ yếu là các hợp chất terpen với các thành phần chính là linalool

(14,3%), 9,12-octadecadien-ol (8,4%), 1,8-cineol (7,7%), 2-undecanon (7,3%), farnesol (3,6%), 9,12,15-octadecatrien-1-ol (3,2%) và β-caryophyllen (3,0%) [57]

Quả và lá của loài Zanthoxylum nitidum phân bố ở Ấn Độ, được Sanjib và cộng sự

(2009) công bố với các thành phần chính ở quả là linalool (23,3%), limonen (12,9%), -terpineol (8,3%), -pinen (7,9%), ở lá gồm limonen (33,1%), geraniol

(10,6%) và carvon (9,6%) [50] Từ lá của loài Zanthoxylum avicennae ở Trung

Quốc được S F Chen và cs (1990), công bố trong tinh dầu có khả năng kháng được

8 loại vi sinh vật gồm Aspergillus niger, A sydowi, A terreus, Penicillium chrysogenum, Paecilomyces varioti, Chaetomium globosum, Cladosporium herbarum và Trichoderma sp… [30] Gần đây, cũng ở loài này D S Zhang và

cộng sự (2012) cho thấy trong tinh dầu có khả năng kháng được dòng tế bào ung thư K-562 với liều lượng 1,76 microg/mL, ngoài ra còn có tính kháng virus [60] Như vậy, các công trình nghiên cứu đã công bố về thành phần tinh dầu còn

có thử hoạt tính sinh học.Đây là hướng tìm kiếm nguồn nguyên liệu cho các ngành công nghiệp khác đang quan tâm

chủ yếu là -pinen (55,4%) và -humulene (18,5%) [21]

Trong lá của loài Zanthoxylum alatum chủ yếu là các hợp chất monoterpen

với 1,8-cineol (41,0%), 2-undecanon (9,6%) và sabinen (8,4%) là các thành phần chính Ở quả là 1,8-cineol (29,8%), sabinen (18,8%), limonen (12,8%) [46] Từ

lá của loài Muồng truổng (Zanthoxylum avicennae) phân bố ở Hà Tĩnh, Đỗ Ngọc

Đài và cộng sự (2012), công bố với các hợp chất chủ yếu là mono- và sesquiterpen β-caryophyllen (17,0%), α-humulen (10,4%) và α-pinen (10,1%) là

các thành phần chính [31] Loài Zanthoxylum nitidum chủ yếu là limonen

(44,1%), neral (11,0%) và geranial (12,1%) ở quả; trong lá chủ yếu là các hợp chất sesquiterpen với các thành phần chính là -caryophyllen (24,6%), -elemen

(14,7%) và bicyclogermacren (12,9%)[35], [47] Loài Zanthoxylum rhetsoides

với các thành phần chính được xác định là p-cymen (15,3%), limonen (27,1%)

và -phelandren (11,9%) [58] Trong khi đó, ở loài Zanthoxylum scarbrum chủ

yếu là sabinen hydrat (26,5%), -caryophyllen (9,9%) và -pinen (8,26%) [33] Cũng ở quả của loài này được Trần Huy Thái và cs (2004), công bố với linalool (72,2%) và sabinen (1l,2%) là các hợp chất chính [20]

Như vậy, ở Việt Nam chủ yếu là các công trình nghiên cứu về hàm lượng và thành phần hóa học của một số loài trong họ Cam.Tuy nhiên, nghiên cứu chuyên sau hơn nữa về hoạt tính sinh học thì hầu như chưa có

1.3 Điều kiện tự nhiên và xã hội ở khu vực nghiên cứu

1.3.1 Điều kiện tự nhiên

Vị trí địa lý:Tỉnh Nghệ An nằm ở trung tâm vùng Bắc Trung Bộ, trên trục giao

lưu kinh tế - xã hội chủ yếu Bắc Nam, có bờ biển dài 82 km và gần 419 km ranh giới tiếp giáp với hai tỉnh Thanh Hóa, Hà Tĩnh và nước Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào Phía Bắc giáp tỉnh Thanh Hóa, Phía Nam giáp tỉnh Hà Tĩnh, Phía Đông

giáp biển Đông, Phía Tây giáp nước Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào

Tỉnh Nghệ An có tọa độ địa lý từ 18º33'10" đến 19o

24'43" vĩ độ Bắc và từ

103o52'53" đến 105o45'50" kinh độ Đông, có chiều dài lớn nhất từ Bắc xuống Nam khoảng 132 km và chiều rộng lớn nhất từ Đông sang Tây khoảng 200 km, với tổng diện tích tự nhiên là 16.490,25 km2 Nghệ An có mạng lưới giao thông đường bộ, đường sắt, đường thủy, đường không rất tiện lợi và quan trọng, tạo ra thế mạnh trong giao lưu, phát triển kinh tế, văn hóa xã hội trong toàn tỉnh

Địa hình, địa mạo: Nằm ở Đông Bắc dãy Trường Sơn, Nghệ An có địa hình đa

dạng, phức tạp, bị chia cắt mạnh bởi các dãy đồi núi và hệ thống sông, suối.Về tổng thể, địa hình nghiêng theo hướng Tây Bắc – Đông Nam Địa hình có độ dốc

lớn, đất có độ dốc lớn hơn 8o chiếm gần 80% diệntích tự nhiên toàn tỉnh, đặc biệt

có trên 38% diện tích đất có độ dốc lớn hơn 25o Nơi cao nhất là đỉnh Pu Xai lai leng (2.711m) ở huyện Kỳ Sơn, thấp nhất là vùng đồng bằng các huyện Quỳnh Lưu, DiễnChâu, Yên Thành, có nơi chỉ cao 0,2m so với mặt nước biển (xã Quỳnh Thanh, Quỳnh Lưu) Đặc điểm địa hình trên là một trở ngại lớn cho việc phát triển mạnglưới giao thông đường bộ, đặc biệt là các tuyến giao thông vùng trung du và miền núi, gây khó khãn cho phát triển lâm nghiệp và bảo vệ đất đai khỏi bị xói mòn, gây lũ lụt cho nhiều vùng trong tỉnh

Theo đặc điểm phân bố, địa hình của tỉnh chia làm ba vùng sinh thái rõ rệt: Vùng núi, vùng trung du và vùng đồng bằng

- Vùng núi: Chiếm tới 83% diện tích lãnh thổ gồm các huyện Kỳ Sơn, Tương Dương, Con Cuông, Quế Phong, Qùy Châu, Qùy Hợp và một phần của các huyện Nghĩa Đàn, Tân Kỳ, Anh Sơn, Thanh Chương Khu vực này bao gồm nhiều dãy núi cao chạy theo hướng Tây Bắc – Đông Nam như dãy Tĩnh Gia, dãy Nhọt Nhoóng ở phía Tây Bắc, dãy Trường Sơn ở hữu ngạn sông Cả từ Kỳ Sơn đến Thanh Chương ngăn cách Lào với Việt Nam và các dãy núi đá vôi từ Qùy Châu, Qùy Hợp đến Con Cuông, Anh Sơn Đây là vùng có nhiều đỉnh núi cao trên 1000 m, địa hình phức tạp, bị chia cắt mạnh, độ dốc hai bên sườn núi lớn, phần nhiều từ 40 – 500 Xen kẽ trong vùng còn có nhiều thung lũng hẹp và sâu như sông Hiếu, sông Cả

- Vùng trung du: Là vùng chuyển tiếp giữa vùng núi và vùng đồng bằng, bao gồm một phần các huyện Anh Sơn, Thanh Chương, Nam Đàn, Nghi Lộc, Đô Lương, Yên Thành, Quỳnh Lưu Đặc điểm chung của vùng là đồi thấp, đỉnh bằng, sườn thoải, xen kẽ còn có các thung lũng rộng hơn như thung lũng vùng sông Con và Thanh Chương

- Vùng đồng bằng: Gồm các huyện còn lại, đặc điểm đồng bằng Nghệ An là không tập trung thành vùng lớn mà bị chia cắt thành nhiều vùng nhỏ bởi các dãy đồi, mỗi khu vực có những nét riêng về sự hình thành độ cao cũng như mặt bằng

Khí hậu: Nghệ An nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa có mùa đông lạnh và

chia làm hai mùa rõ rệt: mùa hạ nóng, ẩm, mưa nhiều và mùa đông lạnh, ít mưa, chịu sự tác động trực tiếp của gió mùa Tây - Nam khô và nóng (từ tháng 4 đến

tháng 8) và gió mùa Đông Bắc lạnh, ẩm ướt (từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau)

- Chế độ nhiệt:Nhiệt độ trung bình hàng năm từ 23 - 24oC Nhiệt độ trung bình các tháng nóng nhất (tháng 6 đến tháng 7) là 33oC, nhiệt độ cao tuyệt đối 42,7oC; nhiệt độ trung bình các tháng lạnh nhất (tháng 12 năm trước đến tháng 2 năm sau) là 19oC, nhiệt độ thấp tuyệt đối - 0,5oC Số giờ nắng trung bình/năm là 1.500 - 1.700 giờ

- Chế độ mưa: Nghệ An là tỉnh có lượng mưa trung bình so với các tỉnh

khác ở miền Bắc Lượng mưa bình quân hàng năm dao động từ 1.200-2.000 mm/năm, chia làm hai mùa rõ rệt: Mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau, lượng mưa chỉ chiếm 15 - 20% lượng mưa cả năm, tháng khô hạn nhất là tháng

1, 2; lượng mưa chỉ đạt 7 - 60 mm/tháng Mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10, lượng mưa tập trung chiếm 80 - 85% lượng mưa cả năm, tháng mưa nhiều nhất

là tháng 8, 9 có lượng mưa từ 220 - 540mm/tháng

- Độ ẩm không khí: Độ ẩm tương đối trung bình năm dao động từ 80 -

90%, độ ẩm không khí cũng có sự chênh lệch giữa các vùng và theo mùa Chênh lệch giữa độ ẩm trung bình tháng ẩm nhất và tháng khô nhất tới 18 - 19%

- Chế độ gió: Nghệ An chịu ảnh hưởng của hai loại gió chủ yếu: Gió mùa

Đông Bắc và gió phơn Tây Nam Gió mùa Đông Bắc thường xuất hiện vào mùa Đông từ tháng 10 đến tháng 4 năm sau, bình quân mỗi năm có khoảng 30 đợt gió

mùa Đông Bắc, mang theo không khí lạnh, khô làm cho nhiệt độ giảm xuống 5 –

100C so với nhiệt độ trung bình năm Gió phơn Tây Nam là một loại hình thời tiết đặc trưng cho mùa hạ của vùng Bắc Trung Bộ Loại gió này thường xuất hiện ở Nghệ An vào tháng 5 đến tháng 8 hàng năm Gió Tây Nam gây ra khí hậu khô, nóng và hạn hán, ảnh hưởng không tốt đến sản xuất và đời sống sinh hoạt của nhân dân trên phạm vi toàn tỉnh

Thủy văn: Tỉnh Nghệ An có hệ thống sông ngòi khá dày đặc, tổng chiều dài

sông suối trên địa bàn tỉnh là 9.828 km, mật độ trung bình là 0,7 km/km2

Sông lớn nhất là sông Cả (sông Lam) bắt nguồn từ huyện Mường Pẹc tỉnh Xieng Khoảng (Lào), có chiều dài là 532 km (riêng trên đất Nghệ An có chiều dài là

361 km), diện tích lưu vực 27.200 km2

(riêng ở Nghệ An là 17.730 km2) Tổng lượng nước hàng năm khoảng 28.109 m3

trong đó 14,4.109 là nước mặt

1.3.2 Các nguồn tài nguyên

Tài nguyên đất: Kết quả điều tra thổ nhưỡng theo nguồn gốc phát sinh, có thể

phân đất đai Nghệ An thành 2 nhómchính: Đất thủy thành (gồm nhóm đất phù sa

và dốc tụ) và đất địa thành (gồm đất Feralit đỏ vàng vùng đồi, đất Feralit đỏ vàng trên núi thấp (từ 170 - 200 m đến 800 - 1000m) và đất mùn vàng trên núi (800 -

1000 m đến 1700 - 2000m)

Tài nguyên nước: Nguồn nước mặt: Nguồn nước mặt chủ yếu là nước mưa và

nước của hệ thống các sông suối, hồ đập Nghệ An có hệ thống sông suối dày đặc, địa hình dốc từ tây sang đông nên các sông suối đều có khả năng xây dựng các công trình thuỷ điện lớn nhỏ, đáp ứng nhu cầu năng lượng tại chỗ cho nhân dân vùng cao và hoà lưới điện quốc gia Tổng trữ năng thuỷ điện qua tính toán

có thể lên tới 1.200 MW

Nguồn nước ngầm: Nguồn nước ngầm qua điều tra sơ bộ được đánh giá là khá phong phú Trừ vùng đất bazan ở Nghĩa Đàn, Quỳ Hợp, khả năng nước ngầm ở các nơi còn lại đều đáp ứng nhu cầu sử dụng nước sinh hoạt

Tài nguyên rừng: Với diện tích đất lâm nghiệp có rừng (2013) là 911.808 ha

(chiếm 7 % diện tích rừng cả nước), Nghệ An là tỉnh có diện tích rừng cao nhất cả nước Đặc biệt, đa dạng sinh học ở NghệAn được đánh giá là một điểm nóng đa dạng sinh học của Thế giớivới khu dự trữ sinh quyển MiềnTây Nghệ An được UNESCO công nhận năm 2007 với tổng diện tích 1.303.285 ha là khu dự trữ sinh quyển lớn nhất ĐôngNam Á Đây là khu vực duy nhất miền Bắc còn lại một diện tích lớn rừng nguyên sinh đang được bảo vệ tốt, đặc biệt là khu vực biến giới Việt-Lào Độ che phủ của rừng trong toàn khu vực là trên 70% với nhiều đỉnh núi cao như Pù Xai Lai Leng, Pù Đen Đinh, Pù Mát, Pù Hoạt, Khu Dự trữ Sinh quyển Tây Nghệ An có tính đa dạng sinh học rất cao, mang tính đặc trưng và đại diện cho hầu hết các kiểu rừng mưa nhiệt đới của Bắc dãy Trường Sơn

Đa dạng thực vật: Theo thống kê hiện có gần 3000 loài thực vật, trong đó

có hơn 80 loài được ghi vào Sách Đỏ Việt Nam Rừng tập trung ở cácvùng đồi núi với hai kiểu rừng phổ biến là rừng kín thường xanh, phân bố ở độ cao dưới 700m và rừng kín hỗn giao cây lá kim, phân bố ở độ cao lớn hơn 700m

Đa dạng độngvật: Cùng với sự đa dạng của địa hình, cảnh quan sinh thái

đã tạo cho hệ động vật ở Nghệ An cũng đa dạng phong phú Theo thống kê động vật Nghệ An hiện có 241 loài của 86 họ và 28 bộ Trong đó: 64 loài thú, 137 loài chim, 25 loài bò sát, 15 loài lưỡng thê, trong đó có 34 loài thú, 9 loài chim, 1 loài

cá được ghi vào Sách Đỏ Việt Nam Tổ chức Văn hoá, khoa học và Giáo dục Liên hợp quốc (UNESCO) đã công nhận và xếp hạng khu dự trữ sinh quyển Tây

Nghệ An là khu dự trữ sinh quyển lớn nhất Đông Nam Á và được đánh giá là

điểm nóng về đa dạng sinh học của thế giới với tổng diện tích1.303.258 ha

1.3.3 Điều kiện kinh tế, xã hội

Dân số và Lao động: Theo điều tra năm 2009 dân số NghệAnlà 2.919.214 người

(Mật độ dân số trung bình: 177 người /km2), trong đó dânsố đô thị là 368.513 người, dân số nông thôn 2.550.701 người Tốc độ tăng trưởng dân số tự nhiên giai đoạn 2006 – 2010 là 9,5 %o Nghệ An là tỉnh có nhiều đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, với trên 41 vạn người, gồm các dân tộc như: Kinh, Thái, Thổ,

Mông, Khơ Mú, Ơ đu, Đan Lai, Tày Poọng,…

Tổng lao động năm 2009 của tỉnh là 1.609.432 người, trong đó: Lao động nông lâm nghiệp và thủysản 1.064.871 người, chiếm 66,16 %, Lao động công nghiệp và xây dựng chiếm 225.978 người, chiếm 14,04 % Lao động dịch vụ là

346.243 người, chiếm 19,79 %

Tăng trưởng kinh tế: Trên địa bàn toàn tỉnh, tốc độ tăng trưởng (GDP) trong

khoảng thời gian 2006 đến 2010 đạt trung bình 9,54 %/năm, trong đó: Công nghiệp – xây dựng tăng 15,13 %/năm, dịch vụ tăng 22,90 %/năm, nông lâm thủy

sản tăng 5,26 %/năm

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế: Cơ cấu kinh tế của NghệAn đã có sự chuyển dịch

theo hướng công nghiệp với sự gia tăng nhanh tỷ trọng ngành công nghiệp xây dựng trong tổng sản phẩm tỉnh (từ 14,2 % năm 1995 lên 18,6 % năm 2000 và 30,4 % năm 2005 Năm 2010 cơ cấu kinh tế theo ngành: Công nghiệp xây dựng 33,47 %, dịchvụ 37,66 %, nông lâm thủy sản 28,47%)

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Bao gồm tất cả các loài thuộc chi Ba chạc (Euodia) và chi Muồng truổng (Zanthoxylum) phân bố ở Nghệ An và tinh dầu của chúng

2.2 Nội dung nghiên cứu

- Tính đa dạng thành phần loài phân bố và giá trị sử dụng của hai chi được nghiên cứu ở Nghệ An

- Xác định hàm lượng, thành phần hóa học tinh dầu của một số loài trong hai chi này phân bố ở Nghệ An

2.3 Phương pháp nghiên cứu

2.3.1.1 Phương pháp điều tra thực địa

Thu mẫu theo nguyên tắc của Nguyễn Nghĩa Thìn (2008) [22]

Mẫu thực vật được thu theo tuyến, chạy qua tất cả các sinh cảnh đặc trưng của thảm thực vật ở các vùng nghiên cứu được xác định trên bản đồ

Mỗi cây ít nhất thu 2-3 mẫu tiêu bản, kích cỡ phải đạt 29 x 41cm có thể tỉa bớt cành, lá, hoa và quả nếu cần thiết

Sau khi thu mẫu đánh số hiệu vào mẫu Đối với mẫu cùng cây đánh cùng một số hiệu Đặc biệt, phải ghi ngay những đặc điểm dễ nhận biết ngoài thiên nhiên vào phiếu ghi thực địa vì những đặc điểm này dễ bị mất khi mẫu khô: nhựa

mủ, màu sắc, hoa, quả, lá Khi thu và ghi nhãn xong gắn nhãn vào mẫu, cho vào bao ni lông bỏ vào bao tải buộc lại mới đem về nhà xử lý

2.3.1.3 Phương pháp định loại

Mẫu đã được thu ở các khu vực khác nhau của Nghệ An (chủ yếu là các Vườn Quốc gia: Pù Mát; Khu Bảo tồn Thiên nhiên: Pù Huống, Pù Hoạt; Khu vực núi đá vôi Quỳnh Lưu; Khu vực Puxailaileng,…) được so sánh với các mẫu vật ở Phòng tiêu bản thực vật, Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật (HN), Đại học quốc gia Hà Nội (UHN), Tổng số mẫu thu được là 100 mẫu, số mẫu đã phân tích

80 mẫu Mẫu hiện được lưu trữ ở phòng mẫu Thực vật, khoa Sinh học, trường Đại học Vinh (VU)

Để xác định tên khoa học của các loài, chúng tôi sử dụng phương pháp so sánh hình thái Các tài liệu chính được sử dụng trong quá trình định loại là: Phạm Hoàng Hộ (2000), Cây cỏ Việt Nam, Quyển II [8], Thực vật chí Trung Quốc (1979) [39], Nghiên cứu phân loại họ Cam ở Việt Nam của Bùi Thu Hà (2012) [7] và các tài liệu liên quan khác

2.3.1.4 Tìm hiểu về giá trị sử dụng của các loài

Tìm hiểu sơ bộ về giá trị sử dụng của các loài trong họ Cam qua phương

pháp Tiếp cận cộng đồng (PRA: Participatory Rural Appraisal - đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân) Sưu tầm các loài cây có giá trị sử dụng

làm thuốc, làm cảnh, cho tinh dầu… (theo kinh nghiệm dân gian) Ngoài ra, còn

sử dụng các tài liệu đã công bố trong và ngoài nước về các loài nghiên cứu để bổ sung vào giá trị sử dụng của các loài như: Từ điển cây thuốc Việt Nam (Võ Văn Chi, 2012) [5], Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (Đỗ Tất Lợi 1999) [16],

Cây Cỏ có ích ở Việt Nam (Võ Văn Chi- Trần Hợp, tập I-1999, tập II-2002) [6]

2.3.1.5 Đánh giá về tính đa dạng của các loài trong chi Ba chạc (Euodia) và Muồng truổng (Zanthoxylum) phân bố ở Nghệ An

Đánh giá tính đa dạng về thành phần loài, giá trị sử dụng, phân bố của chi

Ba chạc (Euodia) và Muồng truổng (Zanthoxylum) theo phương pháp của

Nguyễn Nghĩa Thìn (2008) [22] và các tài liệu liên quan khác

2.3.2 Phương pháp nghiên cứu tinh dầu

2.3.2.1 Thu mẫu cho chưng cất tinh dầu

Mẫu nguyên liệu tươi để chưng cất tinh dầu (lá, cành, vỏ, hoa tươi), từ

0,5-3 kg, được thu khi trời khô ráo Mẫu xác định tinh dầu được ghi số hiệu, ký mã hiệu, ngày tháng thu,…

2.3.2.2 Phương pháp định lượng tinh dầu

Tinh dầu của các bộ phận khác nhau được định lượng theo phương pháp I của Dược điển Việt Nam I [3] Các mẫu lá đã lấy được cho vào bình cầu, đổ 100-

200 ml nước, đun sôi trên bếp điện, tinh dầu được kéo theo hơi nước, sau khi qua

hệ thống làm lạnh được ngưng tụ trên buret, tiếp tục đun cho đến lúc tinh dầu không tăng thêm nữa, đọc lượng tinh dầu theo số mililit (ml) được thể hiện trên buret có chia độ; tách tinh dầu bằng ống hút

Các công thức tinh toán hàm lượng tinh dầu theo lá tươi và theo lá khô được áp dụng như sau:

- Hàm lượng tinh dầu tính theo khối lương lá tươi (Hlt%) bằng công thức

Hlt% =

Wt

x

Mx0 , 9 100

Trong đó: M là lượng tinh dầu tính theo mililit (ml)

Wt là khối lượng mẫu lá tươi đưa vào chưng cất tính theo gram (g)

0,9 là hằng số áp dụng cho tinh dầu có tỷ trọng nhẹ hơn nước (0,9)

- Hàm lượng tinh dầu trong lá khô tuyệt đối (Hlk) tính theo công thức

HLk% =

% )

1 (

100

100

%

Hlt a

x Hlt

Trong đó: a =

Wt

Wk Wt

là tỷ lệ nước trong lá (đã gồm cả tinh dầu)

Wt là khối lượng lá tươi

Wk là khối lượng lá khô sau khi sấy ở nhiệt độ 105oC đến khi khối lượng không đổi

2.3.2.3 Phương pháp phân tích thành phần hoá học tinh dầu

Hoà tan 1,5 mg tinh dầu đã được làm khô bằng Na2SO4 khan trong 1ml hexan tinh khiết loại dùng cho phân tích sắc ký phổ

Sắc ký khí (GC): Được thực hiện trên máy Agilent Technologies HP 6890N

Plus với detectơ FID của hãng Agilent Technologies, Mỹ Cột sắc ký là cột mao quản HP-5MS với chiều dài 30 m, đường kính trong (ID) = 0,25 mm, lớp phim mỏng 0,25 m Khí mang là He Nhiệt độ buồng bơm mẫu là 250o

C Nhiệt độ Detectơ là 260oC Chương trình nhiệt độ buồng điều nhiệt là: 60oC (2min), tăng

4oC/phút cho đến 220oC, dừng ở nhiệt độ này trong 10 phút

Sắc ký khí-khối phổ (GC/MS):Việc phân tích định tính được thực hiện

trên hệ thống thiết bị sắc ký khí khối phổ liên hợp GC/MS của hãng Agilent Technologies HP 6890N Agilent Technologies HP 6890N/ HP 5973 MSD được lắp với cột tách mao quản và vận hành sắc ký như ở trên với He làm khí mang

Việc xác định định tính các thành phần của tinh dầu đƣợc thực hiện trên cơ

sở so sánh các chỉ số RI (Retention Indices) của chúng với giá trị RI của các thành phần tinh dầu đã biết đƣợc tập hợp trong các ngân hàng dữ liệu nhƣ (NIST 08 và Wiley 9th Version) cũng nhƣ trong các sách chuyên khảo (Adam, 1995; Joulain & Koenig, 1998) Hàm lƣợng của từng hợp chất trong tinh dầu đƣợc tính toán trực tiếp từ điện tích hoặc chiều cao của píc trên sắc ký đồ GC (detector FID), không

có hiệu chỉnh [26], [41], [51], [54]

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

3.1 Đa dạng các loài trong hai chi Ba chạc (Euodia) và Muồng truổng (Zanthoxylum) ở Nghệ An

3.1.1 Danh lục các loài thuộc chi Ba chạc (Euodia) và Muồng truổng (Zanthoxylum) phân bố ở Nghệ An

Quá trình điều tra và nghiên cứu ở các vùng sinh thái khác nhau của Nghệ

An, đã thu thập được hơn 50 mẫu tiêu bản của các loài trong 2 chi Ba chạc

(Euodia) và Muồng truổng (Zanthoxylum) thuộc họ Cam (Rutaceeae) Qua phân

tích, xác định tên khoa học các mẫu vật thu được, đã xác định được 11 loài thuộc

2 chi Ba chạc (Euodia) và Muồng truổng (Zanthoxylum) thuộc họ Cam

(Rutaceeae) Kết quả được trình bày ở bảng 3.1

Bảng 3.1 Danh lục các loài trong chi Ba chạc (Euodia) và Muồng truổng

(Zanthoxylum) phân bố ở Nghệ An

sống

Giá trị sử dụng

1 Euodia calophylla Guill.* Dấu dầu lá hẹp Gn Eo

2 Euodia lepta (Spreng) Merr Ba chạc Gn M,Eo

TT Tên khoa học Tên Việt Nam Dạng

sống

Giá trị sử dụng

3 Euodia oreophilla Guillaum* Dấu dầu háo ẩm Gn M,Eo

4 Euodia simplicifolia Ridl Dấu dầu lá đơn Bui M,Eo

5 Zanthoxylum acanthopodium

DC.*

Sẻn

7 Zanthoxylum avicennae (Lamk.)

Chú thích: dấu * loài bổ sung cho Nghệ An

M: làm thuốc, Eo: Cho tinh dầu, U: Công dụng khác

Để thấy đƣợc tính đa dạng trong 2 chi này ở Nghệ An, kết quả đƣợc so sánh với tổng số loài hiện biết ở Việt Nam (Bùi Thu Hà, 2012) (bảng 3.2) [9]

Bảng 3.2 So sánh số loài trong 2 chi được nghiên cứu ở Nghệ An với số loài

trong 2 chi đã biết ở Việt Nam

TT Chi Số loài ở

Nghệ An (1)

Số loài ở Việt Nam (2)

Tỷ lệ % giữa (1) và (2)

(2)

theo Bùi Thu Hà (2012) [9]

Kết quả trình bày trong bảng 3.2 cho thấy, chi Ba chạc (Euodia) có 4 loài

trên tổng số 6 loài chiếm 66,67% tổng số loài hiện biết ở Việt Nam; chi Muồng

truổng (Zanthoxylum) với 7 loài so với 10 loài chiếm 70,00% tổng số loài và thứ

hiện biết ở Việt Nam So với tổng số loài của 2 chi thì ở khu vực nghiên cứu có

11 loài trên tổng số 16 loài chiếm 68,75% Nhƣ vậy, với kết quả trên cho thấy

thành phần loài của 2 chi Ba chạc (Euodia) và Muồng truổng (Zanthoxylum)

thuộc họ Cam (Rutaceae) ở Nghệ An khá đa dạng

Hình 3.1 So sánh tỷ lệ % số loài trong 2 chi nghiên cứu với Việt Nam

3.1.2 Bổ sung vùng phân bố cho các loài trong 2 chi Ba chạc (Euodia)

và Muồng truổng (Zanthoxylum)

So với danh lục các loài trong 2 chi Ba chạc (Euodia) và Muồng truổng (Zanthoxylum) của họ Cam (Rutaceae) của Bùi Thu Hà (2012) [9], kết quả nghiên cứu đã bổ sung thêm vùng phân bố của 7 loài trong 2 chi Ba chạc (Euodia) và Muồng truổng (Zanthoxylum) của họ Cam (Rutaceae) vào danh lục thực vật Việt Nam.Trong đó, có 2 loài thuộc chi Ba chạc (Euodia) và 5 loài thuộc chi Muồng truổng (Zanthoxylum) Danh lục các loài đƣợc tìm thấy ở Nghệ An bổ sung vào

danh lục thực vật Việt Nam đƣợc trình bày trong bảng 3.3

Bảng 3.3 Các loài trong 2 chi Ba chạc (Euodia) và Muồng truổng

(Zanthoxylum) được bổ sung vùng phân bố cho Nghệ An

Việt Nam

Phân bố ở Nghệ An

Phân bố ở Việt Nam trong các công trình

đã có [7], [4]

1 Euodia calophylla

Guill.*

Dấu dầu lá hẹp

Pù Mát (Khe

Bu, Môn Sơn),

Pù Hoạt (Thông Thụ), Kì Sơn (Na Ngoi, Nậm Càn)

Đà Nẵng, Bình Định, Kon Tum, Gia Lai, Đăk Nông, Lâm Đồng, Khánh Hoà

2 Euodia oreophilla

Guillaum*

Dấu dầu háo

Lai, Đăk Lăk, Lâm Đồng, Đồng Nai

3 Zanthoxylum Sẻn Pù Mát (Khe Hoà Bình, Kon

TT Tên khoa học Tên

Việt Nam

Phân bố ở Nghệ An

Phân bố ở Việt Nam trong các công trình

5 Zanthoxylum laetum

Drake*

Hoàng mộc sai

Pù Huống (Thị Trấn Quỳ Hợp)

Cao Bằng, Lạng Sơn, Hoà Bình, Ninh Bình, Đà Nẵng

6 Zanthoxylum

myriacanthum*

Wall ex Hook.f

Hoàng mộc nhiều gai Pù Mát, Pù

Hoạt, Thanh Chương, Tân

Kỳ

Cao Bằng, Lào Cai, Phú Thọ, Hà Nội, Lâm Đồng, Đồng Nai

7 Zanthoxylum rhetsa

(Roxb.) DC.*

Sẻn hôi Con Cuông

(Pù Mát), Quế Phong (Châu Thôn)

Cao Bằng, Đà Nẵng, Đăk Lăk, Lâm Đồng, Khánh Hoà

* theo Bùi Thu Hà (2012) [7], Lê Trần Chấn và cộng sự [4]

Phân tích chi tiết về phân bố của 11 loài trên cho thấy: loài Hoàng mộc

nhiều gai (Zanthoxylum myriacanthum Wall ex Hook.f) và loài Sẻn Hôi (Zanthoxylum rhetsa (Roxb.) DC.) thường phân bố khắp cả nước; loài Sẻn Gai (Zanthoxylum armatum DC.) và loài Hoàng mộc sai (Zanthoxylum laetum Drake) phân bố chủ yếu ở Miền Bắc, còn loài Dấu dầu lá hẹp (Euodia calophylla), Dấu

dầu háo ẩm (Euodia oreophilla) và loài Sẻn (Zanthoxylum acanthopodium) lại

phân bố chủ yếu ở Miền Nam

3.1.3 Giá trị sử dụng của các loài trong chi Ba chạc (Euodia) và Muồng truổng (Zanthoxylum) ở Nghệ An

Giá trị sử dụng của các loài thực vật trong 2 chi Ba chạc (Euodia) và Muồng truổng (Zanthoxylum) ở Nghệ An được tìm hiểu sơ bộ qua người dân địa phương ở

các địa điểm nghiên cứu Ngoài ra, tác giả còn dựa vào các tài liệu nghiên cứu đã công bố của: Võ Văn Chi (2012) [5], Đỗ Tất Lợi (1999) [16], Bùi Thu Hà (2012)

[7] và các tài liệu liên quan khác [6], [17] Cả 11 loài trong 2 chi Ba chạc (Euodia)

và Muồng truổng (Zanthoxylum)thuộc họ Cam (Rutaceae) ở Nghệ An được nghiên

cứu đều có giá trị sử dụng Hầu hết các loài đều có thể sử dụng một hoặc nhiều bộ phận vào các mục đích khác nhau như làm thuốc, cho tinh dầu, làm gia vị Trong

đó, 100% số loài nghiên cứu đều có tinh dầu; sau đó là nhóm cây sử dụng làm thuốc với 9 loài và nhóm cây cho gia vị với 3 loài được thể hiện qua bảng 3.4

Bảng 3.4 Giá trị sử dụng của chi Ba chạc (Euodia) và

Muồng truổng (Zanthoxylum)

Hình 3.2 Giá trị sử dụng của các loài thuộc chi Euodia và Zanthoxylum

- Nhóm cây cho tinh dầu (Eo):Hầu như tất cả các loài, các bộ phận khác

nhau của các loài thuộc 2 chi được nghiên cứu đều cho tinh dầu Tuy nhiên, tùy vào từng loài mà sự tích lũy tinh dầu khác nhau.Hiện đã phân tích được 19 mẫu

tinh dầu của 6 loài trong 2 chi Ba chạc (Euodia) và Muồng truổng (Zanthoxylum)

thuộc họ Cam (Rutaceae) ở Nghệ An Một số loài rất có triển vọng nhân rộng để tạo nguồn cung cấp tinh dầu thương phẩm như: Hoàng mộc nhiều gai

(Zanthoxylum myriacanthum),

- Nhóm cây làm thuốc (M): với 9 loài; trong đó đa số các loài trong chi

Zanthoxylum được sử dụng để chữa các bệnh về xương như chữa tê thấp, đau

nhức xương, đó là các loài Zanthoxylum acanthopodium, Zanthoxylum myriacanthum, Zanthoxylum rhetza, Zanthoxylum nitidium, Zanthoxylum avience,

ngoài ra các loài còn được sử dụng để chữa các bệnh đau bụng, đầy hơi, ỉa chảy,

mụn nhọt, mẩn ngứa, ho, viêm họng như các loài: Zanthoxylum myriacanthum, Zanthoxylum rhetza, Zanthoxylum nitidium, Euodia lepta

- Nhóm cây cho gia vị (Gv): 3 loài Zanthoxylum myriacanthum,

Zanthoxylum rhetza, Zanthoxylum acanthopodium cho hạt hoặc lá làm gia vị trong

cuộc sống hàng ngày của các dân tộc ít người

Như vậy, trong giá trị sử dụng của một số loài nghiên cứu thì cây cho tinh dầu chiếm tỷ lệ lớn nhất và giá trị sử dụng này cũng được ứng dụng nhiều nhất Chính vì vậy, hiện nay các nhà khoa học trên thế giới và trong nước đang rất chú trọng phân tích các đặc tính tinh dầu của họ Cam (Rutaceae) nói riêng và các họ cây có tinh dầu nói chung để cung cấp các hợp chất cần thiết có thể ứng dụng trong dược liệu, mỹ phẩm…

Ngoài ra Giá trị khoa học của các loài trong Ba chạc (Euodia) và Muồng truổng (Zanthoxylum) Có 2 loài đặc hữu và 1 loài cận đặc hữu Việt Nam, trong

đó 2 loài thuộc chi Ba chạc (Euodia) là Euodia calophylla và Euodia oreophilla

và 1 loài chi Muồng truổng (Zanthoxylum) là Zanthoxylum laetum

3.1.4 Một vài đặc điểm thực vật của chi Ba chạc (Euodia) và Muồng truổng (Zanthoxylum) ở Nghệ An

3.1.4.1 Chi ba chạc Euodia Forst & Forst

Các loài trong chi này chủ yếu là cây gỗ hay cây bụi, không có gai Lá kép, mọc đối, có nhiều tuyến nhỏ, rõ Cụm hoa gồm nhiều hoa nhỏ, hoa mẫu 4 Hoa đơn tính khác gốc Đài gồm 4 thuỳ hình tam giác nhọn Tràng gồm 4 cánh hoa, màu trắng Hoa đực: Bộ nhị gồm 4 nhị, bộ nhuỵ thoái hoá dạng vảy, vòi nhuỵ không xẻ hoặc xẻ 4 thuỳ Hoa cái: Bộ nhị thoái hoá có dạng vảy hoặc bao phấn không chứa hạt phấn, bộ nhuỵ gồm 4 lá noãn rời nhau, mỗi lá noãn có 1 noãn, vòi nhuỵ dính nhau (1 vòi nhuỵ), đầu nhuỵ phồng dạng đầu, quả nang khi chín mở theo khe bụng ngang, gồm 4 phân quả, khi quả nang mở các hạt dính lại trên các mảnh nang, mỗi phân quả chứa một hạt, vỏ ngoài có nhiều tuyến Hạt hình tròn, đính trên cuống noãn phình to, vỏ ngoài nhẵn bóng, rốn hạt dạng sợi ngắn, nội nhũ nạc, phôi thẳng, lá mấm hình trứng dẹp

3.1.4.2 Chi Muồng truổng Zanthoxylum L

Cây gỗ, cây bụi hay bụi trườn Thân và cành có gai Lá mọc cách, lá kép lông chim lẻ, một số ít có 3 lá chét, các lá chét mọc cách hoặc mọc đối, lá mép nguyên hay có răng nhỏ, khe các răng thường có điểm tuyến tinh dầut]ơng đối

to Cụm hoa hình chuỳ hoặc ngù, mọc ở đỉnh hoặc ở nách lá Hoa đơn tính Bao hoa xếp 1-2 vòng Bộ nhị gồm 4-10 nhị, đỉnh trung đới có một điểm tuyến Bộ nhuỵ gồm có 2-5 lá noãn rời, mỗi lá noãn có 1-2 noãn và không dính nhau hoàn toàn Vòi nhuỵ hợp hoặc rời nhau, hơi cong, núm nhuỵ dạng đầu Quả nang, vỏ ngoàu có nhiều tuyến tinh dầu, khi chín vở quả trong rời nhau, mỗi mảnh quả có

từ 1-2 hạt, dính trên cuống noãn phình to, rốn hạt dạng sợi ngắn, phẳng, vỏ hạt

dòn, màu nâu đen, bóng Lá mầm dẹp, phôi rất ngắn

3.1.5 Đặc điểm sinh học của các loài trong chi Ba chạc (Euodia Forst

& Forst.f.) và Muồng truổng (Zanthoxylum L.) ở Nghệ An

3.1.5.1 Chi Ba chạc - Euodia Forst & Forst.f

1 Euodia calophyla Guillaum - Dầu dấu lá hẹp

Guillaum 1944 Suppl Fl Gen Indoch.: 599 Phamh 1993 Illustr Fl Vietn 2(1): 514; Phamh 2000 Illustr Fl Vietn 2: 411

Mô tả: Cây gỗ nhỏ, cao đến 20 m, phân cành nhiều, cành non có lông dày màu

vàng Lá kép 3 lá chét, cuống lá dài 8-14cm Lá chét hình bầu dục, kích thước

5-9 x 13-24cm; đỉnh nhọn, kéo dài, mặt trên có tuyến tinh dầu ở giữa lá rõ, mặt dưới có 13-18 cặp gân bên, có lông thưa trên hệ gân, gốc tròn, hơi lệch; cuống lá chét dài 5-10mm Cụm hoa ở nách lá, dài 15cm, nhiều hoa, trục cụm hoa có lông, lá bắc nhỏ, có lông; cuống hoa dài 1-2mm, có lông mịn, dày Hoa mẫu 4, đơn tính.Đài 4 thùy hình tam giác tù, dài 0,5mm, mặt trong và ngoài có lông mềm, dày Tràng gồm 4 cánh hoa, màu trắng, thơm, dài 2mm, nhẵn, hình trứng ngược Hoa đực 4 nhị, chỉ nhị, nhẵn, dài bằng cánh hoa; bầu thoái hóa rất nhỏ, có

lông, 1 vòi nhụy, nhẵn, đầu nhụy dẹt Hoa cái: chỉ nhị ngắn hơn cánh hoa (< 1mm); bầu gồm 4 lá noãn rời, chỉ dính nhau ở gốc, có lông dày, 1 vòi nhụy có lông ở gốc, dài 2mm, đầu nhụy phình Quả nang, 4 mảnh vỏ, có nhiều tuyến nhỏ

rõ, có lông thưa rải rác.Hột tròn, đen, dài 2mm

Sinh học và sinh thái: Mùa hoa tháng 4, ra quả tháng 5

Phân bố: Nghệ An (Pù Mát, Pù Hoạt), Bình Định (Quy Nhơn), Khánh Hòa (Nha

Trang, Ninh Hòa), Kon Tum (Đắk Glây, Kon Plông), Gia Lai (Mang Yang), Đắk Lắk (Đăk Nông), Lâm Đồng (Đà Lạt, Bảo Lộc)

Giá trị sử dụng: Lá, quả, thân cho tinh dầu; lá làm thuốc cho phụ nữ sau khi sinh

2 Euodia lepta (Spreng.) Merr - Ba chạc, Chè đắng, Chè cỏ, Dầu dấu ba lá

Merr 1935 in Trans Amer Philos Soc 23: 219; Huang, 1957 in Acta Phytotax Sin.6: 91; Phamh 1993 Illustr Fl Vietn 2(1): 514; Huang, 1997 Flora Reip Pop Sin 43(2): 59; Phamh 2000 Illustr Fl Vietn 2: 411

- Ilex lepta Spreng 1824 - Zanthoxylum pteleaefolium Champ ex Benth Euodia pteleaefolia (Champ ex Benth.) Merr 1913 - Melicope pteleifolia(Cham

1851.-ex Benth.) Hartl 1993 - Lepta triphylla Lour 1790 (FC: 82) [non Euodia triphylla (Lamk.) DC 1844, nec Melicope triphylla (Lamk.) Merr 1913]

Mô tả: Cây gỗ thường cao 4-5 (12)m Cành và lá non thường có dạng ép dẹp,

không có lông, vỏ cây có màu xám trắng hay xanh xám Lá kép gồm 1-3 lá chét, cuống lá dài 5cm, gốc cuống lá hơi phồng Lá chét hình thuốn-trứng ngược, có kích thước 2-8 x 6-20cm, cuống lá chét dài 6mm, đỉnh và gốc lá thuôn-nhọn, mép lá nguyên, mặt đưới có 15-20 cặp gân bên, có nhiều tuyến nhỏ rõ Cụm hoa thường ở nách lá, thường dài 4-12cm, nhiều hoa; có lá bắc nhỏ, có lông; cuống hoa dài 1-1,5mm.Hoa mẫu 4, đơn tính.Đài 4 thùy hình tam giác tù, mặt ngoài nhẵn, ở mép đài đôi khi có lông thưa, dài 0,5mm.Cánh hoa màu trắng-vàng nhạt,

có nhiều tuyến rõ Hoa đực: 4 nhị, chỉ nhị nhẵn hoặc có lông thưa ở gốc, dài gấp

2 lần cánh hoa; bầu thoái hóa, có nhiều lông dày, ngắn Hoa cái: bầu gồm 4 lá noãn rời, chỉ dính nhau ở gốc, có lông; 1 vòi nhụy nhẵn, đầu nhụy phình Quả gồm 4 nang, vỏ ngoài của nang có tuyến rõ, nhẵn, mỗi nang chứa 1 hạt.Hạt màu xanh-đen, bóng, dài 3-4mm

Sinh học và sinh thái: Cây ưa sáng, mọc trên các đồi cây bụi, bìa rừng và trong

rừng thưa, thường ở độ cao 100-500 m Ra hoa tháng 4-5, có quả tháng 6-7

Phân bố: Mọc phổ biến khắp nơi ở Việt Nam Còn có ở Ấn Độ, Mianma, Trung

Quốc, Vùng lãnh thổ Đài Loan, Lào, Campuchia, Philippin, Niu Ghinê

Giá trị sử dụng: Toàn cây cho tinh dầu; lá làm thuốc tắm cho phụ nữ sau khi sinh

3 Euodia oreophila Guillaum - Dầu dấu háo ẩm

Guilaum 1944 Suppl Fl Gen Indoch.: 597; Phamh 1993 Illustr Fl Vietn 2(1): 514; Phamh 2000 Illustr Fl Vietn 2: 412

Mô tả: Cây gỗ nhỏ, cao 2m, cành non không lông Lá mang 3 lá chét, cuống lá

dài 3-10cm Lá chét hình thuôn, mỏng, có nhiều tuyến nhỏ, rõ, khi non có lông màu vàng, sau nhẵn, kích thước 2-6 x 8-20cm, đỉnh nhọn, mặt dưới có 5-9 đôi gân bên Cụm hoa ở nách lá, cao 5-7cm; lá bắc nhỏ, hẹp, có lông.Hoa mẫu 4, đơn tính, cuống hoa dài 2mm, có lông mịn.Đài 4, hình tam giác nhọn, mặt ngoài

có lông Cánh hoa 4, màu trắng, hình trứng, dài gấp 2-3 lần đài, nhẵn, dài 2mm, mặt trong có gân dạng mạng lưới rõ Hoa đực: 4 nhị, dài gấp 2 lần cánh hoa Hoa cái: bầu gồm 4 lá noãn rời, có lông; 1 vòi nhụy ngắn, đầu nhụy thuôn Quả nang, mặt ngoài vỏ nang có nhiều tuyến rõ.Hạt tròn, xanh đen, dài 3mm

1,5-Sinh học và sinh thái: Mọc trên núi cao, có thể ở độ cao 2400 m

Phân bố: Nghệ An (Kỳ Sơn: Nậm Càn, Na Ngoi; Pù Hoạt (Châu Kim, hạnh

Dịch),Đắk Lắk (Buôn Ma Thuột, Chư Yang Sin), Lâm Đồng (Braian, Lang Bian), Bình Dương, Đồng Nai

Giá trị sử dụng: Lá, quả cho tinh dầu

4 Euodia simplicifolia Ridley - Dầu dấu lá đơn

Ridley, 1908.in Journ Linn.Soc Bot 38: 306; in Lecomte, 1910 Fl Gen Indoch.: 633; Guillaum 1944 Suppl Fl Gen Indoch.: 599; Phamh 1993 Illustr Fl Vietn 2(1): 515; Huang, 1997 Flora Reip Pop Sin 43(2): 62; Phamh 2000 Illustr Fl Vietn 2: 412

- Euodia viticina Wall ex Kurz 1873

Mô tả: Cây gỗ nhỏ hay bụi, cao tới 5 m, cành nhỏ màu xanh xám, không lông

Lá kép, thường 1 lá chét, đôi khi có 2-3 lá chét, cuống lá dài 5cm Lá chét hình bầu dục-trứng hay bầu dục-thuôn dài, cỡ 2,5-6 x 8-15cm, mép nguyên, có nhiều tuyến nhỏ rõ, đỉnh lá nhọn hay nhọn kéo dài, mặt trên nhẵn hoặc có lông thưa trên gân chính, mặt dưới nhẵn hay có lông, gân bên 7-11 đôi, gốc lá tròn hoặc nhọn, cuống lá chét 1-2cm Cụm hoa ở nách lá, dài đến 4cm; lá bắc nhỏ, có lông; cuống hoa ngắn hoặc gần như không cuống Đài 4, hình tam giác tròn, mặt ngoài

và mép có lông Tràng 4 cánh hoa, màu trắng, dài 1,5-2mm, nhẵn, có nhiều tuyến Hoa đực: 4 nhị, chỉ nhị dài bằng cánh hoa; bầu thoái hóa, có lông; vòi nhụy ngắn, đầu nhụy phồng Hoa cái: bầu hình cầu tròn, nhẵn, vòi nhụy nhẵn, dài bằng hay dài hơn bầu, đầu nhụy phồng Quả nang, dài 5mm, vỏ nang có tuyến rải rác, mỗi nang có chứa 1 hạt.Hạt dài 4,5mm, màu đen

Sinh học và sinh thái: Mùa hoa tháng 4-6, ra quả tháng 8-10

Phân bố: Thanh Hóa, Ninh Bình, Nghệ An (Kỳ Sơn: Na Ngoi;Quỳ Châu; Quỳ Hợp: Bình Chuẩn; Tương Dương: Nga My), Thừa Thiên-Huế Còn có ở Ấn Độ, Lào, Thái Lan

Giá trị sử dụng: Lá, hoa, quả cho tinh dầu

3.1.5.2 Chi Muồng truổng (Zanthoxylum)

1 Zanthoxylum acanthopodium DC – Sẻn

Mô tả: Cây gỗ nhỏ, thân cao 4 m, cành có gai nhọn thẳng, dài đến 2 cm, gốc gai

rộng và dẹt, cành có lông tơ ngắn, màu nâu đỏ Lá rất thơm, lá kép có (3) 5-9 (11) lá chét, trục mang lá chét có cánh 1 mm, lá chét hình thuôn trứng hoặc mũi dáo, kích thước 6-10 x 2-4cm, mép có rằn, gân bên 10-15 đôi, mặt trên màu nâu, không lông; mặt dưới màu nâu vàng, không lông Cụm hoa ở nách lá, rất ngắn, dài đến 3cm; trục cụm hoa không có lông; cụm hoa cái ngắn hơn cụm hoa đực.Bao hoa chưa phân hóa, gồm 6-8 mảnh, hình tam giác nhọn, màu xanh vàng Hoa đực: bộ nhị gồm 5 nhị, dài 1-2,5 (3) mm; bao phấn màu đỏ tím; bộ nhụy thoái hóa Hoa cái: bộ nhụy gồm 3-5 lá noãn rời, mỗi lá noãn chứa 1 noãn; vòi nhụy dài bằng bầu, có triền mật Qủa khô tự mở, gồm 1-5 nang, khi chín có màu

đỏ tím, vỏ quả ngoài có các tuyến tinh dầu rõ, nhẵn; mỗi nang chứa 1 hạt, màu đen, bóng

Sinh học và sinh thái: Phân bố trên các đồi, núi thấp hoặc ven rừng, ở độ cao

1500-2500 m Ra hoa tháng 12, có quả tháng 4-5

Phân bố: Hòa Bình (Mai Châu, Hang Kia), Nghệ An (Pù Mát, Pù Huống, Pù

Hoạt),Kon Tum (Kon Plong: Kron Pak, Đăk Glei; Mãng Cành), Gia Lai (Kbang, Măng Yang), Lâm Đồng (Lạc Dương: Lang Bian; Bidoup, Di Linh), Đồng Nai Còn có ở Ấn Độ, Trung Quốc (Vân Nam), Lào, Thái Lan

Giá trị sử dụng: Cành, lá sử dụng làm thuốc chữa tê thấp, đau nhức khớp xương

Lá, quả, vỏ cho tinh dầu

2 Zanthoxylum armatum DC – Sẻn gai

Mô tả: Cây gỗ, thân cao 3-5 m, phân nhánh nhiều; cành nhiều gai; gốc thân có

gai rộng và dẹt; gai trên cành nhỏ, thẳng Lá kép, mọc cách; trục mang lá chét có cánh lõm rộng 2 mm; gồm 3-7 (9) lá chét mọc đối gần như không cuống, những

lá chét ở phía đỉnh cành thường có kích thước lớn nhất; lá chẻ hình mũi mác, hình mũi dáo hoặc thuôn dài, kích thước 3-12 x 1-4,5 cm; hai đầu lá chét nhọn, đôi khi có gốc hơi tròn; mép lá có răng thưa hoặc nguyên, khi khô cong về phía mặt dưới Cụm hoa ở nách lá, dài 2-5 cm; trục cụm hoa có lông.Hoa màu trắng hoặc xanh-vàng nhạt, cuống hoa có lông mịn Bao hoa chưa phân hóa, gồm 6-8 mảnh, dài 1,5 mm Hoa đực có 5-6 nhị; chỉ nhị hình sợi chỉ; bao phấn hình trái xoan, màu vàng; bộ nhụy thoái hóa, đầu nhụy xẻ 2-3 thùy Hoa cái có bộ nhị thoái hóa dạng sợi ngắn; bộ nhụy gồm 2-3 lá noãn rời, chỉ dính nhau ở gốc bầi Quả nang, khi chín có màu đỏ tím, vỏ quả ngoài có những tuyến rõ, rất thơm, mỗi nang chứa 1 hạt, đường kính 3-4 mm, màu đen nhánh

Sinh học và sinh thái:Thường gặp ven suối, mọc rải rác ở độ cao 1300 m Ra

hoa tháng 4-6, có quả tháng 8-10

Phân bố: Lào Cai (Sa Pa), Hòa Bình (Mai Châu: Pà Cò, Hang Kia), Cao Bằng

(Nguyên Bình, Trà Lĩnh: Quốc Toản; Trùng Khánh), Hà Giang (Quản Bạ, Bắc Quang), Nghệ An (Pù Huống) Còn có ở Ấn Độ, Himalaya, Trung Quốc, Đài Loan, Triều Tiên, Nhật Bản, Lào, Thái Lan, Philippin

Giá trị sử dụng: Quả trị đau răng, lá dùng trị tổn thương bên ngoài.Lá, quả cho

tinh dầu

3 Zanthoxylum avicannae (Lamk.) DC – Muồng truổng