tiểu luận HV báo chí và tuyên truyền đề tài Hành trình phát triển của phóng sự Việt Nam

Khi điều kiện xã hội ngày càng phát triển thì báo chí cũng phát triển đa dạng, và được phân chia ra nhiều thể loại như tin, phóng sự, phỏng vấn, tường thuật, bài phản ánh, xã luận, bình

Mục lục

Mục lục 1

Mở đầu _2

1 Lí do chọn đề tài: _2

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu: 2

2.1 Mục đích nghiên cứu: 2 2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu: 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu: _3

3.1 Đối tượng nghiên cứu: _3 3.2 Phạm vi nghiên cứu: _3

4 Phương pháp nghiên cứu: 3

5 Kết cấu của tiểu luận: _3

Chương I

Các khái niệm liên quan đến phóng sự báo chí _4

1 Khái niệm và sự phân chí thể loại báo chí: _4

1.1 Khái niệm: _4 1.2 Sự phân chia các thể loại báo chí: _4

2 Khái niệm phóng sự: _5

Chương II

Phóng sự giai đoạn đầu 1932 – 1945 _6 Chương III

Phóng sự trong thời kỳ đấu tranh chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ (1945-1975) 9 Chương IV

Phóng sự trong giai đoạn 1975 đến 1985 _11 Chương V

Phóng sự trong thời kỳ đổi mới 14 Kết luận _17 Tài liệu tham khảo _18

Mở đầu

1 Lí do chọn đề tài:

Báo chí ra đời và phát triển là do sự tác động của nhiều nhân tố, nhưng quan trọng hơn cả là các nhân tố: xuất phát từ nhu cầu thông tin giao tiếp của con người; sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật; các yếu tố kinh tế chính trị, kinh tế, văn hóa , xã hội; mối quan hệ giao lưu quốc tế Khi điều kiện xã hội ngày càng phát triển thì báo chí cũng phát triển đa dạng, và được phân chia

ra nhiều thể loại như tin, phóng sự, phỏng vấn, tường thuật, bài phản ánh, xã luận, bình luận, tiểu luận, phê bình và giới thiệu tác phẩm, điều tra, điểm báo thư của ban biên tập, ký và các thể loại trào phúng Phóng sự Việt Nam ra

đời trong những năm 1930 – 1945, cùng với những thăng trầm trong lịch sử

đất nước thì phóng sự cũng có những thay đổi trong hành trình phát triển của mình Đặc trưng quan trọng của phóng sự là “sự hợp nhất truyện và nghiên cứu” Chính vì vậy, muốn tìm hiểu về hành trình phát triển của phóng sự thì

ta phải có kiến thức về lịch sử Việt Nam, không chỉ vậy mà còn phải hiểu được những nét cơ bản về nền văn học nước ta cùng với quá trình phát triển của phóng sự

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu:

2.1 Mục đích nghiên cứu:

Nghiên cứu về hành trình phát triển của phóng sự Việt Nam để tăng thêm sự hiểu biết về thể loại này, hiểu biết về khoảng thời gian nó ra đời ở Việt Nam, hiểu biết về sự thay đổi của thể loại báo chí này qua sự tác động của lịch sử nước ta

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu:

Nghiên cứu về hành trình phát triển của thể loại phóng sự từ khi ra đời cho đến nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

3.1 Đối tượng nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu là thể loại báo chí – phóng sự

3.2 Phạm vi nghiên cứu:

Chỉ nghiên cứu về hành trình phát triển của thể loại phóng sự từ khi ra đời cho đến nay

4 Phương pháp nghiên cứu:

- phương pháp thu thập tài liệu

- phương pháp phân tích và tổng hợp

- phương pháp so sánh

- phương pháp liệt kê

5 Kết cấu của tiểu luận:

Tiểu luận gồm 5 chương:

- Chương I: khái quát về phóng sự Việt Nam

- Chương II: phóng sự giai đoạn đầu (1930 - 1945)

- Chương III: phóng sự trong thời kỳ đấu tranh chống Pháp và chống Mỹ

- Chương IV: phóng sự trong giai đoạn 1975 – 1985

- Chương V: phóng sự thời kỳ đổi mới

Chương I Các khái niệm liên quan đến phóng sự báo chí

1 Khái niệm và sự phân chí thể loại báo chí:

1.1 Khái niệm:

Thể loại báo chí là một trong những hiện tượng phức tạp của hoạt động báo chí Hiện nay, vẫn còn nhiều tranh luận về khái niệm này cả ở các yếu tố cấu thành nó bởi những thuộc tính riêng biệt Đó được gọi là sự phân chia

thể loại Từ điển bách khoa toàn thư Liên Xô 1985 định nghĩa: “ Thể loại là

khái quát hóa những đặc điểm của một nhóm lớn các tác phẩm cùng thuộc tính về nội dung, hình thức và cách thể hiện tác phẩm của một thời đại, một giai đoạn, một dân tộc, hay một nên nghệ thuật thế giới”.

Theo tác giả Đinh hường: “ thể loại báo chí là hình thức biểu hiện cơ

bản, thống nhất và tương đối ổn định của các bài báo, được phân chia theo phương thức phản ánh hiện thực, sử dụng ngôn ngữ và các công cụ khác để chuyển tải nội dung mang tính tư tưởng chính trị nhất định” Còn Tạ Ngọc

Tấn quan niệm: “ thể loại tác phẩm là khái niệm để chỉ tính quy luật loại

hình của tác phẩm báo chí”.

1.2 Sự phân chia các thể loại báo chí:

Các thể loại báo chí được phân chia dựa trên những đặc điểm chung về nội dung, hình thức,…và những đặc điểm này thể hiện ra một cách rõ ràng,

dễ nhận thấy Khi phân nhóm vào các thể loại thì các thể loại này sẽ có những đặc điểm khác với các loại khác Việc phân chia nhóm vào các thể loại nói trên chủ yếu dựa vào đặc điểm và tính nổi trội của từng thể loại và cũng chỉ mang tính tương đối

Mỗi tác phẩm báo chí thường được xếp vào một thể loại cụ thể dựa trên các tiêu chí như: tác phẩm đó có dung lượng như thế nào? Nói về vấn đề gì? Cách thể hiện vấn đề của người viết ra sao? Cảm xúc của người viết có được gửi gắm trong bài hay không?

Báo chí nói chung được chia thành các thể loại như tin, phóng sự, phỏng vấn, tường thuật, bài phản ánh, xã luận, bình luận, tiểu luận, phê bình

và giới thiệu tác phẩm, điều tra, điểm báo thư của ban biên tập, ký và các thể loại trào phúng Tuy nhiên, giữa các thể loại không phải là khác biệt hoàn toàn, giữa chúng vẫn tồn tại sự giao thoa

Ngoài những dấu hiệu chung ra thì việc phân chia thể loại báo chí có thể dựa trên những dấu hiệu như:

- đặc thù của đối tượng mô tả

- chức năng và nhiệm vụ của tác phẩm báo chí

- chiều rộng của sự phản ánh hiện thực và phạm vi của sự tổng kết và các kết luận

- phương tiện tái hiện hình ảnh và mức độ truyền cảm

Trong báo chí thì việc xác định thể loại là rất quan trọng Nó giúp nhà báo có thể viết chính xác nội dung, lựa chọn cách trình bày phù hợp để có thể truyền tải quan điểm của mình, cho dù nó mang tính chủ quan nhưng vẫn

có khả năng thuyết phục người đọc

2 Khái niệm phóng sự:

Phóng sự, một thể loại của ký, là trung gian giữa văn học và báo chí Phóng sự khác với thông tấn ở chỗ nó không chỉ đưa tin mà còn có nhiệm vụ dựng lại hiện trường cho mọi người quan sát, phán xét Do đó, phóng sự nghiêng hẳn về phía tự sự, miêu tả, tái hiện sự thật, nhưng nội dung tự sự thường không dựa vào một cốt truyện hoàn chỉnh

Chương II Phóng sự giai đoạn đầu 1932 – 1945

Phóng sự là một thể loại báo chí đặc biệt trong các thể loại báo chí, là một thể loại văn học báo chí còn khá non trẻ nhưng từ khi mới ra đời, phóng

sự đã khẳng định được thế mạnh của mình trong việc phản ánh hiện thực và

đã làm dấy lên những cơ sóng kinh hoàng cho các nhà cầm quyền

Giai đoạn 1932 – 1945 là giai đoạn sơ khai của phóng sự Việt Nam, mở đầu với loạt bài phóng sự “Tôi kéo xe” của Tam lang – Vũ Đình Chí (năm 1932) Sau đó thì phóng sự Việt Nam đã nở rộ thành một cao trào rộng khắp

từ Bắc vào Nam Chỉ trong vòng khoảng mười năm, các nhà báo, nhà văn đã lien tiếp cho ra mắt một khối lượng tác phẩm phóng sự đồ sộ: “Cạm bẫy người”, “Kỹ nghệ lấy Tây”, “Cơm thây cơm cô”, “Lục xì”, “Một huyện ăn tết” của Vũ Trọng Phụng; “Tập án cái đình”, “Việc làng” của Ngô Tất Tố;

“Ngoại ô”, “Ngõ hẻm”, “Thanh niêm trụy lạc” của Nguyễn Đình Lạp;

“Trước vành móng ngựa” của Hoàng Đạo; “Hà Nội lầm than”, “Làm tiền”,

“Làm dân”,…của Trọng Lang; “Tôi làm xiếc” của Tạ Hữu Thiện; “Phù du

và nhan sắc” của Lãng Tử; “Hầu Thánh” của Lộng Chương…

“Theo tập hợp của các tác giả Phan Trọng Thưởng, Nguyễn Cừ, Nguyễn Hữu Sơn qua ba tập sách Phóng sự Việt Nam 1932 – 1945 xuất bản năm 2000 thì chỉ riêng thời kỳ này đã có sự góp mặt của 63 tá giả với hơn

120 tác phẩm phóng sự” tiêu biểu Tuy nhiên, có thể đây chưa phải là con số chính xác về diện mạo phóng sự Việt Nam 1932 – 1945 vì như nhà nghiên cứu Phan Trọng Thưởng đã bầy tỏ: “Một phần do sự mai một của nhiều tờ báo, sự thất lạc của nhiều tác phẩm, một phần do nhiều năm trước chúng ta còn có những cách nhìn nhận đánh giá khác nhau về một tác phẩm, đặc biệt

là những tác phẩm viết về mặt trái, những tệ nạn xã hội,…Cho nên những thành tựu của phóng sự chưa được giới thiệu hết”

Hiện tượng đột ngột phát sinh và chói sáng của phóng sự - một thể loại mới của văn học những năm 30 của thế kỷ XX (mà đặc trưng quan trọng của

phóng sự là “sự hợp nhất truyện và nghiên cứu”) có thể có nhiều nguyên

nhân Trước hết là do thực tế khách quan về điều kiện lịch sử nước ta lúc bấy giờ, đó là giai đoạn mà giai cấp phong kiến đã bộc lộ bản chất yếu hèn, làm cho nhân dân cùng một lúc phải chịu hai gọng xiềng xích áp bức là phong kiến và đế quốc Trong khi đó thì các thể loại văn xuôi thời kỳ này, nhất là với tiểu thuyết thì lại tìm cách “thoát khỏi trốn trần thế”, thoát khỏi hiện thực bi thương để hòa mình vào chốn mộng mị của tình ái, sự hoan lạc,

…Chính điều đó đã thôi thúc lương tâm của những nhà cầm bút chân chính phải đặt ra câu hỏi rằng: Họ phải viết sao cho đúng? Cho sâu sắc cái thực tại

xã hội mà họ đang sống Phóng sự ra đời là phù hợp với hoàn cảnh luc s bấy giờ Gần với cảm hứng phản ánh thực tại của văn học hiện thực phê phán, nhưng trong phóng sự mọi khoảng cách từ thông tin sự kiện tới công chúng đều được rút ngắn tới mức tối đa, cuộc sống được tái hiện trong tầm nhìn cận kề, trở nên sát thực, sinh động, cập nhật và đa màu sắc hơn Sự tiếp nhận của bạn đọc ở phóng sự có sự chủ động hơn, họ không đơn giản là tìm

sự thật trong những trang viết mà qua đó họ thông hơn tư tưởng của tác giả được gửi gắm trong tác phẩm Tuy nhiên, để có được những trang viết sâu sắc như thế thì những người cầm bút cũng phải bỏ ra rất nhiều công sức và tâm huyết Bởi lẽ, nếu không có “sự xả” thân với nghề thì họ sẽ không thể miêu tả tường tận những chi tiết tưởng chừng vụn vặt nhất Bằng ngòi bút tinh tế, họ đã làm rõ bộ mặt của xã hội thời kỳ này, đó là âm mưu “Âu hóa” của bọn Pháp, một xã hội mục ruỗng, thối nát Tuy nhiên, trên những trang viết, ta thấy rằng không chỉ có sự phê phán, phỉ báng, giễu cợt mà còn có cả

nỗi xót thương, cảm thương của tác giả đối với những con người bị cuốn vào vòng xoáy của một “trật tự đảo điên”

Phóng sự ra đời mang một màu sắc mới, phóng cách mới và cùng một lúc thực hiện đa chức năng Với báo chí, phóng sự vừa có chức năng mô tả những sự thật nhức nhối, lại vừa mở mang ,thức tỉnh nhận thức cho công chúng, đồng thời còn mang đến cho các thế hệ bạn đọc một kênh giao tiếp mới tiện lợi hơn Đối với các nhà văn, trong cái gọi là “kế sách lấy nghề nuôi nghiệp” thì viết phóng sự không chỉ là để mưu sinh mà còn là phương tiện để “trút bầu tâm sự” của mình về cái sự đời và đáp ứng nhu cầu của độc giả Chẳng thế mà từ sau khi phóng sự ra đời thì các tác phẩm thuộc thể loại khác mà tiêu biểu là tiểu thuyết vẫn pha chất giọng và mang hơi hướng của phóng sự Ví dụ như tiểu thuyết “Vỡ đê”, “Giông tố”, “Số đỏ”… của Vũ Trọng Phụng.Điều đó cho thấy Phóng sự trong thời kỳ này quả thực có sức ảnh hưởng rất lớn

“Tôi Kéo xe”- thiên phóng sự đầu tiên trong lịch sử Việt Nam (nguồn internet)

Chương III Phóng sự trong thời kỳ đấu tranh chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ (1945-1975)

Mỗi thể loại đều có sức sống riêng, và không phải lúc nào nó cũng đi theo chiều hướng duy nhất, nếu gặp thời thì nó phát triển, không gặp thời thì

nó chậm trễ bước đi, có khi khó khăn quá mà phải lùi bước Khác với ở giai đoạn trước, phóng sự với đúng nghĩa là một thể loại dân chủ, có khả năng đặc biệt trong việc phanh phui, mổ xẻ những thực tại xã hội nhức nhối thì ở giai đoạn này, phóng sự hầu như không có cơ hội phát triển Dưới sự cai trị của bọn thực dân, đế quốc thì phóng sự không được tự do cất lên tiếng nói của mình, nó chỉ có thể xuất hiện dưới các hình thức ghi chép, tường thuật,

kể việc…trong khuôn khổ hoạt động thông tin báo chí thông thường Trong khi đó, một số thể kí khác lại có cơ hội phát triển mạnh mẽ như: kí sự, tùy bút, truyện kí,…Bởi lẽ trong thời chiến, các thể loại này mang ý vị là sự cổ động, cổ vũ nhân dân chiến đấu, vì vậy, nó phải là những tác phẩm hướng tới tương lai tốt đẹp, mà cái nhìn của nhà văn cũng chủ yếu là cái nhìn thuần khiết, ngợi ca Cuộc sống đời thường cùng sự trăn trở, lo toan hay những sự mất mát đau thương không được khơi gợi, sợ rằng sẽ làm nhụt chí tinh thần chiến đấu của các chiến sĩ Một khi mất đi đối tượng là hiện thực cuộc sống thì đâu còn gì để thăng hoa, phóng sự trong giai đoạn này chìm xuống nhường chỗ cho các thể loại khác phù hợp hơn tiến lên, không phải là chết hẳn, chỉ là lùi lại và đi chậm hơn mà thôi Ở giai đoạn này thì thể kí phát triển rực rỡ, nhất là kí sự Kí sự thích hợp là bởi vì nó ghi chép lại một cách khách quan những điều tai nghe mắt thấy, người cầm bút phải biết chớp lấy

cơ hội ghi lại các biến cố, ghi được càng nhiều càng tốt, không cần chú ý nhiều đến quan điểm của mình, cũng không cần phải quan tâm đến cốt truyện có chặt chẽ hay không

Mặc dù phóng sự trong giai đoạn này không có được tầm vóc bề thế như

ở thời “hoàng kim” 1932-1945 Nhưng điều đó cũng là điều tất nhiên, vì khi

nó đã đạt lên đỉnh cao rồi thì khả năng vượt qua là không nhiều, huống chí tình hình lịch sử thời kỳ này lại gây nhiều khó khăn cho thể loại này đến như vậy Tuy vậy, phóng sự khởi sắc ngay trong bối cảnh nhạy cảm sau 1954, khi hòa bình lập lại chưa được bao lâu, lúc này ở miền Bắc đi vào công cuộc xây dựng cơ sở vật chất tiến lên chủ nghĩa xã hội và hàn gắn vết thương chiến tranh, còn đồng bao miền Nam lại phải tiếp tục đấu tranh chống bọn

đế quốc Mỹ xâm lược Trước những gì đất nước đang phải gánh chịu thì phóng sự, hay nói đúng ra là những nhà viết phóng sự lại không thể ở ngoài cuộc Nhiều tác phẩm đã xuất hiện, vạch trần âm mưu và tội ác của bọn cướp nước và bè lũ tay sai Thiên phóng sự điều tra trại di cư Pa Gốt ở Hải Phòng của tác giả Sao Mai là một ví dụ

Bên cạnh mảng đề tài đấu tranh thống nhất đất nước thì ở giai đoạn này phóng sự còn có thêm một mảng đề tài mới là xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc Mặc dù vậy, vì phóng sự ở giai đoạn này mới nhìn hiện thực theo hướng tích cực nên hầu như chưa tránh khỏi sự đơn điệu Mặc dù thời kỳ này đã xuất hiện một số cây bút phóng sự như: Đỗ Quảng, Thép Mới,… nhưng phóng sự vẫn chưa thể vượt qua được vai trò của các thể loại khác, lấy lại vị trí hoàng kim của mình Nếu như trong thời kỳ chống Pháp kí sự ở đỉnh cao, thì trong thời kỳ chống Mỹ truyện kí lại thăng hoa Bởi truyện kí là hình thức ghi chép thích hợp về con người và sự kiện mà ở đó con người là đối tượng phản ánh nổi bật có số phận cụ thể Truyện kí, với tâm điểm là con người, không chịu tính ước định của thời gian và không gian Điều này giúp cho truyện kí có thể có dung lượng lớn tương đương với truyện vừa hoặc tiểu thuyết Vì vậy, thể loại truyện kí có thể kết hợp giữa yếu tố hiện thực và yếu tố hư cấu nghệ thuật Trong giai đoạn này có hàng loạt các tác phẩm gây tiếng vang như: “Bức thư Cà Mau” của Bùi Đức Ái, “Người mẹ cầm súng” của Nguyễn Thi, “Trên quê hương anh hùng Điện Ngọc” của Nguyễn Trung Thành…Ngoài ra, còn nguyên nhân khách quan để thể loại này phát triển trong giai đoạn này là do các phương tiện nghe nhìn đã hiện đại và sự lớn mạnh của báo chí có thể đảm nhiệm cho vai trò của kí sự, ghi chép…nên những người cầm bút lại tìm đến một thể loại thích hợp hơn Như vậy, ứng với đặc điểm thời kỳ lịch sử nào thì lại có những thể loại văn, báo thích hợp Nhìn chung, trong giai đoạn kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, phóng sự Việt Nam có vẻ mờ chìm, lắng xuống Mặc dù cũng có lúc phóng sự có khởi dậy nhưng vẫn còn khá tẻ nhạt Nhưng phóng sự cũng đóng vai trò tích cực trong 30 năm kháng chiến trường kỳ