Bac Ninh la ndi tap trung rat nhieu lang nghe thu cdng truyen tho'ng, dfldc hinh thanh va phat trien tfl lau ddi, vdi nhieu leai san pham phong phu, da dang va ndi tieng tfl xa xfla ca d
Trang 1NONG NGHIEP-NONG THON
Lang nghe truyen thong Bac Ninh:
xua va nay
• : : \ - ^ i
; > n •••
TRAN MINH YEN
^^hUng ndm qua, hoqt ddng sdn xudt kinh doanh cua cdc ldng nghi truyen thd'ng d Bdc ,J/^Ninh da cd sU phdt trien mqnh me, tqo viec Idm, tdng thu nhdp cho hdng nghin lao ddng, gdp phdn xda ddi gidm ngheo, chuyen ddi cd cdu kinh te ndng nghiep, ndng thdn Bdi viet gidi thieu khdi qudt sU hinh thdnh, phdt trien ldng nghi truyin thd'ng cua Bdc Ninh trong lich sd vd ddc diem phdt trien ldng nghi truyin thd'ng ngdy nay, nhiing yeu cdu ddt ra dd'i vdi ldng nghe nhdm thiic hien muc tieu phdt trien kinh te - xd hdi cua tinh trong thdi ky ddy mqnh CNH, HDH, md cda hdi nhdp kinh te qud'c te
Bac Ninh la mpt tinh ndm trdng vung
chau thd sdng Hdng, cd nhieu tiem
ndng va the manh ve vj tri dja ly, kinh te,
van hda, xa hpi Bac Ninh la ndi tap trung
rat nhieu lang nghe thu cdng truyen tho'ng,
dfldc hinh thanh va phat trien tfl lau ddi, vdi
nhieu leai san pham phong phu, da dang va
ndi tieng tfl xa xfla ca d trdng nfldc va nfldc
ngoai bdi sfl doc dao va tinh nghe thuat cao
1 S\i h i n h t h a n h v a p h a t t r i e n l a n g
n g h e t r u y e n t h o n g ciia B a c N i n h
t r o n g lich sii
1.1 Thai ky Hung VUdng • An DUdng
Vuang
Bac Ninh vd'n thupc bp Vu Ninh cua Nha
nfldc v a n Lang, la mpt vung ma ndng
nghiep phat trien manh hdn so vdi nhieu
vung khac trong ca nfldc Cfl dan d day
ddng due, do nhflng nhu cau thiet yeu cua
lao dpng san xua't va ddi song nen da sdm
xua't hien nhieu nghe thu cong Cuo'i thdi
da mdi, dau thdi dai ddng than, vung hd
Lang Bac, ven song Dau, song Dudng, sdng
Ngu huyen, tfle la vung ddng bdng mdi bdi
tu phfl sa da thu hut cac ludng di cfl tfl mien
nui rflng dd ve, tfl mien ven bien di len Hp
khai- pha vung ddng bang nay, dflng xdm
lang, ben canh cac ddng song va tien hanh
san xua't Dieu kien dja ly • tfl nhien d day la
nhflng thuan ldi cd ban cho nong nghiep
phat trien, tfl dd mpt so' nghe thii cdng ra ddi, du nhflng san pham (vat dung) cdn rat
sd khai song nd ra't hflu Ich trong ddi song san xuat va sinh hoat cua con ngfldi Cd hai nghe quan trpng nha't ciia thdi ky nay, do la nghe da, nghe due ddng,
Nghi dd: ngfldi ta da tim tha'y d vung nay
nhflng cong cu dd da nhfl riu, due, mui ten, dpi xe chi va ca vdng tay bdng da Nhflng cdng cu dd chu yeu phuc vu cho cac nghe trdng trpt, san ban, det, danh ca
Nghe due ddng: la nghe phat trien manh
d Bac Ninh thupc thdi ky van hda Ddng Sdn rflc rd Trdng ddng- vat bieu trflng cao nha't cua vdn hda Dong Sdn, la san pham noi tieng cua nghe due ddng cung dfldc san xua't tai Bac Ninh Ngoai ra, nhieu hien vat do ddng thupc thdi ky van hda DongSdn da dfldc phat hien nhfl riu, dao, mui ten ddng, bat ddng, gfldng ddng, vdng, chan tam, trong ddng, dac biet xua't hien qua can bang ddng' Nhflng san pham thu cong cua thdi ky Hung Vfldng da phan anh rat rd sfl tidn bo cua con ngfldi trong viec che tao ra nhflng cong cu dung lam tfl lieu san xua't cung nhif tfl lieu tieu dflng San pham phong phu, da dang, ky t h u a t ngdy cang tien bp Nhflng di vat khao cd tim tha'y d Bac Ninh cho tha'y ky
Tran Minh Yen, TS., Vien Kinh le Viet Nam
1 Theo tu lieu ciia Biio tang Bdc Ninh
40
Trang 2Ldng nghe truyen thdng
t h u a t lam khuon due, lam ban xoay, cfla,
mai, danh bdng da tien bp vfldt bac Viec
tim tha'y qua can bdng ddng, bang da la mpt
minh chflng cho tha'y san xua't d thdi ky nay
da phat trien, da cd san pham dfldc dflng de
trao ddi Nhflng nghe phat trien manh, ndi
bat va dat tdi dinh cao cua thdi ky nay Id
nghe che tac da, nghe gdm, nghe due ddng,
nghe det vai
1.2 Thai ky Bac thuoc
Tren 1.000 ndm, cac nghe thu cdng mac
dfl bi kim ham song vdn cd nhflng bfldc phat
trien nhat djnh Nhieu nghe thu cdng d Bdc
Ninh v l n tdn tai va dfldc duy tri d nhieu ndi
trong tinh Nhieu di chi khao cd tim tha'y
cac san pham cua nghe gd'm vdi cha't Ifldng
khac nhau nhfl: vd cd trang men, binh gd'm,
bat dia, chum, chi Ifldi Khu vflc ven sdng
Cau thupc thdn Dfldng Xa (xa Van An,
huyen Yen Phong) phat hien khu Id gd'm cd
cd nien dai the ky IX, X San pham tim tbd'y
la cac bflc tfldng Id xay gach, cac loai binh,
bat da cd trang men Cac dd gd'm dfldc
trang men da danh da'u mpt mo'c phat trien
trong ky thuat lam nghe gd'm cua ngfldi thd
thu cdng Bac Ninh^ Vao thdi ky nay, trdng
san xua't ndng nghiep, dd sat da chiem vj tri
chi phdi Cdng cu san xua't va cac vat dung
trong gia dinh phan nhieu bdng sat Do vay
nghe luyen sat ra't phat trien Ngfldi ta tim
tha'y nhieu hien vat cua nghe kim khi, due
ddng nhfl vdng tay, gfldng soi, bat dia, dao
Ben canh dd, mpt so' nghe khac cung xua't
hien va phat trien, ndi bat la cac nghe Idm
gia'y, nghe san xua't vat lieu xay dflng, nghe
mpc Trong sach "Dja chi Ha Bdc" (xua't
ban nam 1982, tr 263) cd ghi: "Trong 7, 8
the ky, nghe lam gach da phat trien ra't
manh vi san pham cua nd sfl dung vdo viec
xay diing dinh tbfl, nha cfla cua bpn thdng
trj va tang Idp gidu cd trong ngfldi Han va
ngfldi Viet Khu le gach ngdi cd d Bdi Djnh,
xa Thanh Khfldng, (huyen Thuan Thanh) cd
quy mo Idn, thiet ke Id cdng phu, san phdm
(do gdm, dd sfl, gach ngdi ) phong phu va
cd chat Ifldng Theo y kien ciia cac nha khao
cd, khu Id nay cd the xud't hien tfl the ky VIL Cdn tfl the ky V, nghe ren sat da dan dan la'n at nghe due ddng"
1.3 Thai ky Ly-Trdn-hqu Li din nhd Nguyin
Ndng nghiep, thu cdng nghiep va thfldng nghiep cua tinh cd sfl phat trien dang ke Sfl phat trien ciia ndng nghiep va thfldng nghiep da tao dpng life eho thu cdng nghiep phat trien Thdi ky ndy cac lang nghe thu cdng hinh thanh va phat trien nhanh, manh
d nhieu ndi trong tinh San pham san xua't
ra khdng chi phuc vu nhu cau san xua't, tieu dflng, ma cdn dap flng nhu cau giao thfldng cua nhieu tang Idp nhan dan Nhu cau xay dflng chfla chien vd cong sd lam cho cac nghe ne, mpc, lam gach,vdi, ngdi, dieu khac
da, khac ban in gd, ren, due xua't bien Nhieu lang nghe thu cdng da phat trien thanh cae lang chuyen, ndi tieng vdi nhflng loai san phdm phuc vu nhu cau san xua't nhfl cay, bfla , nhu cau ddi sd'ng, sinh boat nhfl vai, rfldu, dau phu, dau thdp , nhu cau van hda nhfl giay, but, hd Trong rat nhieu loai nghe cua tinh Bac Ninh thdi ky nay, cac nghe thu cdng quan trpng nha't van la nghe fldm td, det vai, nghe gem, nghe luyen kim (due ddng, ren sdt) vdi nhflng trung tam tieu bieu, bdi day la nhflng nghe cd vai quan trpng trong viec phuc vu nhflng nhu cau cot yeu ve mac, dd an, thflc dflng va cdng cu san xua't ndng nghiep
Nghi Udm td, det vdt: la nghe ra't ndi
tieng, tdn tai va phat trien d nhieu ndi dpc theo song Cau Dae biet vao thdi nha Ly, nha vua ra't chu trpng hfldng cho dan p h a t trien nghe trdng dau, nuoi tdm va det vai, dfldc ghi vao phap luat va dfldc coi nhfl qudc sach San pham cua nghe det Bdc Ninh ra't dep, khdng nhflng du eho nhu cau tieu dung hang ngay md cdn phuc vu cho nhflng le tiet
va hpi he tren xfl Bac, dac biet la cac hpi quan hp
2 Theo tu lieu ciia Biio tang Bic Ninh
Nghi4n cM Kinh l4 sd 372 - Thing 5/2009 41
Trang 3Ldng nghe truyen thong
Nghi gdm: san pham khong chi ndi tieng
d vung Kinh Bac ma con ndi tieng d khap
trong nfldc va nhieu ndi tren the gidi Hai
lang gdm ndi tieng nha't cua Bac Ninh thdi
dd la lang gdm Phfl Lang (huyen Que Vo) va
lang gd'm Bat Trang (Huyen Gia Lam- nay
thupc Ha Noi) Day cung dfldc coi la hai
trung tam gd'm phat trien cua Bdc Bp thdi
ky nay
Lang gdm Phu Lang vdi nhieu loai san
pham ben, dep va thong dung nhfl: chau,
chum, vai, ndi 0 day nghe lam gd'm da trd
thanh nghe chinh, tuy nhien nd chfla tach
ban nghe ndng Trong lang vdn cdn cd mpt
bp phan lam rupng ket hdp vdi lam nghe Ky
thuat va nghe t h u a t tao hinh, trang tri san
pham cua gd'm Phu Lang ra't dep cd tinh
tham my cao, ra't dfldc ngfldi tieu dflng fla
chupng bdi tinh ddc dung ciia nd: ben, dep,
gia ca phu hdp va ra't tien dung trong sinh
boat
Ldng gd'm Bat Trang la mpt trung tam
thii cdng lam gd'm chuyen nghiep ndi tieng
ca nfldc trong nhieu the ky Tfl ddi Tran, dja
danh xa Bat, ldng Bat da xua't hien de chi
dae trflng san pham nghe nghiep ciia lang
San pham cua gd'm Bat Trang khdng chi ndi
tieng trong nfldc ma cdn trd thanh mat hang
edng pham cho trieu dinh phong kien
phfldng Bac va trao ddi rpng rai tren thj
trfldng cac nfldc Ddng Nam A, An Dp Thd
thu cdng lam gd'm Bat Trang da dat den
trinh dp tinh xao dac biet trong ky nghe san
xua't, tao nen nhflng san pham cd gia trj sif
dung vd trinh dp my t h u a t cao The ky XVH,
XVIII, gdm Bat Trang trd thanh mat hang
budn ban quan trpng cua thifdng nhan
phifdng Tay va Nhat Ban San pham gd'm
Bat Trang vd cflng phong phu ve chiing loai,
da dang ve kich cd, nd vfla la vat di^ng hang
ngay ciia ddng dao quan chung binh dan,
vfla la nhflng tbfl hang xa xi phuc vu tang
Idp giau sang va vua quan quyen quy Cho
den the ky XIX, trung tam gd'm Bat Trang
van ndi tieng ca nfldc ve tao hinh, cha't
Ifldng, gia trj san pham va ca d quy mo td
ehflc san xua't Vi vay thi trfldng ludn ludn dfldc md rpng, san pham chiem gifl dpc quyen bdi trinh dp ky nghe ma nd dat dfldc^
Nghi luyen kim: day la nghe ndi tieng,
dfldc phan bd' d nhieu ndi trong tinh, tap trung nhieu d cac vung nhfl: Lang Ngam, Dai Bai, Quang Phu (Gia Binh), Dad Vien (Thuan Thdnh), Noi Dd, Noi Tra (Yen Phong) San pham ciia nghe nay dung de phuc vu cho hdu het cac nganh san xua't, lam dd dflng trong sinh boat, lam dd my
thuat, do trang sflc, my nghe Day la nghe
ma quy trinh san xua't bao gdm nhieu edng doan, ddi hdi tay nghe ky t h u a t va trinh dp chuyen mon hda cao Ngfldi thd thu cdng cua nghe nay la nhflng ngfldi kheo leo, tai hoa, nam dfldc bi quyet dpc dao cua nghe Ngfldi thd cua lang Dai Bai tfl lau da tflng di khap cac vung da't nfldc de due chudng, due tfldng, mam, thau ma cdng cu chi cd ndi nau ddng bang da't va khuon mau cung bang da't
Ngoai cac nghe thii cong tieu bieu ke tren, Bac Ninh cdn cd rat nhieu nghe dfldc Iflu truyen trong n h a n dan nhfl: giat vang bac, nhupm vai, dan lat, lam gia'y dd, lam tfldng, lam dau phu, na'u rfldu, na'u ep dau
Cd the tha'y nhflng lang nghe thii cdng d Bac Ninh ra ddi deu xuat phat tfl nhu cau bflc thiet cua ddi sd'ng, san xua't va tieu dflng cua nhan dan, dfldc phat trien dfla tren cac yeu to' can ban nha't, dd la cac yeu to' thuan ldi ve ngudn nguyen vat lieu va vj tri dja ly Ljch sii p h a t trien cac lang nghe d day da cho tha'y nhflng yeu to' nay (nhu cau
va thj trfldng tieu thu, nguyen lieu s i n cd, dja ly t h u a n ldi) la cd tinh quyet djnh nha't tdi sfl ra ddi, phat trien va phan bd' cac nganh nghe trong tinh Nhieu lang nghe dfldc hinh t h a n h do co ngudn nguyen lieu tai dja phfldng, nhfl cac lang nghe trdng dau, nuoi tdm, det vai - hau het deu tap trung d cac l a n g ven song Cau, ndi cd da't bai mau
3 Siich: Biii Thi Tan-VQ Huy Phuc: "Kinh te thu c6ng nghiSp va phat trien c6ng nghe Viet Nam dudi trieu Nguydn" Nxb Thuan Hda, 1998 tr 91
42 Nghi4n cuv Kinh t4's6372 - Thing 5/2009
Trang 4— Ldng nghe truyen thdng
md rat tdt cho nghe trdng dau, nuoi tdm Cd
nhflng lang nghe nam tren nhflng ddu mdi
giao thdng quan trpng, dac biet la nhflng ddu
mdi giao thong thuy, bp, bdi vi vao thdi ky
nay thi dd la nhflng phfldng tien giao thdng
chu yeu de chuyen chd nguyen vat lieu den
ndi san xua't va san pham den ndi tieu thu
Cd nhieu lang nghe d gan cac ben sdng,
thuan tien cho viec chuyen chd hang hda va
viec di lai budn ban cua cac thfldng nhan
Ben canh nhflng yeu td tren, Bdc Ninh cdn Id
mpt trong nhflng tinh cua vflng ddng bang
sdng Hdng da't chat, ngfldi ddng - day la sflc
ep ve mat kinh te, bupe ngfldi nong dan tim
kiem viec lam ngoai nghe ndng de dam bao
eupc sd'ng bdng ngay, tfl dd nhieu nghe thu
edng ra ddi, giai quyet viec Idm chd ngfldi dan
trong vflng, dac biet trong cac thdi vu ndng
nhan Trong suo't thdi ky ljch sfl nay, cac
nghe tieu, thu cdng nghiep cung nhfl cac lang
nghe cd truyen cua Bac Ninh ra't phat trien
Mpt so' lang nghe da phat trien thanh cac
lang chuyen, tach khdi ndng nghiep, hoac san
xua't tieu thu edng nghiep la chinh, nhfl: gdm
Bat Trang, due ddng Dai Bai , vi vay nd the
hien ra't rd sfl tien bp trong phan cdng lao
dpng d cac lang nghe Tuy nhien, nhin mpt
each tdng the vdn con cd nhieu ban che trong
qua trinh san xua't, dd la trinh dp san xud't d
thdi ky nay vdn chfla cao, tinh trang san
xua't cdn nhd le, manh mun, san pham dfldc
san xua't ddn chiee vdi cac cdng doan d cung
mpt ngfldi thd, chfla cd sfl chuyen mdn hda
sau, chat Ifldng san pham cdn tbd'p va san
Ifldng khdng cao Chung dfldc san xua't ra
chu yeu chi de phuc vu thj trfldng dia phfldng
trong tinh, hoac mpt sd ndi npi dja ehfl chfla
cd thi trfldng qudc te rpng Idn Song mpt dieu
khdng the phu nhan Id san pham thu cdng
nghiep thdi ky nay da dap flng tdt cae nhu
cau san xua't, tieu dflng va mpt sd nhu eau
van hda cua ngfldi dan dja phfldng
1.4 Thai ky thuoc Phdp (cudi the ky
XIX dau the ky XX)
Thdi kj^ nay, nhflng nghe thu cong van
difdc duy tri d hau bet cac dja phfldng trdng
tinh Tuy nhien, san xua't cua cac lang nghe luc ndy bj canh tranh bdi cac cd sd cdng nghiep Idn, hien dai do Phap dfla vao xay dflng mdi, san pham thu edng truyen thd'ng phai canh tranh vdi san pham cdng nghiep dfldc san xua't trdng nfldc hoac nhap khau
Do vay mpt so'nghe cung bj anh bfldng va cd phan sa sut nhfl nghe san xua't td lua va det vai Nhflng sfl sa sflt ndy cung la mpt sfl tat yeu, phfl hdp vdi quy luat phat trien cua khea hpe ky thuat dfldc dp dung trong nganh sdi va det, lam cho nang sua't lao dpng va cha't Ifldng san pham cua nganh nay dfldc nang cao, mat bang phong phu, da dang, dap flng nhu cau ngay eang nhieu cua ngfldi tieu dung Song, mat khac, cung phai ndi den sfl khuyen khich cac nghe thii edng truyen thdng phat trien cua chinh quyen thflc dan thdng qua viec dfla san pham sang Phap va mpt so' nfldc tham gia bdi chd trien Idm, gidi thieu san pham, td ehflc hpi chd trien lam d Ha Npi, md mpt sd trfldng day nghe Bdc Ninh cung vdi 5 tinh khac la Sdn Tay, Ha Giang, Sdn La, Hda Binh, Cao Bang dfldc md trfldng day nghe Tdng so' ca 6 trfldng cd 429 hpe sinh\ Thdi ky ndy cd mot so' nghe mdi dfldc du nhap va phat trien d Bdc Ninh, nhfl nghe theu va lam dang ten, beae nghe lam ghe may sdn den (ghe thonet)
Nhan xet ve nghe thu cdng cua Bac Ninh thdi ky nay, chinb ngfldi Phap cung cho rang: " Tinh Bac Ninh la mpt trong nhflng tinh quan trpng nhd't cua xfl Bac Ky , mpt tinh ra't giau ve san pham va cdng nghe dja phfldng" Hp da tho'ng ke dfldc 20 nghe quan trpng t r o n g t i n h Ngoai nhflng lang nghe truyen thd'ng nhfl nghe fldm td, det vai, nghe gd'm, cdn cd cac nghe khac nhfl: nghe ren sdt Da Hpi, Gidi Te, Tam Tao; nghe due ddng Dai Bai, De Cau; nghe sdn Dinh Bang; nghe lam may Trang Liet, Dinh Bang , vdi nhieu thd cham, tbiee, tien, mpc, ddng dd gd, Idm giay cd tay nghe cao
4 Vu Huy Phiic-Tieu thii cong nghiep Viet Nam 1858-1945, H., Nxb Khoa hoc xahOi, 1996, tr 123
Nghi4n CM Kinh 14 s6 372 • Thing 5/2009 43
Trang 5Ldng nghe truyen thdng
Trong sach "Ngfldi nong dan chau thd
Bac ky" cua P Gourou cho tha'y, nhflng thap
nien dau the ky XX, thu cong nghiep d Bac
Ninh phat trien kha manh Sfl phan bd cac
nganh nghe tfldng ddi tap trung Tren cd sd
phat trien san xua't ciia cac lang nghe ma d
Bac Ninh da hinh t h a n h ba trung tam cdng
nghiep:
- Trung tdm thd nhdt nam d phii Thuan
Thanh va huyen Gia Binh, d day so' dan
tham gia boat dpng san xua't cdng nghiep
tfldng ddi cao: Thuan Thanh la 19,43% va
Gia Binh la 12% dan so' Mpt so' nghe tieu
bieu eua vflng nay la: hang ma (Dong Hd),
due ddng (Binh Ngo), dan lat (Binh Ngd,
Tieu Xa)
- Trung tdm thd hai la cac tdng cua phu
Tfl Sdn, dan sd' tham gia san xua't thu cdng
nghiep kha ddng Tai day cd nhieu ldng
nghe ndi tieng nhfl: Phfl Lflu lam nghe sdn,
nhupm, det, hang xao; Nghia Lap lam nghe
mpc, det; Tam Sdn lam ne, det; An Phu Idm
ne, ren, manh manh; Npi Due lam ne, det
- Trung tdm thd ba bao gdm nhflng ldng d
bai ben sdng Cau, cac tdng Cham Khe
(huyen V5 Giang), Phong Xa (huyen Yen
Phong) Trung tam nay boat dpng kem hdn
hai trung tam kia, tuy nhien van cd nhflng
ldng cd tieng vdi cac nghe nhfl: Cham Khe
lam g^eh, nung vdi, ne; Phong Xa lam mpc
Ngoai ra, Bdc Ninh cdn cd nhieu nghe thii
cdng cd truyen ndi tieng khac nhflng chi tap
trung d mpt,sd it lang nghe, khong phd bien
nhieu nhfl nhflng nghe ke tren Trong dd cd
the ke den mpt vai nghe nhfl nghe lam gia'y
(Phong Khe, huyen Yen Phong), nghe ve
tranh dan gian (Dong Hd, huyen Thuan
Thanh), nghe lam phao (Ddng Ky, Tfl Sdn)
Nhfl vay, cd the tha'y rdng cac nghe thu
cdng truyen thd'ng ciia Bac Ninh trong sud't
thdi ky Phap thupc, tfl nam 1858 den ndm
1945, tuy cd bj anh hfldng cua nhieu yeu to'
do chinh sach t h d l i g t r j ciia thfle dan Phap
tren pham vi ca nfldc, song nd van dfldc duy
tri va phat trien kha tdt d nhieu dja phfldng
trong tinh, ca ve so' Ifldng lang nghe, ngdnh nghe san xua't va chiing leai cung nhfl chat Ifldng san pham Mpt dieu khdng the phu nhan la nganh nghe thii cong truyen thd'ng cua thdi ky nay da phat trien td't hdn ban than nd d thdi ky nifa dau the ky XIX trd ve trflde Qua trinh phat trien kinh te, van hda,
xa hpi cung vdi sfl hinh t h a n h va phat trien cac do thj, cac t r u n g tam h a n h chinh, kinh
te, giao thong, sfl tdng n h a n h cua nhu xa hpi, sfl md rpng thj trfldng giao lflu hang hda trong va ngoai nfldc, la nhflng nhan to' quan trpng thuc day sfl tang trfldng so' Ifldng cac lang nghe cung nhfl so' Ifldng thd thu cdng tren pham vi tean tinh Cd nhflng lang nghe mdi dfldc hinh t h a n h bang sfl lan tda cua cac nghe da cd, ddng thdi cd nhflng lang nghe dfldc phat trien vdi nganh nghe hoan toan mdi la Ky t h u a t va cdng nghe san xua't tuy vdn dfla tren cd sd truyen thd'ng Id chinh, song d mpt so khau cua quy trinh san xuat
da dfldc cai tien de nang cao nang sua't lao dpng va chat Ifldng san pham Sfl phan cdng lao dpng da cd nhflng bfldc tien mdi, thue day mpt so' lang nghe gan nhfl tach khdi nghe nong de phat trien t h a n h nhflng ldng chuyen nghe, dap flng tdt hdn nhu cau san xua't va tieu dung ciia ngfldi dan Cung chinh trong sfl phat trien, ngfldi ta da tha'y xua't hien sfl hiep tac gian ddn gifla cac lang nghe, lang nghe nay cd the dung san pham ciia lang nghe kia lam nguyen lieu san xua't, dong thdi xua't hien hinh thflc quan he san xua't mdi, quan he chu-thd, d nhieu ldng nghe ed hinh thflc thue mfldn nhan cdng Ben canh cae lang nghe phat trien thi cung
cd mpt so' lang nghe phat trien cham hoac cd luc sut kem, tham chi ma't di Dieu nay cung
la de hieu bdi dd la sfl ta't yeu, hdp quy luat khi san pham truyen tho'ng phai canh tranh vdi h a n g cdng nghiep va hang nhap khau, khi nhu cau cua con ngfldi hoac giam di, hoac dan dan khong cdn nfla Mdc du vay, lang nghe thii cdng Bac Ninh vdn tdn tai va phat trien, da k h a n g djnh vai trd quan trpng cua minh trong qua trinh phat trien kinh te, van hda, xa hpi cua tinh va cung
44 Nghien CM Kinh Id so 372 - Thing 5/2009
Trang 6Ldng nghe truyen thdng
v6i nhflng ngfldi thd tai hoa, cac lang nghe
da de l^i nhflng dau a'n dam net trong cac
san pham mang tinh nghe thuat, dfldc fla
chupng va lflu truyen trong nhan dan
2- Sfl p h a t t r i e n l a n g n g h e t r u y e n
t h o n g B a c N i n h n g a y n a y
Thang 11-1996, ky bpp tbfl 10, Qudc hpi
kbda IX da ra quyet djnh tai lap tinh Bic
Ninh Ngay sau khi tai lap tinh, UBND
tinh Bac Ninh da quan tam dac biet den
cac lang nghe bdng nhieu chinh sach
khuyen khich phat trien Nam 1998, Tinh
liy Bac Ninh ban hanh Nghj quyet
04-NQ/TU" ve phat trien cac lang nghe tieu thu
cong nghiep; t h a n g 2-2000 ban hanh Nghj
quyet 12 ve xay dflng khu cong nghiep, cum
cdng nghiep-tieu thu cdng nghiep; va 1;hang
5-2001 ban h a n h Nghj quyet 02 ve xay
dflng va phat trien KCN vd cum cdng
nghiep da nghe va lang nghe Trong thdi
ky nay, phat trien tieu thu cdng nghiep va
lang nghe van tiep tuc dfldc coi la mpt
trong nhflng nhiem vu quan trpng cua tinh,
bdi day la mpt ngudn tierrt nang, the manh
BANG 1 So Ifldng l a n g
cua tinh, tao ra nhieu viec lam tai chd va tang thu nhap cho ngfldi lao dpng d khu vflc ndng thdn, da thflc sfl gdp phan tich cflc vao sfl phat trien kinh te-xa hpi cua tinh Sfl phat trien tieu thu cdng nghiep eua Bac Ninh tfl sau khi tai lap tinh den nay da dat dfldc nhieu ket qua ca ve sd Iflpng va cha't Ifldng, the hien tren met so' phfldng dien sau:
2.1 Su phdt triin, phdn bd vd ca cdu ngdnh nghi
Sau khi tai lap tinh, cac lang nghe truyen thd'ng dfldc khdi phuc va phat trien, nhieu lang nghe mdi ra ddi, do vay so' Ifldng lang nghe ngdy cang tang len Theo thd'ng
ke, Bac Ninh chiem 18% so' lang nghe va tren 10% so' ldng nghe truyen thd'ng cua ca nflde Ndm 1998 toan tinh cd 49 lang nghe ndm 2001 tang len 58 lang va den nay da
cd 62 lang nghe, dfldc phan bd' rpng khap tren dja ban tinh, boat dpng d hau bet eae nganh kinh te chu yeu, tap trung nhieu nha't la d huyen Tfl Sdn va Yen Phong (xem bang 1)
n g h e va cd c a u n g a n h n g h e
STT
1
2
3
4
5
6
7
Huyen
TuSon
Tien Du
Yen Phong
Que' Vo
Thuan Thanh
Gia Binh
Luong Tai
Tdng cong
So
lang nghe
18
4
16
5
5
8
6
62
Phan bo theo nganh kinh te Thuy san
1
/
Cong nghiep che bien
14
2
15
5
4
8
5
53
Xay dirng
2
2
4
Thuong miii
2
1
3
Vim till thiiy
1 /
Ngudn: Sd Cong nghiep Bdc Ninh, 2005
Cac nganh nghe bao gdm cac nhdm chinh
nhif sau:
- Cac nganh nghe san xua't hang thu cdng
my nghe nhfl: cham khdc gd, gdm sfl, theu
ren, det td tam
- Cac nganh nghe phuc vu ehe san xua't
va ddi sd'ng nhfl: mpc dan dung, due ddng, gang, nhdm, vat lieu xay dflng, san xuat ndng cu
- Cac nganh nghe san xua't cae mat hang
Nghi4n cM Kmh id sd 372 - Thing 5/2009 45
Trang 7Lang nghe truyen thdng
tieu dung thong thfldng nhfl: det vai, dan
lat
- Cac nganh nghe che bien Ifldng thfle,
thflc pham nhfl: lam bun banh, na'u rfldu
- Cac nganh nghe djch vu nhfl : thfldng
mai, van tai, xay dflng
Cae lang nghe heat dpng manh yeu khac
nhau, tuy thupc vao nhieu yeu to' nhfl: thj
trfldng tieu thu san pham, ngudn vd'n dau
tfl, trang thiet bj ky t h u a t va trinh dp quan
ly cua ngfldi chu san xua't Trong sd 62
lang nghe, sfl van dpng dfldc the hien d ba
mflc dp phat trien khac nhau:
- Sd lang nghe phat trien tdt: cd 20 lang
nghe, chiem 32% Day la nhflng lang nghe
ma san pham ed kha nang canh t r a n h tren
thj trfldng, dap flng dfldc nhu cau cua thj
trfldng ca ve chat Ifldng va mdu ma, cd quy
md san xua't Idn va dfldc dau tfl tfldng dd'i td't
ve cac ngudn life, ed kha ndng phat trien lan
tda sang cac khu vflc khac Nhflng lang
nghe nay gdm ed cac lang san xua't dd go my
nghe, sat thep, gia'y
- So' lang nghe boat dpng cam chflng,
khong dn djnh: cd 26 lang nghe, chiem 42%o
Bao gdm nhflng lang nghe san xua't che bien
cac san pham tfl ndng nghiep nhfl: che bien
ndng san tfl gao (my, bun, banh, na'u
rfldu ), mpc dan dung, dau tam td
- So' ldng nghe boat dpng kem, cd nguy cd
mai mpt, mdt nghe: ed 16 ldng nghe, chiem
26% Day la nhflng lang nghe ma san pham
lam ra hoac khong thich hdp vdi nhu cau thj
trfldng, hoac phai chju sfl canh tranh gay
gat vdi cae san pham cdng nghiep va san
pham nhap khau, nhfl: lang gom, lang san
xua't dung cu cam tay, san xua't tranh dan
gian, may tre dan
Cho den nay, Bdc Ninh van cd nhieu lang
nghe truyen thdng phat trien td't, cpng vdi
nhieu lang nghe mdi dfldc hinh thanh sau
nay, da tad nen the manh ciia khu vflc kinh
te lang nghe, ddng gdp tich cflc vao viec
chuyen djch cd ca'u kinh te, giai quyet viec
lam va tang trfldng kinh t e c u a tinh
2.2 Cdc nguon lUc cho sU phdt triin ldng nghi
• Ngudn lao ddng
- Sd' lUdng lao ddng: Bdc Ninh cd mpt
ngudn lao dpng ddi dao Theo so' lieu tho'ng
ke, ndm 2007, dan sd tinh Bac Ninh la 1.028.800 ngfldi, trong dd khu vflc thanh thj
la 135.600 ngfldi (chiem 13,18%); khu vflc ndng thon la 893.200 ngfldi (chiem 86,82% Tdng sd lao dpng la 548.908 ngfldi Day la ngudn lao dpng ddi dao ciia tinh Mpt dac diem cd ban cua lao dpng trong cac lang nghe d Bac Ninh la lao dpng thu cong, lao dpng gian ddn van cdn chiem phan Idn He thd'ng lang nghe da dang, phong phu va quy
md ngdy cang md rpng da thu hut mpt life Ifldng Idn lao dpng trong tinh Ndm 1997, ca tinh cd 34.412 lao dpng tham gia lam nghe, den ndm 2005 da cd 143.831 lao dpng lam viec tai cac lang nghe Nhflng lang nghe phat trien manh, ngoai viec sii dung lao dpng tai dia phfldng cdn phai thue them lao dpng tfl cac dia phfldng khac, nhfl cac ldng nghe d Ddng Ky, Phong Khe, Da Hpi, nhflng lang nghe nay thu hut hang ngan lao dpng den lam viee'^ Cho den nay, cac lang nghe d Bac Ninh da gdp phan tao viec lam cho tren 72.000 lao dpng thfldng xuyen va tren 10.000 lae dpng thdi vu^
- Cha't Ifldng lao dpng: tuy so' Ifldng lao dpng tham gia lam nghe ddng, song nhin chung, trinh dp van hda, trinh dp tay nghe ciia lao dpng cdn tha'p, chii yeu la lao dpng pho thdng, nen b a n che viec tiep can ky
t h u a t va cong nghe mdi trong san xua't So' ngfldi cd tay nghe cao d cac cd sd san xua't khong nhieu, nhflng ngfldi thd lanh nghe va cac nghe nhan khdng dfldc dao tao nang cao tay nghe cho phfl hdp vdi cdng nghe san xua't tien tien Sd lao dpng dfldc dao tao trong cac lang nghe va cac cd sd san xua't tieu thu cong nghiep Bac Ninh cdn tha'p, cu the la: trong so'59.600 ngfldi t h a m gia trfle
5 So lieu thong ke BSc Ninh
6 htlp://www.kinhtenonethon.com.vn 15-8-2007
46 Nghi4n cM Kinh id sd 372 - Thing 5/2009
Trang 8Ldng nghe truyen thdng
tiep lam nghe thi sd ngfldi dfldc ddo tao d
bac dai hpe, cao dang la 1.376 ngfldi, chiem
2,31%; trung hpe la 1.859 ngfldi, chiem
3,12%; cong nhan ky t h u a t la 1.650 ngfldi,
chiem 2,77%; sd ca'p 971 ngfldi, chiem
1,63%; kem cap trfle tiep la 53.744 ngfldi,
chiem 90, 17%
Doi vdi cac chu hp, chu doanh nghiep thi
trinh dp hpe va'n, trinh dp chuyen mdn ky
thuat cung nhfl nang life quan ly cdn ban
che Da so'cac ehu hp, chu doanh nghiep deu
chfla dflde trang bj kien thflc ve quan ly,
thieu kinh nghiem kinh doanh trong cd che
thj trfldng Day cung la mpt khd khdn khi hp
mud'n cho doanh nghiep eua minh dn djnh
vd phat trien trflde nhflng thay ddi ciia nen
kinh te thj trfldng
- Thu nhap cua ngfldi lao ddng d cac lang
nghe tfldng dd'i dn djnh, tfl 600.000 ddng den
tren 1 trieu ddng/thang Thu nhap binh
quan cua mpt thd lam nghe cham trd d Ddng
Ky la khoang 900.000 ddng/thang, thd cd khi
d Da Hpi la 700.000 ddng/thang, thd lam
gia'y d Dfldng 6 la 600.000 ddng/thang Thu
nhap cua lao dpng d mpt so' nghe khac cd
tha'p bdn Sdng, nhin chung thu nhap cua
ngfldi lam nghe thu cong thfldng cao hdn
ngfldi lam nghe ndng thudn tuy tfl 3 den 4,5
lan
• Ngudn vdn:
Cac lang nghe thfldng huy dpng vd'n tfl
nhieu ngudn, nhfl ngudn vo'n tfl cd ciia cac
hp gia dinh, vd'n vay tfl ngan hang, vay cua
cac td ehflc tin dung va tfl nhan Tuy nhien,
trong cac ngudn vd'n nay thi ngudn vdn tfl cd
van la chu yeu Theo ket qua dieu tra cho
tha'y, khoang 65% vd'n kinh doanh ciia cac
bp gia dinh la vdn tfl cd Cac ngan hang
cflng da cd sfl hd trd chd cac lang nghe Vi
du, Ngan hang Ndng nghiep vd Phat trien
ndng thon da cho cac hp san xua't cd dfl an
kha thi vay 70% gia trj mua sdm tai san cd
djnh bang ngudn vdn trung han va hd trd
cho vay tfl 30-50% vdn lifu dpng Sfl hd trd
ndy cd tac dung rd't tich cflc trong viec nang
cao nang life san xua't ciia nhieu lang nghe, trong so' dd cd the ke den lang nghe dau, tam, td Vpng Nguyet (Tam Giang, Yen Pheng) Nhd cd sfl hd trd cua ngan hang da khdi phuc nghe cd truyen, giai quyet viec lam eho tren 1.000 lao dpng, vdi 120 xfldng san xua't, Idm ra 40 ta'n td/nam Nhflng nhin chung, cac cd sd san xua't cung nhfl cac hp gia dinh dfldc vay vd'n tfl ngan hang hoac bd trd tfl Nha nfldc cdn it, do vay day vdn Id mpt khd khan Idn cua cac lang nghe Bac Ninh khi mud'n dau tfl md rpng quy md san xua't, ddi mdi thiet bj cdng nghe, nang cao hieu qua san xua't kinh doanh
• Ky thuat cdng nghe:
Trflde day, qua trinh san xua't d cae lang nghe Bac Ninh hau nhfl dfldc tien banh thee phfldng phap thu cdng la chu yeu Phfldng phap nay eho phep ngfldi san xua't duy tri va the hien tinh truyen thd'ng va nghe thuat trong cac san pham, nhflng nang sua't lac dpng tha'p, chat Ifldng san pham va gia trj san Ifldng khdng cao Trflde sfl phat trien cua khoa hpe ky thuat vd nhflng ddi hdi cua nen kinh te thj trfldng, nhflng ngfldi lao dpng d cac lang nghe da ddu tfl ddi mdi trang thiet bj, thay the cdng nghe thu cdng bang cdng nghe hien dai Nhieu edng doan ciia qua trinh san xua't dfldc thay the bdng nhflng ky thuat tien tien, nha't la nhflng cdng doan nang nhpc, ddi hdi tieu hao nhieu sflc lao dpng Qua trinh "hien dai boa cdng nghe truyen thd'ng" da dfldc thflc hien d nhieu lang nghe nhfl'mpt tat yeu eua sii phat trien O Lang tai che gia'y Dfldng O (Yen Phong), cac cdng doan san xua't trflde day hodn toan bang thu cdng, tfl viec gia hot cay dd cho tdi viec xeo gia'y, nay hau nhfl td't
ca cac cdng doan nay deu dfldc thay the bang may Nhd vay, tdng gia trj san Ifldng cua lang nghe nay dat gan 100.000 ta'n/nam, gia trj hang hda dat hang trdm ty ddng Lang sat Da Hpi dfla thiet bj bien dai vao san xua't, cac hp due thep deu sfl dung Id dfle thep dien cua Trung Qud'c, cd cdng sua't trung binh 500kg/me/2gid Ngoai
Nghi4n CM Kinh td sd 372 • Thing 5/2009 47
Trang 9Lang nghe truyen thdng
ra ho cdn trang hi cac loai may can thep,
may cat thep, may dot dap Id nung , tao
ra nhflng san pham sdt thep du kich cd va
hinh dang khac n h a u dap flng yeu cau cua
thi trfldng Lang Tfldng Giang vdi nghe det
cd truyen, trflde day h a u bet sfl dung may
det thu cdng, cdng nghe ra't lac hau, san
pham tieu thu ehu yeu d trong vung Nay d
day gan nhfl da hien dai hda d ta't ca cac
khau san xua't Qua so' lieu dieu tra cho
tha'y hien d Tfldng Giang ed 122 may det
cdng nghiep, cd 2 Id hdi de phuc vu chd cac
khau nhupm, sa'y san pham Nhd cai tien
ky thuat, dp dung cdng nghe tien tien nen
gia trj san Ifldng vd nang suat lad dpng d
cae lang nghe nay deu ra't eao, san pham
dat chat Ifldng td't hdn, cd the dap flng tot
nha't yeu cau ciia ngfldi tieu dflng ca ve so'
lfldng, cha't Ifldng va thdi gian
Tuy nhien, chung ta cd the tbd'y mpt han
che Idn trong viec dfla cdng nghe vdo san
xua't d eae lang nghe d day Id cha't Ifldng cac
thiet bj ky t h u a t cdn tha'p, cd khi nhflng
thiet bj nay dfldc thai loai tfl cong nghiep
thanh thj Sfl ddi mdi dien ra cdn cham va
chfla ddng bp, van cd nhieu khau san xua't
t a n dung lao dpng t h u cong la chu yeu
Ddng thdi sfl ddi mdi ky t h u a t cong nghe cl day chfla chu y den van de bao ve moi trfldng va an toan lao dpng Do vay lam anh hfldng khdng nhd tdi mdi trfldng, sflc khoe
va ddi sd'ng n h a n dan
2.3 Hinh thdc to chiic sdn xuat kinh doanh
Hien nay trong cac lang nghe cua Bac Ninh, hinh thflc td ehflc san xua't kinh doanh chii yeu van la hinh thflc hp gia dinh, chiem tdi 95,8% Ben canh dd, cac hinh thflc khac nhfl td hdp tac, hdp tac xd, doanh nghiep tfl nhan, cong ty trach nhiem hflu han ra ddi, cflng tdn tai, he trd lan nhau trong dieu kien mdi cua nen kinh te thj trfldng Cac cdng ty, cac doanh nghiep, cac HTX cd the hd trd hp gia dinh vdi tfl each la cau noi trong viec cung cap nguyen vat lieu, tieu thu san pham, cung ca'p vd'n , ngflde lai hp gia dinh la nhflng cd sd
ve tinh gia cdng san pham va cung cap hang hda cho cac doanh nghiep vd cae edng
ty Sfl phat trien cac hinh thflc td ehflc san xua't kinh doanh trong cac lang nghe d Bdc Ninh dfldc the hien d bang dfldi day:
BANG 2 Hinh thufc to chiic san xuat kinh d o a n h d Bac Ninh
(trong dd chu yeu Id cac lang nghe)
Huyen,
thanh pho
Tp Bdc Ninh
Tir Son
Yen Phong
Tien Du
Que Vo
Thuan Thanh
Gia Binh
Luong Tai
Todn tinh
Ho gia dinh
-7.053 1.846 2.243 1.758 2.160 2.013 1.342
18.415
Cong ty TNHH, cong ty CO phan
28
250
37
22
3
11
7
11
369
HTX
15
82
30
14
8
1
10
53
213
Doanh nghiep tu nhan
20
110
70
15
-10
I
-226
Tong so
63 7.495 1.983 2.294 1.769 2.182 2.031 1.406
19.223
Ngudn: Sd Cong nghiep Bac Ninh
48 Nghidn cuv Kinh 14 sd 372 - Thing 5/2009
Trang 10Ldng nghe truyen thdng
2.4 Quy hoqch ldng nghi'
Sfl phat trien cua lang nghe d Bac Ninh
da dat trinh dp cao hdn, doi hdi mpt md hinh
to ehflc san xua't phfl hdp vdi nhflng dieu
kien mdi Hdn nfla trong dieu kien md ciia
va hpi nhap, cae lang nghe phai dan dan dp
dung cong nghe mdi vao san xua't de thich
flng vdi nhflng thay ddi ciia nen kinh te hien
dai Viec Bdc Ninh quy hoach cac cum lang
nghe va cac khu san xua't tap trung la mpt
giai phap quan trpng de phat trien cac lang
nghe theo hfldng hien dai hda tflng bfldc, tao
dieu kien phat trien san xua't vdi quy mo Idn
hdn, td'c dp cao hdn, nang cao sfl phan cdng
lao dpng vd hiep tac san xua't gifla cac cd sd
san xua't vdi nhau, gifla cac cd sd san xua't
vdi eae cd sd djch vu, tdng cfldng dau tfl ky
thuat va ddi mdi cdng nghe, se dam bao
khdng gay nhflng anh hfldng ba't ldi dd'i vdi
ddi sd'ng va mdi trfldng cua dan cfl Bac
Ninh la mpt trdng nhflng tinh dau tien thflc
hien quy hoach cum lang nghe, vdi nhieu
chinb sach flu ddi nhfl: cho thue da't vdi mflc
gia tha'p nha't theo gia quy djnh ciia Nha
nfldc, tien thue da't dfldc mien 10 nam dau
va giam 50% cho nhflng nam tiep theo
Den nay, sau 10 nam quy hoach xay
dflng, tinh Bac Ninh da phat trien dfldc 25
khu cdng nghiep vfla va nhd, cum cpng
nghiep lang nghe vdi dien tich mat bdng la
628 ba, thu hut dfldc 761 cd sd san xua't
kinh doanh thue 197,3 ha da't, vdi tdng sd
vdn dang ky kinh doanh la 2.114 ty ddng va
bdn 20 trieu USD Phan Idn cac cd sd san
xuat trong cac khu cdng nghiep vd cum cdng
nghiep lang nghe da tap trung dau tfl va
phat trien san xua't, dat hieu qua tfldng ddi
cad ddng gdp cho sfl tang trfldng gia trj san
xuat cdng nghiep cua tinh Nam 2006, rieng
gia trj cdng nghiep cua khu cdng nghiep
ldng nghe dat 3361,8 ty ddng, nop ngan sach nha nfldc 85,4 ty ddng" Cho den nay, cd the ndi rang ,eae cum khu cdng nghiep lang nghe Bac Ninh da tflng bfldc khang djnh vai trd cua minh trong viec phat trien kinh
te-xa hpi cua tinh, Idm thay ddi bp mat ndng thon, thu hep khoang each gifla thanh thj va nong thdn
Trong sud't chieu dai ljch sfl, sfl phat trien ciia lang nghe truyen thd'ng Bdc Ninh
da ed nhflng ddng gdp quan trpng vao sfl phat trien kinh te- xa hpi eua tinh trong tflng thdi ky, phuc vu dac life eho ddi sd'ng nhan dan Cho den nay, tuy sfl phat trien cd nhflng bien dpng va thdng tram, song vai trd eua lang nghe truyen tho'ng van ngay cang dfldc khang djnh, gdp phan thuc day tang trfldng kinh te, thflc hien chuyen djch cd ca'u kinh te theo hfldng tien bp, nang cao ddi sdng nhan dan va dac biet tao la viec lam, nang eao thu nhap cho ngfldi lao dpng Do vay, phat trien cae nganh nghe, lang nghe truyen thdng va cac nghe mdi la mpt trong nhflng muc tieu, chinb sach quan trpng trong djnh bfldng phat trien kinh te chung cua tinh Bac Ninh./
TAI LIEU THAM KHAO 1- P.Gourou, "Ngudi nong dan chau tho Bi'ic Ky" H., Nxb Tre, 1936
2- Tu lieu cua Biio tang Bdc Ninh
3- Vu Huy Phuc, "Tieu thii cong nghiep Viet Nam 1858-1945"; H., Nxb Khoa hoc xii hoi, 1996
4- Dia chi Hii Bdc, Thu vien tinh Ha Bdc xuiii ban nam 1982
5- Biio Ciio cua So Cong nghiep Bdc Ninh
6- Lang nghe Bdc Ninh - tiem niing va hpi nhap
2005
5 htlp://w\\'w.vniuiet.VTi; 31-10-2007
Nghien CM Kmh le sd372 - Thing 5/2009 4 9