Giáo trình dạy nghề cho lao động nông thôn nghề trồng và chăm sóc chôm chôm

Cây đạt 4-5 tháng tuổi sau ghép, cây đang sinh trưởng mạnh, đạt các yêu cầu vể hình thái như: -Thân gốc ghép thẳng, đường kính 0,8 – 1,3 cm, vỏ không vết thương tổn đến phần gỗ, mặt cắt

GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN

TRỒNG VÀ CHĂM SÓC

CHÔM CHÔM

MÃ SỐ: MĐ 04 NGHỀ: TRỒNG XOÀI, ỔI, CHÔM CHÔM

Trình độ: Sơ cấp nghề

TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN

Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dẫn dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo

Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm

MÃ TÀI LIỆU: MĐ04

LỜI GIỚI THIỆU

Mô đun trồng và chăm sóc chôm chôm là một trong những mô đun chính trong giáo trình Trồng và chăm sóc xoài, ổi, chôm chôm Mô đun này nhằm cung cấp cho học viên những kiến thức cơ bản về kỹ thuật trồng và chăm sóc cây chôm chôm, các biện pháp nhận diện và phòng trừ các loại dịch hại trên cây chôm chôm

để học sviên sau khi học xong mô đun này có thể vận dụng những kiến thức đã học

để trồng vườn cây nhằm cải thiện và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho nông dân Toàn bộ mô đun được phân bố giảng dạy trong thời gian 96 giờ và gồm có 06 bài như sau:

Bài 1: Trồng mới chôm chôm;

Bài 2: Tưới và tiêu nước cho chôm chôm;

Bài 3: Làm cỏ, bón phân cho chôm chôm;

Bài 4: Tỉa cành, tạo tán;

Bài 5: Xử lý ra hoa;

Bài 6: Phòng trừ dịch hại chính trên cây chôm chôm

Các bài trong mô đun có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Tạo điều kiện cho học viên thực hiện được mục tiêu học tập và áp dụng vào thực tế trồng chôm chôn tại cơ sở

Để hoàn thiện được cuốn giáo trình này chúng tôi đã nhận được sự chỉ đạo, hướng dẫn của Vụ Tổ chức cán bộ-Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn; Tổng cục dạy nghề- Bộ lao động- Thương binh và Xã hội Sự hợp tác, giúp đỡ của các nhà khoa học, các cán bộ kỹ thuật của Viện Cây ăn quả Miền Nam, các cơ sở trồng chôm chôm, các nông dân sản xuất giỏi, các thầy cô giáo đã tham gia đóng góp ý kiến và tạo điều kiện thuận lợi để chúng tôi xây dựng chương trình và biên soạn giáo trình

Trong quá trình biên soạn chương trình giáo trình Dù đã hết sức cố gắng nhưng chắc chắn không tránh khỏi những khiếm khuyết Chúng tôi rất mong nhận được ý kiến đóng góp từ các nhà giáo, các chuyên gia, người sử dụng lao động và người trực tiếp lao động trong lĩnh vực trồng chôm chôm để chương trình, giáo trình được điều chỉnh, bổ sung cho hoàn thiện hơn

Xin chân thành cảm ơn!

Tham gia biên soạn:

1 Nguyễn Tiến Huyền (chủ biên);

MỤC LỤC

ĐỀ MỤC TRANG

Lời giới thiệu 2

Mục lục 3

Mô đun: Trồng và chăm sóc chôm chôm 8

Bài 01: Trồng mới chôm chôm 8

A Nội dung 1.1 Đặc điểm của cây chôm chôm 8

1.1 1 Nguồn gốc, giá trị kinh tế và tình hình sản xuất 8

1.1.1.1 Nguồn gốc cây chôm chôm 8

1.1.1.2 Sự phân bố của cây chôm chôm 9

1.1.1.3 Giá trị dinh dưỡng và kinh tế của cây chôm chôm 9

1.1.1.4 Tình hình sản xuất chôm chôm 10

1.1.1.5 Giới thiệu một số giống chôm chôm trồng phổ biến 12

1.2 Đặc tính thực vật của cây chôm chôm 14

1.2.1 Rễ cây chôm chôm 14

1.2.2 Thân cây chôm chôm 14

1.2.3 Lá, tán lá cây chôm chôm 15

1.2.4 Hoa và quả chôm chôm 15

1.3 Thực hiện trồng chôm chôm 18

1.3.1 Xử lý hố trồng 18

1.3.2 Đảo phân trong hố trước khi trồng 18

1.3.3 Kiểm tra cây giống trước khi đặt 18

1.3.4 Đặt cây vào hố 19

1.3.5 Lấp đất 19

1.3.5.1 Xác định độ sâu lấp đất 19

1.3.5.2 Chuẩn bị đất để lấp 19

1.3.5.3 Lấp đất quanh bầu cây 19

1.4 Cắm cọc giữ cho cây đứng vững 20

1.4.1 Xác định cách cắm cọc 20

1.4.2 Chuẩn bị cọc cắm 20

1.4.3 Cắm và buộc (cột) cọc để giữ cây 20

1.5 Tưới nước giữ ẩm cho cây sau trồng 20

1.5.1 Xác định lượng nước tưới 20

1.5.2 Giữ ẩm thường xuyên 20

1.6 Che nắng cho cây sau trồng 21

1.6.1 Xác định cách che nắng 21

1.6.2 Xác định vật liệu che nắng 21

1.6.3 Che nắng cho cây 22

1.7 Phủ (tủ) gốc cho cây mới trồng 22

1.7.1 Xác định vật liệu phủ 22

1.7.2 Chuẩn bị vật liệu phủ 22

1.7.3 Phủ đều vật liệu quanh gốc cây 23

B Câu hỏi và bài tập thực hành 24

C Ghi nhớ 27

Bài 02: Tưới và tiêu nước cho chôm chôm 28

A Nội dung 28

1.1 Xác định nhu cầu nước của cây 28

1.2 Tưới nước cho chôm chôm 28

1.2.1 Chuẩn bị hệ thống tưới cho chôm chôm 28

1.2.2 Xác định thời điểm tưới nước cho cây 33

1.2.3 Tưới nước cho chôm chôm 33

1.3 Tiêu nước cho cây 33

1.3.1 Chuẩn bị hệ thống tiêu nước cho chôm chôm 33

1.3.2 Xác định tác hại của sự ngập úng đối với cây chôm chôm 35

1.3.3 Tiêu nước cho vườn chôm chôm 35

B Câu hỏi và bài tập thực hành 39

C Ghi nhớ 40

Bài 03: Làm cỏ, bón phân cho chôm chôm 41

A Nội dung 41

1.1 Tác hại của cỏ dại 41

1.2 Xác định loại cỏ dại trong vườn chôm chôm 41

1.3 Xác định thời điểm và phương pháp làm cỏ 42

1.4 Phòng cỏ dại trong vườn chôm chôm 43

1.4.1 Trồng xen 43

1.4.2 Che phủ 43

1.5 Trừ cỏ dại trong vườn chôm chôm 44

1.5.1 Trừ cỏ dại bằng phương pháp thủ công 44

1.5.2 Trừ cỏ dại bằng phương pháp cơ giới 44

1.5.3 Trừ cỏ dại bằng thuốc hóa học 44

1.6 Xác định nhu cầu dinh dưỡng của cây chôm chôm 46

1.6.1 Xác định nhu cầu dinh dưỡng đạm 46

1.6.2 Xác định nhu cầu dinh dưỡng lân 47

1.6.3 Xác định nhu cầu dinh dưỡng kali 47

1.6.4 Xác định nhu cầu dinh dưỡng vi lượng 48

1.7 Xác định loại phân bón 48

1.7.1 Xác định các loại phân bón cho chôm chôm 48

1.7.2 Tính lượng phân bón 48

1.8 Chuẩn bị trước khi bón 48

1.8.1 Chuẩn bị phân bón 48

1.8.2 Chuẩn bị dụng cụ để bón phân 49

1.9 Bón phân cho chôm chôm 51

1.9.1 Bón phân giai đoạn kiến thiết cơ bản 52

1.9.2 Bón phân giai đoạn kinh doanh 53

1.10 Bón phân cho chôm chôm theo nguyên tắc 5 đúng 53

1.10.1 Bón đúng loại phân 53

1.10.2 Bón đúng nhu cầu sinh lý của cây chôm chôm 53

1.13.3 Bón đúng điều kiện đất đai và ngoại cảnh 54

1.10.4 Bón đúng lúc 54

1.10.5 Bón đúng phương pháp 55

B Câu hỏi và bài tập thực hành 56

C Ghi nhớ 58

Bài 04: Tỉa cành, tạo tán 59

A Nội dung 59

1.1 Định hình tán cây 59

1.1.1 Tìm hiểu đặc điểm tán cây chôm chôm 59

1.1.2 Xác định tán cây chôm chôm 60

1.2 Tỉa cành 60

1.2.1 Xác định cành cần tỉa 60

1.2.2 Thực hiện cắt tỉa cành 60

1.2.2.1 Xác định các cành nhánh cần tỉa bỏ 60

1.2.2.2 Xác định vị trí cắt cành 60

1.2.2.3 Chuẩn bị dụng cụ cắt cành 61

1.2.2.4 Tiến hành cắt cành 62

1.3 Tạo tán cho chôm chôm 63

B Câu hỏi và bài tập thực hành 65

C Ghi nhớ 66

Bài 5: Xử lý ra hoa 67

A Nội dung 67

1.1 Xử lý ra hoa quả vụ 67

1.1.1 Xác định thời điểm xử lý 67

1.1.2 Chuẩn bị trước khi xử lý 67

1.1.3 Xác định phương pháp xử lý 67

1.1.3.1 Biện pháp kích thích ra hoa bằng xiết nước 67

1.1.3.2 Xử lý ra hoa bằng Paclobutrazol 68

1.1.4 Xử lý ra hoa 68

1.1.4.1 Xử lý ra hoa thuận vụ 68

1.1.4.2 Xử lý ra hoa nghịch vụ 72

1.2 Chăm sóc sau xử lý 73

1.2.1 Tỉa quả 73

1.2.2 Bao quả 73

B Câu hỏi và bài tập thực hành 73

C Ghi nhớ 74

Bài 6: Phòng trừ dịch hại chính trên cây chôm chôm 75

A Nội dung 75

1.1 Tìm hiểu về dịch hại trên chôm chôm 75

1.1.1 Khái niệm 75

1.1.2 Đặc điểm chung 75

1.1.3 Một số nhóm dịch hại trên cây chôm chôm 75

1.2 Phòng trừ sâu hại chôm chôm 76

1.2.1 Rệp sáp 76

1.2.1 Sâu ăn bông 78

1.2.1 Sâu đục trái 80

1.3 Phòng trừ bệnh hại chôm chôm 83

1.3.1 Thối trái 84

1.3.2 Phấn trắng 86

1.3.3 Đốm rong 87

1.3.4 Bệnh cháy lá 88

1.3.5 Bệnh bồ hóng 89

B Câu hỏi và bài tập thực hành 94

C Ghi nhớ 100

HƯỚNG DẪN THỰC HIỆN MÔDUN I Vị trí, tính chất của mô đun 101

II Mục tiêu 101

III Nội dung chính của mô đun 101

IV Hướng dẫn thực hiện bài tập thực hành 102

V Yêu cầu về đánh giá kết quả học tập 110

VI Tài liệu cần tham khảo 112 Danh sách Ban chủ nhiệm

Danh sách hội đồng nghiệm thu

MÔ ĐUN: TRỒNG VÀ CHĂM SÓC CHÔM CHÔM

Mã mô đun: MĐ04

Mô đun Trồng và chăm sóc chôm chôm được dạy sau mô đun Chuẩn bị trước khi trồng, có thể học song song các môđun Trồng và chăm sóc ổi, Trồng và chăm sóc xoài Học trước mô đun Thu hoạch và bảo quản, Tiêu thụ sản phẩm Là một trong các mô đun trọng tâm trong chương trình dạy nghề trình độ sơ cấp nghề của nghề, thực hiện chủ yếu ở ngoài thực địa

Bài 1: Trồng mới chôm chôm

Thời gian: 20 giờ

A Nội dung

1 Đặc điểm của cây chôm chôm: nguồn gốc, giá trị kinh tế và tình hình sản xuất

1.1 Nguồn gốc cây chôm chôm

Cây chôm chôm là giống cây trồng khởi nguyên ở Đông Nam Á Ngày nay được trồng trong vùng có vĩ độ từ 15° nam tới 15° bắc gồm châu Phi, châu Đại Dương, Trung Mỹ và đặc biệt càng ngày càng gia tăng ở Úc châu và quần đảo Hawai Cây chôm chôm thích ứng cho những vùng đất không ngập nước Do đó, ở Việt Nam, chôm chôm được trồng chủ yếu ở các tỉnh thuộc lưu vực sông Đồng Nai

và nam Trung Bộ và ở Tây Nguyên

Ở Việt Nam, việc lai tạo hoặc chọn cây ưu tú từ các giống nhập đều chưa được thực hiện Trong nước, có các quần thể sau:

- Chôm chôm dính: cùi dính hạt, hương vị không ổn định

- Chôm chôm Java: tên chung chỉ các giống nhập nội từ Indonesia, Thái Lan Trồng phổ biến ở Bến Tre, Ðồng Nai, Vĩnh Long, cung cấp đại bộ phận bán quả trong nước Ðặc tính chính là cùi không dính hạt (chôm chôm trốc) nhưng khi bóc

ra, cùi lại dính với vỏ ngoài cuả hạt

- Chôm chôm nhãn: Quả nhỏ chỉ độ 15- 20g so với 30- 40g ở chôm chôm Giava Gai ngắn, mã quả không đẹp, cùi khô, giòn, hương vị tốt, giá bán cao hơn so với chôm chôm Java Tỉ lệ trồng còn rất thấp

Gần đây mới nhập một số giống chôm chôm của Thái Lan, Malaysia Ðặc điểm của chôm chôm Thái Lan là lông màu xanh, quả màu đỏ, bên trong cùi tróc, không dính hạt, ngọt

Chôm chôm là loài cây có quả hoặc để ăn tươi, hoặc đóng hộp dưới nhiều hình thức, để dự trữ hoặc xuất khẩu Hạt chôm chôm có thành phần dầu cao nên cũng được dùng để sản xuất dầu ăn hay xà phòng Cây và rễ chôm chôm cũng có thể dùng cho việc sản xuất dược phẩm và màu Ở Việt Nam, người làm vườn chôm chôm có mức thu nhập tương đối cao so với các ngành trồng trọt khác

1.2 Sự phân bố của cây chôm chôm

Chôm chôm là loài cây có thể trồng từ xích đạo cho đến vĩ tuyến 18o nhưng thường để kinh doanh có hiệu quả thì nên trồng đến vĩ tuyến 14o, độ cao thích hợp

từ 0 – 700 m, lượng mưa trung bình hàng năm từ 2000 – 5000 mm, nhiệt độ bình quân từ 22oC – 30oC, nghĩa là nên trồng ở các tỉnh miền Nam, Đông Nam Bộ, Tây Nguyên Chôm chôm được trồng tập trung ở các tỉnh miền Nam Trung bộ của nước

ta, với diện tích khoảng 14.200 ha, sản lượng xấp xỉ 100 ngàn tấn (chiếm 42% diện tích và 62% sản lượng chôm chôm cả nước Đồng nai là địa phương có diện tích trồng chôm chôm tập trung lớn nhất, sau đó là các tỉnh Bến Tre, Vĩnh Long…

Các vùng đồng bằng châu Á nhiệt đới là nơi phù hợp cho việc trồng và phát triển cây chôm chôm Ở Đông Nam Á cây chôm chôm phân bố ở một số quốc gia như: Việt Nam, Trung Quốc, Lào, Thái Lan, Malaysia, Philippinnes

1.3 Giá trị dinh dưỡng và kinh tế của cây chôm chôm

a Giá trị dinh dưỡng

Chôm chôm là loại trái cây có giá trị dinh dưỡng cao (chứa nhiều vitamin C, giàu đạm, chất béo và các nguyên tố vi lượng như đồng, mangan, kali, canxi, sắt )

và trái chôm chôm còn được dung làm thuốc chữa bệnh

Chôm chôm là loài cây có quả hoặc để ăn tươi, hoặc đóng hộp dưới nhiều hình thức, để dự trữ hoặc xuất khẩu Hạt chôm chôm có thành phần dầu cao nên cũng được dùng để sản xuất dầu ăn hay xà phòng Cây và rễ chôm chôm cũng có thể dùng cho việc sản xuất dược phẩm và màu Ở Việt Nam, người làm vườn chôm chôm có mức thu nhập tương đối cao so với các ngành trồng trọt khác

Hạt chôm chôm chứa 35-40% chất dầu béo đặc, có cấu trúc của hạt ca cao,

có mùi dễ chịu, gồm phần lớn là arachidin, cùng với olein và stearin Vỏ cây và quả xanh có chứa tanin

Vỏ chôm chôm chứa nhiều tanin, chữa ỉa chảy, kiết lỵ, sốt với liều 20 – 30g Hạt chôm chôm, còn gọi là thiều tử, vị ngọt, tính ấm, chứa nhiều chất béo không no, có tác dụng tiêu viêm kháng khuẩn, dùng chữa viêm niêm mạc miệng, kiết lỵ, hỗ trợ điều trị tiểu đường, các vết loét lâu ngày, điều chỉnh lipid máu, giảm béo và làm đẹp da Chôm chôm là loại trái rất thích hợp cho những người bị vữa xơ động mạch, cao huyết áp, tăng đường huyết Tuy nhiên, vì chứa nhiều chất béo nên nếu ăn quá nhiều hạt chôm chôm có thể xuất hiện cảm giác say say và gây buồn nôn, đầy bụng

Hình 4.1.1 Trái chôm chôm chín Hình 4.1.2 Trái chôm chôm còn xanh

Ngoài ra, có thể dùng áo hạt để ăn vì nó rất bổ và có chức năng giải nhiệt

b Gía trị kinh tế

Chôm chôm ngoài công dụng chữa bệnh và ăn tươi thì trái chôm chôm được cung cấp cho thị trường Năng suất chôm chôm bình quân đạt khoảng 15 - 20 tấn/ha Hiện nay, trên thị trường, chôm chôm Java hiện được thương lái thu mua với giá 4.500 - 5.000 đ/kg, chôm chôm nhãn có giá 10.500 - 11.000 đ/kg Với giá chôm chôm hiện tại thì sau khi trừ chi phí phân, thuốc, công chăm sóc…, lợi nhuận

từ thu được từ chôm chôm là rất lớn

1.4 Tình hình sản xuất chôm chôm

Trong thời gian qua, nhất là kể từ đầu thập kỷ 90, diện tích rau, hoa, quả của Việt Nam phát triển nhanh chóng và ngày càng có tính chuyên canh cao diện tích cây ăn quả cũng tăng nhanh trong thời gian gần đây Tính đến năm 2004, diện tích cây ăn quả đạt trên 550 ngàn ha Trong đó, Đồng Bằng sông Cửu long (ĐBSCL) là vùng cây ăn quả quan trọng nhất của Việt Nam chiếm trên 30% diện tích cây ăn quả của cả nước

Hình 4.1.3 Diện tích trồng cây ăn quả ở Việt Nam

Nhờ có nhu cầu ngày càng tăng này nên diện tích cây ăn quả trong thời gian qua tăng mạnh Trong các loại cây ăn quả, một số cây nhiệt đới đặc trưng như vải, nhãn, và chôm chôm tăng diện tích lớn nhất vì ngoài thị trường trong nước còn xuất khẩu tươi và khô sang Trung Quốc, một số ít sang thị trường Châu Âu Năm 1993, diện tích của các loại cây này chưa thể hiện trong số liệu thống kê Từ năm 1994, diện tích trồng 3 loại cây này tăng gấp 4 lần, với mức tăng trường bình quân 37%/năm, chiếm 26% diện tích cây ăn quả cả nước

Hình 4.1.4 Biến động diện tích một số loại cây ăn quả (nghìn ha)

Ở Đồng bằng sông Cửu Long, chôm chôm được trồng chủ yếu ở các tỉnh Bến Tre, Tiền Giang, Vĩnh Long…

1.5 Giới thiệu một số giống chôm chôm trồng phổ biến

Chôm chôm có rất nhiều giống, tuy nhiên ở Việt Nam có ba giống chính: chôm chôm Java, chôm chôm Thái và chôm chôm nhãn

a Chôm chôm Java

-Tên thường gọi: Chôm chôm Java

-Tên khoa học: Nephelium lappacium L

-Tên tiếng Anh: “Java” rambutan

Hình 4.1.5 Chôm chôm Java

Giống được trồng từ lâu và rất phổ biến ở Nam bộ, chiếm 70% diện tích trồng chôm chôm Đây là giống được xuất khẩu sang thị trường các nước lân cận như Trung Quốc, Campuchia, …

Cây sinh trưởng mạnh, cành mọc dài Lá to hơn giống chôm chôm Nhãn, màu xanh đậm mặt trên và mặt dưới màu xanh nhạt mặt dưới Quả có dạnh hình trứng, trọng lượng quả 32-43g, vỏ quả màu vàng đỏ lúc vừa chín, màu đỏ sậm lúc chín Râu quả màu vàng đỏ, dài 9-11mm Cơm quả trắng trong, độ dầy cơm 7-9mm ít trốc, nhiều nước, tỷ lệ cơm đạt 51,4%, độ brix 19-22%, vị ngọt thanh, quả

có thể bảo quản được 12-14 ngày ở nhiệt độ 1- 120 C, ẩm độ không khí 85-90%

Cây ghép cho trái sau 3 năm trồng Cây dễ điều khiển ra hoa vụ nghịch, hoa

rộ từ tháng 11-3dl và thu hoạch quả rộ từ tháng 5-tháng 6 dl (ĐBSCL) và tháng 6-8

dl (Đông Nam Bộ), tuy nhiên giống này được các nhà vườn điều khiển cho ra hoa rải rác các tháng trong năm nhờ kỹ thuật xiêt nước kết hơp đậy gốc Giống cho năng suât cao, cây 4 năm tuổi có thể cho thu hoạch khoảng 40kg/cây/năm (ĐBSCL), cây trên 15 năm tuổi tại các tỉnh Đông Nam Bộ cho năng suất khoảng 300-400kg/ cây /năm

b Chôm chôm Dona

-Tên thường gọi: Chôm chôm Rong riêng

-Tên khoa học: Nephelium lappacium L

-Tên tiếng Anh: “Dona” rambutan

Hình 4.1.6 Chôm chôm Dona (Rongrien)

Giống được nhập từ Thái Lan và trồng ở nước ta năm 1996 Sau khi được chọn lọc lại, giống này đã được Bộ Nông nghiệp & PTNT công nhận chính thức theo quyết định số 3713 QĐ/BNN- KHCN ngày 30 tháng 12 năm 2005

Cây sinh trưởng khá mạnh Quả hình trứng, trọng lượng 32-34g/quả, vỏ quả màu đỏ thẩm khi chín độ dầy vỏ quả 2mm Râu quả dài, màu xanh khi trái chín Cơm quả màu trắng ngà, trốc tốt, độ dầy cơm 8,0-9,5 mm, ráo và dai, độ brix 22,5%, tỷ lệ cơm 53,1, vị rất ngọt ngon Quả của giống này có thể tồn trữ 14 ngày ở nhiệt độ 120C , ẩm độ không khí 85-90%

Cây ghép cho trái sau trồng 3,5- 4,0 năm Cây dễ điều khiển ra hoa vụ nghịch, hoa rộ từ tháng 12-3dl Từ khi ra hoa đến thu hoạch khoảng 115 ngày nên mùa thu hoạch quả rộ từ tháng 5- tháng 7 dl Cây cho năng suât cao, cây 4 năm tuổi

có thể cho thu hoạch khoảng 45kg/cây/năm

vị rất ngọt, thơm

Cây ghép cho trái sau trồng 4 năm Cây ra hoa tự nhiên vào tháng 11- tháng

5 dl, từ khi ra hoa đến thu hoạch khoảng 120 ngày Cây hơi khó xử lý ra hoa nghịch

vụ, tỷ lệ cành ra hoa thấp Năng suất thấp, cây 5 năm tuổi cho khoảng 10kg/ cây và 50-70 kg/ cây/ đối với cây 15 năm tuổi ở ĐBSCL và không ổn định so với giống Java

Ngoài 3 giống chôm chôm trên còn một giống chông chôm chôm đường, giống này ít phổ biến trên thị trường:

-Tên thường gọi: Chôm chôm Đường hay Chôm chôm Long Thành

-Tên khoa học: Nephelium lappacium L

-Tên tiếng Anh: “Đuong” rambutan

Giống này được trồng rải rác tại vùng Long Thành Tỉnh Đồng Nai Giống này dễ nhận diện là quả có hình trứng hơi dài, trọng lượng quả 26-30g, vỏ quả có màu đỏ vàng đến đỏ sậm khi chín, râu quả nhỏ rất dài (11-13 mm), có màu vàng xanh, chót râu có màu Nhược điểm của giống này là quả mau héo khi chuyên chở

xa Phẩm chất quả rất ngon, thịt quả, ráo, dòn, trốc rất tốt, độ dầy cơm 5,5 -7,5 mm,

tỷ lệ cơm quả 35-46%, độ brix 20-23%, vị ngon, rất ngọt

Cây ghép 10 năm tuổi cho năng suất 100-150kg/cây/năm Giống có đặc điểm

là xử lýra hoa dễ, ra hoa nhiều và đậu trái sai nên năng suất cao và ổn định

2 Đặc tính thực vật của cây chôm chôm

2.1 Rễ cây chôm chôm

Rễ phát triển, sâu 3 - 5m, rộng 1- 3 lần tán cây Rễ tơ chủ yếu phát triển trong tán cây, sâu 10 - 15 cm

2.2 Thân cây chôm chôm

Trong điều kiện bình thường cây cao khoảng 12-25m Tán cây rộng khoảng 2/3 chiều cao, hình dạng thay đổi tùy theo giống trồng từ thẳng đến rủ xuống Cây con mọc từ hạt thường có thân thẳng và nhánh mọc đầy

2.3 Lá, tán lá cây chôm chôm

Cây chôm chôm là cây thân gỗ nhánh non có lông nâu, lá kép với 2-4 cặp lá chét hình bầu dục, xếp xen kẽ hoặc hơi đối nhau trên trục, dài khoảng 5-20cm, rộng 3-10cm Phiến lá hình trái xoan, đầu và đuôi lá nhọn, mọc cách, màu xanh tới xanh đậm, ngọn búp có lớp bao màu hơi đỏ Tán cây hình nón, rộng

Hình 4.1.10 Lá chôm chôm Hình 4.1.11 Tán cây chôm chôm

2.4 Hoa và quả chôm chôm

a Hoa chôm chôm

Hoa chôm chôm có hai loại là hoa đực và hoa lưỡng tính

Hoa đực (hình 4.1.13) được tạo từ những cây đực (chiếm khoảng 40-60% ở những cây trồng bằng hạt) Hoa đực không có nhụy cái, mang 5-8 nhị đực với bao phấn chứa rất nhiều hạt phấn.không có bầu noãn do đó chỉ làm nhiệm vụ cung cấp hạt phấn cho hoa lưỡng tính Hoa nở vào lúc sáng sớm sẽ hoàn tất sau 3 giờ trong điều kiện có nắng tốt Hoa nở vào buổi chiều sẽ chấm dứt vào sáng hôm sau Trung bình có 3.000 hoa đực trên một phát hoa (hình 4.1.12) Mỗi hoa có trung bình 5.400 hạt phấn Do đó, có khoảng 16 triệu hạt phấn trong một phát hoa

Hình 4.1.12 Phát hoa của cây chôm chôm Hình 4.1.13 Hoa đực

Hoa lưỡng tính có hai loại, hoa lưỡng tính nhưng làm chức năng của hoa đực

và hoa lưỡng tính nhưng làm chức năng của hoa cái Trung bình có khoảng 500 hoa lưỡng tính trên một phát hoa

- Ở hoa lưỡng tính đực (hình 4.1.14) có nhụy cái và nhị đực cùng phát triển

Nhị đực mang bao phấn chứa nhiều hạt phấn Tuy nhiên, nhụy cái không có chức năng bình thường vì không mở hoàn toàn khi hoa nở nên việc thụ phấn bị trở ngại

- Ở hoa lưỡng tính cái (hình 4.1.15), vòi nhụy cái phát triển tốt hơn và nhị đực thường bất thụ Lúc hoa nở, nướm nhụy cái chẻ đôi vươn dài ra khỏi các lá đài bao ngoài và có khả năng nhận hạt phấn trong vòng 48 giờ Có 90% hoa lưỡng tính cái trội trên mỗi phát hoa Hoa lưỡng tính cái nhận phấn trong ngày và trở thành màu nâu trong ngày hôm sau Tuy nhiên, cũng giống như hoa đực, hoa lưỡng tính cái nhận phấn chủ yếu vào buổi sáng sớm

Hình 4.1.14 Hoa lưỡng tính đực Hình 4.1.15 Hoa lưỡng tính cái

Tuỳ thuộc vào đặc tính của hoa, cây chôm chôm được phân thành 3 nhóm: Cây đực : Chỉ sinh ra hoa đực Có khoảng 40-60 % cây con mọc từ hột là cây đực Cây lưỡng tính nhưng chỉ sinh ra hoa lưỡng tính đực Cây lưỡng tính nhưng sinh ra

cả hai loại hoa lưỡng tính đực và cái Tuy nhiên, tỉ lệ hoa lưỡng tính đực chỉ vào khoảng 0,05-0,90 % Đây là loại cây phổ biến thường gặp trong sản xuất

Một số giống có tỉ lệ hoa lưỡng tính-đực thấp như “Si-Chompoo” của Thái Lan, sự đậu trái thường ít khi hoàn toàn

Các yếu tố ảnh hưởng lên sự ra hoa:

- Giống: đặc điểm ra hoa của những giống chôm chôm rất khác nhau, có giống ra hoa sớm nhưng cũng có giống ra hoa trễ hơn

- Tuổi lá: trong thời kỳ xiết nước, cây chôm chôm phải có ba đợt lá, khi đợt

lá thứ ba già thì cây sẽ cho hoa (Lê Thanh Phong và ctv., 1994) Lá thuần thục cần thiết cho sự ra hoa Sự hiện diện của những tán lá non ngăn chặn sự hình thành mầm hoa, do đó việc chăm sóc, xén tỉa cho cây sau khi thu hoạch rất cần thiết để kích thích cây ra hồi non đồng thời dự trữ dinh dưỡng cho chu kỳ cảm ứng hoa và phát triển kế tiếp (Nakasone và Paull, 1998)

b Qủa (trái) chôm chôm

Trái mọc thành chùm màu đỏ, vàng hay vàng cam, đường kính 4-6 cm Vỏ

có nhiều lông nhọn, mềm, cong Cơm thường dính vào hột, nhưng có cơm tách rời hột dễ dàng Cơm dày, trắng trong, ít nước hơn vải, mùi vị ngon, hơi chua, trái chín trong khoảng 15-18 tuần sau khi kết quả Chôm chôm có 2 mùa trái trong 1 năm

Đối với cây trưởng thành có thể thu hoạch từ 5.000 đến 6.000 trái mỗi mùa (độ

60-70 kg) Bầu noãn của hoa chôm chôm có hai tâm bì (lá noãn), tuy nhiên thường chỉ

có một tâm bì phát triển thành quả ( rất ít khi cả hai phát triển thành quả), thời gian phát triển thông thường từ 13 đến 16 tuần lễ Tỉ lệ phần thịt quả tăng nhanh bắt đầu

từ tuần thứ 9 tới tuần thứ 13, sau đó chậm hẳn cho tới lúc thu hoạch

Thịt trái (tử y) có màu trắng trong đến ngà Độ dày, mùi vị và đặc điểm tróc rời hoặc dính chặt vào hạt thay đổi tùy giống Tỷ lệ giữa trọng lượng thịt trái và trọng lượng trái đạt tối đa (khoảng 40%) từ tuần thứ 15 đến khi trái chín hoàn toàn

Trái chôm chôm nặng từ 2-60g, trong đó phần thịt trái chiếm 30-58%, vỏ 60% và hạt 4-9% Hạt có khả năng nẩy mầm sớm bên trong trái làm thịt trái mềm, mất hương vị Năng suất trái tươi thay đổi tùy theo giống, tuổi cây và điều kiện canh tác, được ghi nhận như sau:

40-Cây 3 năm tuổi: 15-20kg trái

Cây 6 năm tuổi: 10-100kg trái

Cây 9 năm tuổi: 55-200kg trái

Cây 12 năm tuổi: 85-300kg trái

Cây 21 năm tuổi: 300-400kg trái

1.3 Thực hiện trồng chôm chôm

- Phân hữu cơ 10 – 20kg,

- Vôi 0,5 – 1kg,

- Phân DAP hoặc NPK (16 – 16 – 8) 200 – 300g,

- Regent 10 – 20g

Hình 4.1.16 Hố trồng cây chôm chôm 1.3.2 Đảo phân trong hố trước khi trồng

Việc đào hố và bón lót đã tiến hành xong trước khi trồng khoảng 2- 4 tuần,

mô đất vẫn còn cao hơn so với mặt đất 10 cm, nên trước khi trồng cần phải đảo phân trong hố cho đều

Có thể dùng các vật liệu đơn giản như dao, leng, cuốc để đảo phân Nên đảo từ trên xuống dưới, từ ngoài vào trong giữa hố

Trước khi trồng phải đảo phân, sau đó tưới đẫm nước (hoặc có ít nhất 2 đến

3 cơn mưa) cho hỗn hợp đất và phân phân hủy nhanh

1.3.3 Kiểm tra cây giống trước khi đặt

Trước khi đặt cây xuống cần phải kiểm tra xem cây con có đạt tiêu chuẩn hay không, nếu đạt mới đặt cây xuống hố Cây đạt 4-5 tháng tuổi sau ghép, cây đang sinh trưởng mạnh, đạt các yêu cầu vể hình thái như:

-Thân gốc ghép thẳng, đường kính 0,8 – 1,3 cm, vỏ không vết thương tổn đến phần gỗ, mặt cắt không bị dập, sùi, cây giống vết ghép tiếp hợp tốt và cách mặt bầu 20cm

-Có cổ rễ và rễ cọc thẳng, bộ rễ phát triển tốt có nhiều rễ tơ

-Thân cây ghép thẳng, chiều cao tính từ mặt bầu ươm đến đỉnh chồi tư 60 cm

và đường kính thân (vị trí ttre6n vết ghép) từ 0,8cm trở lên, chưa phân cành, có trên

9 lá kép, lá ngọn thành thục, xanh tốt và có hình dạng đặc trưng của giống

-Cây không có sâu bệnh hại

1.3.4 Đặt cây vào hố

Đào hố giữa mô vừa đủ kích thước bầu cây con, đặt cây vào lấp đất, cắm cọc, buộc cho cây không bị gió lay, sau đó tưới nước Cần có cây che bóng cho cây con năm đầu (chuối, đu đủ…)

Giữa mô đất hoặc hố, đào lỗ trồng có kích thước bằng với kích thước bầu đất cây con, lấy cây con ra khỏi bầu đất, dùng dao cắt bỏ đáy bầu đất, dùng kéo cắt đứt phần rễ lớn bị cong và đặt cây con vào lỗ trồng

Đặt cây xuống lỗ, rọc một đường dọc bầu đất, từ từ rút nhẹ bầu đất ra ngoài Chú ý xoay chiều phát triển của tán cây theo hướng Nam để cây hứng ánh sáng tốt nhất

1.3.5 Lấp đất

1.3.5.1 Xác định độ sâu lấp đất

Ở những nơi thoát nước tốt như đất đỏ bazan, đất thịt pha cát chỉ cần lấp đầy

hố để sau khi tưới nước đất lún xuống mặt hố sẽ hơi thấp hơn mặt đất bình thường khoảng 10 – 15cm Đối với vùng đất thoát nước kém thì phải lấp đất cao hơn mặt

hố từ 10-15 cm, sau khi tưới nước, đất lún xuống bằng mặt đất tự nhiên là vừa

1.3.5.2 Chuẩn bị đất để lấp

Đất của hố sau khi đào đã được để sàn một bên, có thể sử dụng đất này để lấp đất quanh bầu cây

1.3.5.3 Lấp đất quanh bầu cây

Sau khi đặt cây vào hố, cho đất và phân hữu cơ đã trộn sẵn đến quá nửa hố, nén chặt kết hợp tưới nước để cho cây đứng vững, đủ ẩm

Dùng tay lấp và nén nhẹ đất đến 2/3 chiều cao của bầu thì rải đều 5- 10g Inronite xung quanh bầu nhằm kích thích cây con ra rễ Sau đó, lấp đất cho đầy lỗ rồi nén nhẹ sao cho đất vừa lấp ngang mặt bầu

Lưu ý: Không nên đợi lấp đất đầy hố rồi mới nén chặt và tưới một lượt, nước

sẽ không ngấm đều khắp bầu cây, đất chung quanh cây không được dẽ chặt, cây dễ

số lượng cây trồng và nhiều nhất là gấp 3 lần số lượng cây cần trồng

Dây buộc: Dùng các loại dây mềm như nylon, lạt tre…

1.4.2 Chuẩn bị cọc cắm

Cọc cắm có thể sử dụng tre, nứa, gỗ Thường thì sử dụng cọc cắm bằng tre vì tre có độ dẻo dai, dễ sử dụng

1.4.3 Cắm và buộc (cột) cọc để giữ cây

Đóng cọc và cố định cây: Cọc được vót nhọn, đóng chắc chắn theo thế chân kiềng, tạo góc 45 – 500 so với thân cây Điểm tiếp xúc của thân cây với cọc ở trạng thái tự nhiên để khi cố định cây vào cọc không làm ảnh hưởng xấu đến tư thế cây

1.5 Tưới nước giữ ẩm cho cây sau trồng

1.5.1 Xác định lượng nước tưới

Cung cấp đủ nước cho cây vào các giai đoạn sinh trưởng và phát triển

Nguồn nước tưới không bị nhiễm mặn (NaCl < 2g/l nước), không bị nhiễm visinh vật

Cây con mới trồng tưới ít nhất 3 lần trong tuần, cần thiết tưới 2 lần trong ngày nhất là trong mùa nắng Chôm chôm vào giai đoạn cho trái nếu gặp trời khô hạn, cần tưới đủ nước cho cây

Trong mùa mưa lũ, thoát nước kịp thời trên vườn cây chôm chôm

1.5.2 Giữ ẩm thường xuyên

Trong thời kỳ cây còn nhỏ việc tưới nước có thể tiến hành quanh năm nhằm cung cấp đủ nước cho các đợt lộc non hình thành và phát triển Đặc biệt trong thời gian đầu sau khi trồng mới, cây con mới trồng cần lượng nước ít nhưng phải cung cấp thường xuyên để tránh tình trạng cây bị khô héo, việc tưới nước cần phải duy trì từ 3-4 ngày/lần Càng về sau số lần tưới càng ít đi nhưng phải duy trì được độ

ẩm thường xuyên cho diện tích đất xung quanh gốc

Vào mùa khô dùng lá, cỏ hoặc các phế phẩm sau thu hoạch phủ gốc giữ ẩm cho cây

1.6 Che nắng cho cây sau trồng

1.6.2 Xác định vật liệu che nắng

Vật liệu dùng che nắng: Là các vật liệu sẵn có ở địa phương như: lá chuối, lưới cước, hoặc dùng tàu dừa

Hình 4.1.21 Dùng bao che nắng Hình 4.1.22 Dùng lưới che nắng cho

cây 1.6.3 Che nắng cho cây

Che nắng từ hướng Đông và hướng Tây, nếu có gió mạnh thì che ở hướng gió thổi đến

Xây dựng hàng cây chắn gió là yêu cầu cấp thiết đối với việc lập mới một vườn trồng chôm chôm Mục đích của việc trồng cây chắn gió để ngăn chặn sự di chuyển của sâu bệnh hại theo gió xâm nhập vào vườn; tạo tiểu khí hậu thích hợp trong vườn, đồng thời hạn chế thiệt hại do gió bão gây hại Hàng cây chắn gió được trồng xung quanh vườn, chú ý hướng Đông và Tây Nam Tùy theo từng vùng mà chọn loại cây chắn gió thích hợp và hiệu quả, có thể trồng dâm bụt để cao hoặc cây

ăn trái như xoài hoặc có thể trồng cây dừa nước Hiện cây dừa nước cho thấy có

khả năng chắn gió và tạo tiểu khí hậu tốt cho các vườn chôm chôm trong tỉnh, nhất

là những vùng có thời gian mặn nhẹ và ngắn trong năm

Dùng vật liệu che nắng tạo thành mái che, sao cho che khoảng 50% ánh sáng mặt trời trực tiếp và mái che cao hơn ngọn chôm chôm để không ảnh hưởng đến sự phát triển của ngọn cây

Cây không được che bóng sẽ dễ bị cháy lá, cháy thân cục bộ, chùn ngọn, chậm lớn, dễ bị sâu bệnh tấn công, cây phân cành sớm, lá rụng sớm

1.7 Phủ (tủ) gốc cho cây mới trồng

1.7.1 Xác định vật liệu phủ

Phủ gốc cho cây là một trong những việc rất quan trọng đối với sự sinh trưởng và phát triển của cây Công việc này không những hạn chế bớt cỏ dại mà

còn ngăn cản quá trình bốc hơi nước

Vào mùa khô dùng lá, cỏ hoặc các phế phẩm sau thu hoạch phủ gốc giữ ẩm cho cây, có thể sử lục bình để tủ gốc cho cây

1.7.2 Chuẩn bị vật liệu phủ

Chuẩn bị lá khô, cỏ khô , rơm hoặc cây lục bình phủ gốc cây

Hình 4.1.25 Cỏ khô Hình 4.1.26 Lục bình

1.7.3 Phủ đều vật liệu quanh gốc cây

Công việc phủ gốc tương đối đơn giản, dễ thực hiện, ta nên dùng rơm rác mục, cỏ khô tủ lại xung quanh gốc, tủ phần tán cây có bán kính 0,8-1m, và để trống phần diện tích cách gốc 20cm để hạn chế côn trùng, sâu bọ làm tổ, phá hoại gốc cây

Hình 4.1.27 Dùng cỏ khô phủ gốc giữa ẩm cho cây

B Câu hỏi và bào tập thực hành

Câu hỏi 2: Chôm chôm dược trồng ở vĩ độ nào sau đây:

a 5 – 100

b 12 – 150

c 15 – 200

d 20 – 300

Câu hỏi 3: Ánh sáng có ảnh hưởng rất lớn đến cây chôm chôm vì:

a Ảnh hưởng đến sự chuyển biến màu của vỏ quả

b Nắng nhiều kết hợp với gió mạnh làm chôm chôm cháy lá, râu vỏ quả bị héo

c Cả hai câu đều đúng

d Cả hai câu đều sai

Câu hỏi 4: Độ pH thích hợp cho sự sinh trưởng của cây chôm chôm là:

Câu hỏi 6: Câu nào sau đây đúng khi nói đến cây chôm chôm:

a Ánh sáng có ảnh hưởng rất lớn đến cây chôm chôm

b Lượng mưa và độ ẩm rất quan trọng, nhất là trong thời gian quả phát triển

c Nếu ẩm độ không khí cao và gió trong giai đoạn trái phát triển làm gai trái khô nhanh

d Cả ba câu đều đúng

Câu hỏi 7: Ở vùng đồng bằng sông Cửu Long thì thời điểm thích hợp nhất

để trồng chôm chôm là

a Đầu mùa mưa

b Cuối mùa mưa

b Chôm chôm Thái

c Chôm chôm Java

d Cả ba câu đều đúng

Câu hỏi 11: Chôm chôm Thái còn có tên gọi khác là gì:

a Chôm chôm đường

b Chôm chôm Java

c Chôm chôm dính

d Chôm chôm Dona

Câu hỏi 12: Chôm chôm đường có nguồn gốc từ đâu:

a Đồng Nai

b Thái Lan

c Trung Quốc

d Bến Tre

Câu hỏi 13: Thân cây chôm chôm trong điều kiện phát triển bình thường có

thể cao bao nhiêu mét?

c Cả hai câu đều đúng

d Cả hai câu đều sai

Câu hỏi 15: Tán cây chôm chôm thường có hình gì?

a Hình chop

b Hình trụ

c Hình vuông

d Nón

2 Bài tập thực hành: Thực hiện việc chuẩn bị hố trồng và cách che chắn

cho cây con sau trồng

C Ghi nhớ

- Đặc điểm của cây chôm chôm

- Đặc tính thực vật của cây chôm chôm

- Xử lý hố trồng Lấp đất

- Cắm cọc giữ cho cây đứng vững

- Tưới nước giữ ẩm cho cây sau trồng

- Che nắng cho cây sau trồng

- Phủ (tủ) gốc cho cây mới trồng

Bài 2: Tưới và tiêu nước cho chôm chôm

Thời gian: 12 giờ

1.1 Xác định nhu cầu nước của cây

Các nghiên cứu cho thấy các điều kiện của thời tiết ở thời kỳ trước mùa trổ bông có liên quan mật thiết với sự trổ bông của chôm chôm Chôm chôm trước khi trổ bông cần một khoảng thời gian ngắn khô hạn (khoảng 1 tháng) để phân hóa mầm hoa Bông sẽ trổ nhiều hay ít thường liên chặt đến thời kỳ khô hạn này Như vậy, trước mùa ra bông nên tưới để chôm chôm ra bông được nhiều Nhưng nếu gặp trời mưa nhiều trong thời gian này thì chôm hôm thường cho ra lá hơn là hoa Gặp trường hợp như vậy, ta nên bón phân tưới nước luôn cho lá phát triển, sau đó

lá già thẻ sẽ cho bông Để kích thích lá mau già có thể dùng MKP, (0-52-34) để xịt lên lá với nồng độ 40-50 g/10 lít Sau một tháng ngưng tưới để kích thích mầm hoa phát triển, ta bắt đầu bón phân và tưới nước trở lại để chôm chôm ra bông Trong thời kỳ ra bông nên từới nước ở mức vừa phải để giúp gia tăng tỉ lệ đậu trái Mưa lớn trong thời kỳ này thường gây bất lợi cho sự đậu trái, có lẽ do xự hoạt động của các côn trùng gây sự thụ phấn kém

Trong thời kỳ trái non phát triển (sau khi đậu trái) nếu thiếu nước, trái sẽ lớn châm, nhỏ trái và rụng nhiều, nhưng nếu ở thời kỳ cuối của trái phát triển, nếu tưới

nhiều hay gặp mưa lớn thì tỉ lệ trái nứt sẽ rất cao

Sự tưới nước thất thường sẽ dẫn đến các hiện tượng sau:

+ Quả không đồng đều, lúc thiếu nước quả nhỏ hơn bình thường

+ Quả có thể bị nứt, nhất là giai đoạn đầu của quá trình phát triển quả đã phát triển xong phần vỏ ở thời kỳ thiếu nước tiếp theo là giai đoạn phát triển ruột quả ở thời kỳ thiếu nước khiến phần ruột phình ra, vỏ bị tức nên nứt toạc ra, hiện tượng này cũng gặp nhiều loại trái như chuối, cam, mít

1.2 Tưới nước cho chôm chôm

1.2.1 Chuẩn bị hệ thống tưới cho chôm chôm

Tùy theo mỗi phương pháp tưới mà có hệ thống tưới phù hợp Các phương pháp tưới chôm chôm như sau:

a Tưới bằng các dụng cụ đơn giản

Với phương pháp tưới này thì không cần phải chuẩn bị hệ thống tưới, chỉ cần các dụng cụ đơn giản như thùng, xô tưới nước cho từng gốc chôm chôm Phương pháp này rất đơn giản, chỉ cần cho nước vào hệ thống mương trong vườn (hình 4.2.1) và dùng những dụng cụ đơn giản như xô, thùng tưới hay dụng cụ tự chế (hình 4.2.2) để tưới đủ ẩm cho chôm chôm

Hình 4.2.1 Hệ thống mương trong vườn Hình 4.2.2 Tưới nước bằng xô, thùng

b Tưới bán thủ công

Dùng ống nhựa mềm có gắn bơm tưới để phun nước vào gốc cây

Đối với phương pháp tưới bằng dây mềm thì cần chuẩn bị máy bơm, hệ thống điện, đường ống dẫn nước và dây tưới Trước hết, cần lắp hệ thống điện, sau

đó đặt máy bơm ở ngoài vườn trồng để bơm nước, cần tưới đến khu vực nào thì lắp đặt đường ống dẫn nước đến đóvà cần tưới cho cây nào thì nối ống dây mềm với đường ống dẫn nước đến cây đó

Vật liệu cần có:

- Nguồn nước mặt hoặc nước ngầm

- 1 máy bơm thông thường động cơ điện hay dầu, xăng, có khả năng bơm nước lên độ cao 3,5 m Có thể lắp thêm rơle tự đóng mở (đối với hệ thống bơm điện để tự động bơm nước vào bồn)

- Ống nhựa PVC cứng đường kính 30 – 40 mm hay 60 mm làm ống dẫn nước chính và loại đường kính 16 - 21 mm làm ống dẫn phụ

Có 2 hình thức bố trí ống tưới: ống chôn dưới đất và ống để trên mặt đất Ống để trên mặt đất có lợi là dễ kiểm soát và điều chỉnh vị trí đặt ống, lắp đặt sẽ ít tốn công sức hơn Nhược điểm của nó là làm vướng đi lại và ống dễ bị lão hóa do phơi thường dưới ánh mặt trời

Hình 4.2.3 Nguồn nước tưới Hình 4.2.4 Máy bơm

Bên cạnh đó, tưới nhỏ giọt không cần áp suất lớn để cung cấp nước, hạn chế

cỏ dại

Thông qua hệ thống tưới nhỏ giọt phân bón có thể được cung cấp thường xuyên cho cây với lượng nhỏ nên hiệu suất sử dụng sẽ rất cao, từ đó cũng tiết kiệm được phân bón và công lao động Đây là hệ thống có thể áp dụng rất tốt cho cây xoài Nhưng chi phí ban đầu hơi cao

Hình 4.2.9 Rễ cây khi sử dụng phương

pháp tưới thủ công

Hinh 4.2.10 Rễ cây khi sử dụng phương pháp tưới nhỏ giọt

d Tưới phun

Tưới phun là hình thức đưa nước tưới lên cao khỏi mặt đất và để nước rơi tự

do xuống kiểu mưa rơi Hình thức tưới này có thể áp dụng cho hầu hết các loại đất khác nhau hoặc các địa hình từ bằng phẳng đến thay đổi phức tạp nơi mà các hình thức tưới mặt đất khác khó áp dụng hoặc áp dụng không hiệu quả

Đây là phương pháp tưới bằng cách phun nước từ dưới mặt đất lên tán cây qua hệ thống máy bơm, ống dẫn nước với các vòi phun cố định, tự động xoay được với góc 360o, được đặt cao khỏi mặt đất 0,5 - 1,0m (dưới dạng phun sương hay phun mù) thường áp dụng tưới cho cây con trong vườn ươm hoặc vòi phun hạt to di động cầm tay dùng để tưới cây chôm chôm vào những ngày nắng nóng oi bức

(phun vào 16 - 18 giờ chiều) để tăng ẩm độ không khí, giảm độ nóng cho quả, cho cây, chống hiện tượng rụng quả do thời tiết khắc nghiệt

Ưu điểm:

+ Khắc phục được hiện tượng thời tiết không thuận lợi (nắng nóng, độ ẩm không khí thấp) bảo đảm năng suất, chất lượng quả và bảo đảm yêu cầu kỹ thuật cao trong việc nhân giống cây con (ươm, giâm cây giống)

+ Tiết kiệm được nhiều lượng nước tưới (có thể giảm 40 – 50% lượng nước

so với tưới ngập thông thường), các tổn thất do thấm sâu và chảy tràn được giảm thiểu khá nhiều Do vậy, hiệu quả sử dụng nước tưới cao

Nhược điểm:

+ Chi phí lắp đặt thiết bị tưới ban đầu thường lớn

+ Người vận hành hệ thống tưới phải có kỹ thuật điều khiển hoạt động

+ Hệ thống phải thường xuyên được theo dõi, điều chỉnh tốc độ phun hoặc di chuyển theo hướng gió Gió mạnh gây khó khăn trong điều chỉnh lưu lượng phun mưa

+ Các đầu phun thường hay bị nghẽn nếu nguồn nước có nhiều chất bùn cặn + Nếu tưới nhiều bằng vòi phun cầm tay di động hạt nước to mặt đất cũng bị ghí chặt, phá vỡ kết cấu mặt đất, chất dinh dưỡng bị rửa trôi theo dòng nước chảy trên mặt đất

+ Ngoài ra, việc bố trí đường ống có thể làm hạn chế cơ giới hóa và một số hoạt động canh tác khác

+ Phương pháp tưới này có thể áp dụng cho hầu hết mọi dạng địa hình cao thấp khác nhau, không cần phải làm phẳng mặt ruộng

+ Tưới phun còn giảm thiểu chi phí xây dựng kênh mương nội đồng, do vậy có thể gia tăng diện tích canh tác

Hình 4.2.11 Vòi tưới phun

+ Cách tưới này có thể kết hợp với việc bón phân và phòng trừ sâu bệnh bằng cách hoà tan các chất này vào nước

+ Tưới phun mưa còn tạo cảnh quan đẹp, góp phần gia tăng độ ẩm và giảm nhiệt độ không khí khu vực Năng suất cây trồng trong phạm vi tưới thường được

nâng cao

1.2.2 Xác định thời điểm tưới nước cho cây

Sau khi trồng chôm chôm là phải tưới nước ngay Nếu trồng trong mùa khô phải tưới nước thường xuyên cho chôm chôm ít nhất 1 tháng đầu Trồng vào mùa mưa nếu đất xung quanh gốc bị ẩm đọng nước cây con cũng bị chết vì bộ rễ thiếu dưỡng khí và thối dễ

1.2.3 Tưới nước cho chôm chôm

Tưới nước chochôm chôm phù hợp với từng giai đoạn sinh trưởng, phát triển của cây

* Tưới sau khi trồng:

Sau khi trồng cây rất cần nước, do vậy phải tưới nước ngay để cây chóng hồi phục Tùy chân đất thấp hay cao, loại đất mà ta có thể tưới để đảm bảo độ ẩm đất cho cây con phát triển Dùng thùng tưới có gắn vòi hoa san tưới nhẹ nhàng quanh gốc Lượng nước tưới vừa đủ ẩm, không được tưới nước bằng ống nước có dòng nước xối mạnh làm rửa trôi, tróc gốc, đất bị váng, cây khó ra rễ

* Tưới nước giai đoạn kiến thiết cơ bản:

Khi thấy cây có hiện tượng thiếu nước phải tiến hành tưới nước Lượng nước tưới tùy theo mức độ khô hạn và phương pháp tưới, thông thường tưới 20 – 30 lít nước/cây cho 1 lần tưới

Khoảng cách giữa 2 lần tưới từ 15 – 25 ngày Nếu số lần tưới càng nhiều thì lượng nước ít lại

* Tưới nước giai đoạn kinh doanh:

Lượng nước tưới: 60 đến 80 lít/cây cho 1 lần tưới nếu tưới bằng phương pháp tưới thủ công, còn tưới bằng phương pháp tưới phun mưa thì khoảng 30 – 40 lít và tưới bằng phương pháp nhỏ giọt thì cần 15 – 20 lít

Khoảng cách giữa 2 lần tưới phụ thuộc vào từng điều kiện cụ thể

1.3 Tiêu nước cho cây

1.3.1 Chuẩn bị hệ thống tiêu nước cho chôm chôm

Có hai hệ thống tiêu chính:

- Hệ thống tiêu mặt: Áp dụng để tiêu thoát nước khi có lượng mưa quá lớn hoặc lũ/triều tràn sông gây úng ngập trên mặt vườn Thông thường áp dụng biện pháp tiêu theo trọng lực, nước sẽ tự chảy đi theo hướng chảy từ nơi cao xuống nơi thấp (mương thoát nước) Nếu nước nguồn quá lớn phải có đê bao và dùng bơm để thoát nước

Hình 4.2.12 Hệ thống tiêu mặt

- Hệ thống tiêu ngầm: Khi mực nước ngầm dâng cao (do mưa, lũ, triều) gây úng bộ rễ cây trồng Đối với hệ thống tiêu ngầm, phổ biến là hình thức dùng các ống cống chôn ngầm dưới lớp rễ cây và cho nước tập trung vào đường ống rồi dẫn

ra ngoài bằng bơm hoặc tự chảy Tiêu ngầm có thể có lợi thế là ít bị xói mòn hơn tiêu mặt nhưng chi phí đầu tư và bảo trì sẽ lớn hơn

Hình 4.2.13 Hệ thống tiêu ngầm

Một số lưu ý khi bố trí kênh tiêu:

+ Tuyến kênh tiêu phải nằm ở vị trí địa hình thấp để có thể dễ tập trung nước bằng hình thức tự chảy theo trọng lực;

+ Tuyến kênh tiêu phải ngắn để nhanh chóng thoát nước ra khỏi khu vực cần tiêu và giảm khối lượng thi công;

+ Tránh để đường kênh tiêu đi qua các vùng đất nhiều chứng ngại vật, công trình và khu vực có nền đất không ổn định

+ Triệt để lợi dụng các sông rạnh tự nhiên để làm kênh tiêu; nếu cần có thể nạo vét các mương rạch để làm nơi nhận nước tiêu;

+ Có thể kết hợp kênh tiêu nước với kênh – rạch giao thông

1.3.2 Xác định tác hại của sự ngập úng đối với cây chôm chôm

Ở những vùng đất trũng thấp thường xuyên bị ngập nước, nếu việc thoát nước không tốt sẽ ảnh hưởng rất lớn đến sự sinh trưởng và phát triển của cây chôm chôm Nếu cây bị ngập úng trong thời gian dài sẽ làm cây ngừng sinh trưởng, nặng hơn thì cây sẽ chết Vì vậy việc tiêu nước cũng cần phải được chú ý trong quá trình trồng cây chôm chôm

Vườn chôm chôm chịu ảnh hưởng và bị thiệt hại với những mức độ khác nhau, nguyên nhân là do:

Hiện tượng đất bị đóng váng bề mặt do nước mưa xói mòn, hoà tan các hạt sét nhỏ và phủ kín các khoảng trống trên mặt đất hoặc do lớp phù sa (từ ngập lụt) bồi kín mặt đất làm đất không còn thoáng khí

Đất bị ngập nước chiếm hết các tế khổng, nên không còn đủ oxy cung cấp cho rễ hô hấp (chỉ sau 24-48 giờ), đất trở nên bão hoà nước và rễ rất dễ bị huỷ hoại

Do cao trình thấp, khả năng thoát lũ kém, mực nước trong các mương vườn thường rất cao (hiện tượng úng cục bộ hay từng phần) làm hạn chế và hủy hoại hệ thống rễ mọc sâu dưới tầng đất mặt

Các nguyên nhân này làm đất bị thiếu oxy, đồng thời bị ngộ độc CO2 cùng các độc chất khác, rễ bị "nghẹt" và sau đó bị thối Hậu quả này làm các loài nấm bệnh trong đất (chủ yếu là Fusarium và Phytophtthora) rất dễ tấn công gây hại cho cây chôm chôm trong và sau mùa lũ

Khả năng chịu ngập của cây chôm chômthay đổi tuỳ thuộc vào:

- Giống trồng trọt: chôm chôm nhãn chịu ngập kém hơn chôm chôm dính

- Tuổi cây: Cây tơ (chưa cho trái) chịu ngập kém hơn cây trưởng thành hoặc đã trồng lâu năm trên 10 năm

- Tình trạng cây: Cây đang phát triển sinh khối (ra đọt, phát triển rễ tơ, ra hoa mang trái) phải tiêu tốn nhiều năng lượng dự trữ nên khả năng chịu đựng cũng kém hơn

- Biện pháp canh tác: Cũng tác động đến khả năng chịu ngập của các loài cây ăn quả Bón phân (nhất là khi thừa N và P) trong khoảng một tháng trước khi bị ngập hay mưa dầm làm khả năng chịu đựng của cây rất nhiều

1.3.3 Tiêu nước cho vườn chôm chôm

Tiêu nước hay thoát thủy là biện pháp kỹ thuật nhằm rút bớt nước ứ đọng trong đất ruộng nhiều quá mức khiến sự sống, tăng trưởng và năng suất cây trồng

có thể bị ảnh hưởng

Việc tiêu nước trong đất còn có ý nghĩa trong việc cải tạo đất, rửa mặn, xả phèn, tạo thông thoáng cho tầng rễ và hạn chế mầm bệnh có hại cho cây trồng Tiêu nước đôi khi cần thiết để tạo thuận lợi cho việc đi lại trong đồng ruộng hoặc cơ giới hóa

Lợi ích của việc tiêu nước kịp thời:

- Đất sẽ được thoáng khí hơn và cây trồng dễ dàng hấp thu dưỡng khí;

- Khi mực nước ngầm được hạ thấp, rễ cây dễ dàng phát triển sâu hơn và hấp thu nhiều dưỡng chất trong đất hơn;

- Đất khô ráo giúp cho người cũng như các thiết bị cơ giới thuận tiện di chuyển để chăm sóc cây;

- Đất được tiêu nước sẽ giúp các vi sinh vật hiếu khí họat động mạnh làm cho sự phân hủy các chất hữu cơ trong đất nhanh hơn, thúc đẩy quá trình nitrat hóa (phân giải đạm);

- Sự tiêu nước sẽ làm hạn chế các mầm bệnh và côn trùng phát triển;

- Tiêu nước đúng kỹ thuật có thể làm giảm hiện tượng xói mòn đất

Để tiêu nước tốt cho cây chôm chôm, trước khi trồng nên chuẩn bị liếp với những mương tưới nước vào mùa nắng và thoát nước vào mùa mưa

Hình 4.2.14 Mương tiêu nước Hình 4.2.15 Mương tưới và tiêu nước

Để hạn chế tác hại do ngập lụt cần xử lý vườn cây chôm chôm ở ba thời điểm khác nhau: trước mùa mưa lũ, trong mưa lũ và phục hồi cây sau mưa lũ

 Trước mùa lũ

- Tôn cao đất liếp, gia cố đê bao chắc chắn

- Dùng cuốc ba răng xới mặt liếp cho xốp sau đó rải phân nhằm giúp phân bón tiếp cận cây trồng dễ dàng hơn, hạn chế gây tổn thương rễ cây

- Tu sửa lại mương máng, cống thoát nước để thoát nước nhanh khi mưa to, đảm bảo mực nước ở mương phải thấp hơn mặt liếp 0,6 m Chuẩn bị máy bơm để sẵn sàng chống úng

- Khi mưa liên tục cần thiết phải đào rãnh phụ sâu 40 cm để dẫn nước mưa thoát nhanh từ liếp ra mương

- Cắt tỉa các cành vô hiệu, chồi vượt để hạn chế tiêu hao chất dinh dưỡng, tránh lay động gốc ảnh hưởng đến rễ khi bị ngập

- Hạn chế đi lại trong vườn làm cho đất bị dí chặt, ảnh hưởng đến bộ rễ cây và khả năng phục hồi của cây sau khi nước rút

- Không nên bón nhiều phân đạm, vì phân đạm sẽ kích thích cây ra đọt non

- Không nên bón phân hữu cơ cho vườn cây vì phân hữu cơ sẽ làm tiêu hao nhiều oxy và khi đất bị ngập úng thì rễ cây sẽ không đủ oxy để hô hấp

- Để tránh hiện tượng rửa trôi thì cắt bớt cỏ chỉ giữ lại gốc Có thể chọn loại cỏ

họ hoà bản như cỏ sả để vừa kết hợp cho đất liếp vườn được tốt vừa tận dụng cho chăn nuôi

- Có thể bồi sình trả lại lớp đất mặt cho liếp làm hàng năm hoặc hai năm một lần nhưng nên chú ý đến tầng phèn nếu bỏ lên trên mặt liếp thì chắc chắn mặt liếp

sẽ bị phèn Bề dày của lớp sình bồi phải vừa phải (khoảng 5 phân)

- Cần bón thêm vôi để hạ phèn và làm giảm đi mầm bệnh trong đất

 Trong mùa mưa:

- Chỉ nên bón phân vô cơ mà không nên bón hữu cơ, vì bón phân hữu cơ sẽ tiêu hao không khí trong đất và dễ làm cho rễ cây thiếu không khí

- Việc bón phân vô cơ tùy theo từng giai đoạn của cây: nếu cây đang mang trái thì cần nhiều đạm và kali, nếu thúc ra đọt thì cần nhiều đạm và lân

- Với những vườn điều khiển cho cây ra trái nghịch vụ thì cần ngay các công việc hãm tỉa

- Để chống lại sự rửa trôi nên xới xáo nhẹ vườn trước lúc bón

- Rất cần thiết bón thêm 500 kg vôi cho mỗi ha vì ngoài tác dụng giải phóng các dinh dưỡng bị keo đất giữ chặt, hoá giải các độc tố trong đất còn có ý nghĩa cung cấp Canxi trực tiếp cho cây, chất lượng trái ngon hơn

- Vào mùa mưa, cỏ là những bơm sinh học làm tầng đất sâu mau khô ráo Do

đó, không nên diệt mà chỉ cắt thấp bớt

- Bổ sung vi lượng: khắc phục hiện tượng thiếu vi lượng bằng cách sử dụng các muối sunphát của như: ZnSO4, CuSO4, MnSO4, FeSO4 Những hóa chất này đều có bán ngoài thị trường với giá rất rẻ, có thể hòa với nước để phun lên lá với liều lượng 2gr/lít (32 gram/bình 16 lít)

- Rửa cây:

• Nếu vườn thâm canh thì sau mỗi cơn mưa phải dùng nước tưới phun để rửa cây, nếu cây đã lớn thì có thể trèo lên cây, hoặc ngoắc vào sào để rung để làm sạch nước mưa

• Để chống lại các bệnh trên chồi non cần tỉa cành thông thoáng, phun thuốc gốc đồng (hoặc đồng đỏ), nếu có điều kiện nên bao trái

• Phun urea 2% lên tán lá non sẽ đẩy nhanh tiến trình thành thục

• Để hạn chế các bệnh nấm rễ thì có thể tưới thuốc vào đất (trước lúc tưới cần xới xáo) kết hợp với rải vôi, quét vôi lên thân cây

 Khôi phục vườn cây ăn trái sau mùa lũ

- Sau mùa lũ nếu chăm sóc không đúng quy trình kỹ thuật sẽ rất dễ ảnh hưởng đến năng suất của những vụ sau Nguyên nhân của sự thiệt hại này là do:

• Hiện tượng đất bị đóng váng bề mặt làm đất không còn thoáng khí

• Đất ngập bị chiếm hết các tế bào khổng nên không còn đủ oxy cung cấp cho

rễ hô hấp, đất trở nên bão hoà nước và rễ dễ bị huỷ hoại

• Do cao trình thấp, khả năng thoát nước kém, mực nước trong các mương vườn thường rất cao làm hạn chế và huỷ hoại hệ thống rễ mọc sâu dưới tầng đất mặt

• Các nguyên nhân trên làm rễ thiếu oxy, đồng thời bị ngộ độc CO2 cùng các độc chất khác, rễ bị “nghẹt” sau đó bị thối Hậu quả là các loài nấm bệnh trong đất (chủ yếu là Fusarium và Phytophthora) rất dễ tấn công gây hại cho cây trong và sau mùa lũ

• Hiện tượng nghẹt rễ cũng đồng thời làm cây bị “stress”, tổng hợp ethylene bên trong gây ngộ độc, làm lá bị vàng rụng, nhất là sau khi nước rút

Do đó cần áp dụng các biện pháp khắc phục:

- Xới mặt đất (ở vùng tán cây) bằng cuốc răng (dài 8 - 10 cm) để phá váng, giúp đất được thông thoáng

- Đào mương để nước rút nhanh ra khỏi vườn cây

- Nên phun phân NKP 7-17-12 (loại có tỷ lệ đạm thấp) (100g/10 lít nước) đều lên thân, lá; cách 5 ngày phun lại lần 2, sẽ hạn chế cây ra đọt non và giúp lá mau già

- Cắt tỉa cành non, trái non sau khi phun phân NKP 7-17-12 đoạn vườn cây

bị ngập úng

- Nên sử dụng phân bón lá có chứa đầy đủ các dưỡng chất cần thiết cho cây trồng như: N, P, K, Ca, Mg, S, Fe

- Nên xới nhẹ, phá váng ở lớp đất mặt và đào rãnh để nước rút nhanh ra khỏi mặt líp Lúc này có thể bón phân trực tiếp lên mặt líp vì khi nước rút rễ cây bắt đầu rút xuống sâu nên sẽ không bị ảnh hưởng

- Khai rãnh ở mặt liếp, thoát nước trong mương (dựa vào triều kém hoặc bơm thoát nước) để hạ nhanh mực thuỷ cấp trong liếp, giúp rễ mau thông thoáng hơn

- Cần cung cấp thêm chất vôi cho vườn cây ăn trái trong giai đoạn này với liều lượng từ 0,5 - 1 kg cho mỗi gốc (khoảng 500 kg – 1.000 kg/ha)

Chú ý trị các loại bệnh do nấm tấn công ở vùng gốc và rễ cây bằng các loại thuốc thích hợp

- Khi cây phục hồi, sử dụng các loại phân bón lá: YOGEN, KOMIX, WEHG phun ướt đều tán lá để kịp thời bổ sung dinh dưỡng cho cây

B Câu hỏi và bài tập thực hành

1.Câu hỏi:

Câu hỏi 1: Sự tưới nước thất thường sẽ dẫn đến các hiện tượng tượng gì trên

chôm chôm?

a Quả không đồng đều, lúc thiếu nước quả nhỏ hơn bình thường

b Quả có thể bị nứt, nhất là giai đoạn đầu của quá trình phát triển quả đã phát triển xong phần vỏ ở thời kỳ thiếu nước tiếp theo là giai đoạn phát triển ruột quả ở thời kỳ thiếu nước khiến phàn ruột phình ra, vỏ bị tức nên nứt toạc ra

c Cả hai câu đều đúng

d Cả hai câu đêu sai

Câu hỏi 2: Tưới nước bằng ”thùng, xô” được gọi là phương pháp tưới gì?

a Tưới bằng các dụng cụ đơn giản

b Tưới bán thủ công

c Tưới nhỏ giọt

d Cả ba câu đều đúng

Câu hỏi 3: Tưới bán thủ công là gì?

a Phương pháp tưới này thì không cần phải chuẩn bị hệ thống tưới, chỉ cần thùng, xô để tưới