Tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh nhìn từ thi pháp học

Trong đó cần nhắc đến tiểu thuyết là thể loại quan trọng bậc nhất trong văn xuôi hiện đại, nó là mảnh đất lưu giữ bóng hình cuộc đời và con người với năng lực khám phá cuộc sống ở chiều

HÀ NỘI, 2013 Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thanh Tú

tận tình hướng dẫn giúp đỡ em hoàn thành luận văn này.

Em xin bày tỏ lòng cảm ơn trước sự dạy bảo, giúp đỡ và động viên về mọi mặtcủa các Thầy, Cô trong khoa Ngữ Văn Trường Đại học sư phạm Hà Nội 2

Em chân thành cảm ơn nhà văn Trung Trung Đỉnh đã có những gợi mớ quýbáu và hữu ích; cảm ơn gia đình, bạn bè đã động viên em trong suốt quá trình học tập

Hà Nội, ngày 15 tháng 7 năm 2013 TÁC GIẢ

Lương Hồng Thủy

CỦA TIÊU THUYẾT VIỆT NAM SAƯ NẮM 1975

11

1.1 VĂN HỌC VIỆT NAM THỜI KỲ ĐỔI MỚI - MỘT CÁI NHÌN TỒNG QUÁT 11

1.1.1 Chuyển mình theo hướng đa dạng hóa 11

1.1.2 Quan niệm mói về hiện thực 15

1.1.3 Quan niệm nghệ thuật mới về con người 19

1.1.4 Đổi mói về thi pháp

22

1.2 SỤ XUẮT HIỆN CỦA TIỂU THUYẾT TRUNG TRUNG ĐỈNH 27 CHƯƠNG 2: KẾT CẤU VÀ NHÂN VẬT TRONG TIẺU THUYẾT 32

TRUNG TRUNG ĐỈNH 32

2.1 TỐ CHỨC CỐT TRUYỆN 32 2.1.1 Vài nét về cốt truyện 32

2.1.2 Cốt truyện trong tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh 33

2.2 KÉT CÁU ’ 38

2.2.1 To chức không gian

41 2.2.2 Tổ chức thời gian 47

2.3 THỂ GIỚI NHÂN VẬT 49

2.3.1 Quan niệm chung về nhân vật văn học 49

2.3.2 Các loại nhân vật 52

2.3.2.1 Người linh “lạc rừng” 52

2.3.2.2 Nhân vật bi kịch 58

2.3.2.3 Nhân vật mang “lo thủng” nhản cách và niềm tin 60

2.3.3 Nghệ thuật miêu tả nhân vật 67

2.3.3.1.Nghệ thuật khai thác tình huống tâm lí 68

2.3.3.2 Khám phá cõi sâu thẳm của tâm linh 72

CHƯƠNG 3: 78

107 1 1 0

3.3 GIỌNG ĐIỆU TRẦN THUẬT 98

3.3.1 Vài nét về giọng điệu trần thuật

98 3.3.2 Các sắc thái giong điệu trong tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh 99

3.3.2 ỉ Giọng trầm buồn 99

3.3.2.2 Giọng cật vẩn, hoài nghi 101

3.3.2.3 Giọng triết lí, suy ngẫm 103

3.3.2.4 Giọng bỗ bã, thô tục 105

KẾT LUẬN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Sau ba mươi năm kiên cường đánh đuổi giặc ngoại xâm, đất nước ta được hoàntoàn giải phóng Từ đây sứ mệnh của văn học cũng khác trước nhằm đáp ứng kịp thời xuhướng phát triển của thời đại mới Báo cáo chính trị tại Đại hội Đảng lần thứ VI đã nhấnmạnh văn học cần phái nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật.Trên tinh thần đó, văn học sau 1975 đã có nhiều khởi sắc đặc biệt là the loại văn xuôi

Có the nói chưa bao giờ văn xuôi phát triến mạnh mẽ như bây giờ và cũng chưa bao giờ,nhà vãn được thành thật như bây giờ Tinh thần tại đại hội Đảng lần thứ VI về văn hóavăn nghệ đã thực sự cởi trói cho văn học

Trước 1975, với cách viết và lối tư duy cũ hầu hểt các tác phấm vãn học đềuđược sáng tác bởi khoảng cách sử thi cho nên con người cũng là con người sử thi, conngười cộng đồng với những phấm chất cao cả Sau 1975, tư duy nghệ thuật mới chophép người viết trần thuật không khoảng cách Nói cách khác đi, đó là sự trần thuật ởđiểm nhìn hiện tại, ở cái chưa hoàn thành Và người ta phát hiện ra rằng thế giới khôngphài là hiện thực khép kín, con người không phải ai cũng toàn bích Trong con ngườiluôn có sự đấu tranh giữa cái thiện và cái ác, cái cao cả và cái thẩp hèn, giữa lợi ích cánhân và lợi ích cộng đồng Con người phần lớn là làm chủ hoàn cảnh nhưng cũng không

ít lần bị hoàn cảnh xô đẩy, trở thành nạn nhân của hoàn cảnh Trong đó cần nhắc đến

tiểu thuyết là thể loại quan trọng bậc nhất trong văn xuôi hiện đại, nó là mảnh đất lưu

giữ bóng hình cuộc đời và con người với năng lực khám phá cuộc sống ở chiều sâu lẫn

bề rộng, về lịch sử ra đời tương đổi trẻ nhưng nó lại dồi dào sức sống hơn so với các thểloại khác

Sự khởi sắc của văn xuôi thời kì tiền đổi mới và đối mới có sự đóng góp của

nhiều thể loại tiểu thuyết khác nhau: tiểu thuyết phóng sự, tiểu thuyết tâm lý xã hội, tiếuthuyết triết luận với hàng loạt các tên tuổi như Bảo Ninh, Ma Văn Kháng, Tạ Duy Anh,

Hồ Anh Thái, Nguyễn Việt Hà, Nguyễn Xuân Khánh, Trung Trung Đỉnh ,Họ vớinhững nỗ lực của mình, đang ngày càng hoàn thiện và có những đóng góp quan trọng,tạo nên diện mạo mới cho tiếu thuyết nói riêng và văn học Việt Nam nói chung

Trung Trung Đỉnh được xem là một gương mặt đáng chú ý và có nhiều đóng góptrong việc đổi mới tiểu thuyết Việt Nam đương đại Ông là thế hệ nhà văn trưởng thànhsau 1975 Có thể nói ông là một trong những cây bút tiêu biểu của văn học Việt Nam

thời kỉ đổi mới Khởi nghiệp bằng truyện ngắn đầu tay Những khấc coong chung (1972)

được in trên Tạp chí văn nghệ quân giải phóng miền Trung Trung Bộ Nhưng Trung

Trung Đỉnh được biết đến nhiều hơn từ nhừng năm 80 với hàng loạt truyện ngắn Người

trong cuộc (1980) và Đêm nguyệt thực (1982).,.Trong lĩnh vực tiếu thuyết, mở màn với

tác phẩm Những người không chịu sống thiệt thòi (1982), đến cuối những năm 80 đầu những năm 90 Trung Trung Đỉnh cho ra đời ba tiểu thuyết : Ngược chiều cái chết (1989), Tiễn biệt những ngày buồn (1990) và Ngõ lỗ thủng (1990) Đó là khi ngọn gió

đổi mới thổi lên trong nước, đầu óc con người thoát khỏi vòng bao cấp và thân phận conngười hiện lên thật mong manh, đáng thương và đáng trân trọng nhưng cũng đáng buồn

Năm 1999, tiếu thuyết Lạc rừng ra đời Tác phẩm đã được giải thưởng của Bộ Quốc

phòng và giải chính thức của cuộc thi viết tiểu thuyết giai đoạn 1998-2000 Trung TrungĐỉnh là người có công nối tiếp thành công của thế hệ các nhà văn đi trước khi viết về đề

tài Tây Nguyên, ngoài Lạc rừng ta còn thấy Đêm nguyệt thực, Đêm trắng, Chóp trên

đỉnh Khon Từng đều là những tác phẩm của ông viết về mảnh đất anh hùng này, bởi

Tây Nguyên đã là máu thịt của ông với tuổi trẻ hăm hở và biết bao kỉ niệm ở đó Vài

năm gần đây, Trung Trung Đỉnh sáng tác không nhiều nhưng với ba tác phẩm, Lạc rừng

(1999), sổng khó hom là chết (2008) và Lính trận (2010) lại một lần nữa khẳng định chồ

đứng và sự riêng biệt trong ngòi bút của ông khi trăn trở và day dứt về chiến tranh ngay

cả khi chiến tranh đã kết thúc và con người đang phải đối mặt với bi kịch cuộc sổngthường ngày

Quan sát sự đổi mới của tiểu thuyết sau năm 1975 chúng tôi nhận thấy cần phải

đề cao và đi sâu hơn nữa về một số khía cạnh trong sáng tác của Trung Trung Đỉnh đêthây được sự đòi mới trong cách nhìn cũng như nét độc đáo trong cách viết của ông dựatrên cơ sở kế thừa tiểu thuyết truyền thống Đây chính là lí do chúng tôi lựa chọn đề tài :

Tiêu thuyết Trung Trung Đỉnh - nhìn từ thi pháp học.

2 Lịch sử vấn đề

Trung Trung Đỉnh là nhà văn trưởng thành trong kháng chiến chống Mỹ, Với cáctiếu thuyết của mình, ông đế lại nhiều cảm xúc trong lòng bạn đọc Khi viết về chiếntranh Trung Trung Đỉnh đã không né tránh những mặt trái của cuộc chiến mà thể hiệnkhá sâu sắc hiện thực chiển tranh, bởi chiến tranh không chỉ là cái đẹp đẽ, hào hùng màchiến tranh là đau thương, mất mát, chiến tranh với sức mạnh ghê gớm tàn khốc và hủydiệt đã nhào nặn, chi phoi đển tận cùng số phận con người Tuy nhiên, dưới cái nhìn củamỗi nhà văn hiện thực chiến tranh lại được cảm nhận, khám phá và phản ánh dưới nhiềugóc độ và phương thức khác nhau Trung Trung Đỉnh đă tạo ra một góc nhìn mới vềhiện thực chiến tranh, viết về “ nồi đau tinh thần” nhưng ông không dừng lại ở việc tổcáo chiến tranh mà nhìn thẳng vào sự thật đế thấy cái tâm của tác giả đó là nỗi căm ghétcái ác, sự đòi hỏi về hòa bình và hạnh phúc cuộc sống

Tuy được giới nghiên cứu chú ý nhưng vẫn còn chưa nhiều công trình nghiên cứu

về tiểu thuyết của ông, nhất là khi hai cuốn sách Tiền biệt những ngày buồn và Chuyện

tình Ngõ Lỗ Thúng được chuyển thể thành phim truyền hình.

Ọua việc tìm hiểu sự nghiệp của Trung Trung Đỉnh, chúng tôi thấy tuy được giớinghiên cứu chú ý nhưng vẫn còn chưa nhiều công trình nghiên cứu về tiểu thuyết củaông, các bài viết chỉ dừng lại ở dạng giới thiệu sách, trình bày cảm xúc, và đánh giá các

tác phẩm của ông nhất là khi hai cuốn sách Tiễn biệt những ngày buồn và Chuyện tình

ngõ Lỗ Thủng được chuyển thể thành phim truyền hình.

về công trình nghiên cứu tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh phải kể đến luận văn Tiểu

thuyết Trung Trung Đỉnh (Luận văn Thạc sỹ, Trường Đại học sư phạm Hà Nội- 2009)

của Nguyễn Thị Anh, công trình nghiên cứu cua Hồ Thị Thái với đề tài Những đổi mới

của tiểu thuyết Việt Nam viết về đề tài chỉển tranh và người linh cách mạng từ thập kỉ

80 đến nay (Luận văn Thạc sỹ, Đại học Vinh- 2002), các tác giả đã đi sâu vào phân tích

quan niệm nghệ thuật về con người, thể giới nhân vật và nghệ thuật tổ chức trần thuật.Đồng thời họ cũng đặt những nền móng ban đầu cho những nghiên cứu kế tiếp về nhàvăn

Trong số các bài viết về tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh có thể kể đến một số ýkiến về những tác phấm tiêu biếu sau:

Năm 1999, Trung Trung Đỉnh cho ra đời cuốn tiểu thuyết Lạc rừng và đoạt hai

giải của Bộ Quốc phòng và Hội nhà văn trong cuộc thi viết tiểu thuyết 1998-2000, tácphẩm nhận được sự quan tâm của nhiều độc giả và giới phê bình

Trên Báo Người Hà Nội nguyệt san số 5/2000, Hoàng Hoa YỚi bài viết Lạc rừng

giao thoa không cùng tần so đã cho rang: “ Lạc rừng — sự hội ngộ ỉạ lùng của văn hóa : vãn hóa của người Bahnar, văn hóa của người Kinh với vãn hóa phương tây Tác phẩm mang chất của thể loại phiêu ỉiru Sự phiêu lưu thể hiện ở sự va đập trong cách ứng xử của người lính trẻ trước hoàn cảnh và bị hoàn cảnh số phận xô đẩy

“Lạc rừng mà tìm được hướng đi” là tiêu đề bài viết của Thanh Thảo in trên Báo

Văn Nghệ số 4/2000 Trong đây, tác giả đánh giá cao cách xây dựng tình huống truyện

và giai điệu của tác phẩm “Sức mạnh và sức thuyết phục ỉớn của Lạc rừng là tác giả

không hề giấu diểm con người thật của nhân vật chỉnh xưng tôi ”

Lưu Khánh Thơ, trong bài giới thiệu tiểu thuyết Lạc rừng với nhan đề Lạc rừng

cuốn tiếu thuyết thành công của Trung Trung Đỉnh (Báo văn nghệ Quân đội, sổ 40), đã

khẳng định thành công của Trung Trung Đỉnh trên phương diện đề tài và nội dung phản ánh, cổt truyện, ngôi trần thuật cũng như nghệ thuật ngôn từ Theo Lưu Khánh Thơ

“Trung Trung Đinh đã đạt được những thành công đảng khích lệ Anh tỏ ra là cây bút phân tích tâm lí tinh tế va kín đáo, giản dị mà không lên gân, không cường điệu

Nguyễn Chí Hoan trong bài viêt Giông như chuyện cô tích xa xưa mà hiện đại in

trên Báo Văn hóa - Sự kiện - Thể thao số 62/2000 cũng đánh giá cao cách xây dựng tìnhhuống truyện, giai điệu cũng như cảm giác chân thật đem lại

Bản thân Trung Trung Đỉnh cũng đã từng tâm sự: Lạc rừng chính là cuốn sách

viết về thân phận con người, về một phần tuổi trẻ, về vùng kỉ ức thường xuyên ám ảnhông, có lẽ vì thế khi đọc tác phấm của ông, ta luôn nhận thấy một tâm hồn lắng động, sựhấp dẫn tù’ những tình huống cũng như tâm lí của nhân vật

Năm 2007, Trung Trung Đỉnh cho ra đời tiểu thuyết sống khó hơn ỉà chết, tác

phầm cũng đã nhận được sự phản hồi tích cực của độc giả Tâm An, Dương BìnhNguyên đã đi sâu vào phân tích khoảng trổng nghệ thuật ở cuối tiểu thuyết này Dương

Bình Nguyên nhận định khái quát về tác phẩm: "Sống khó hem ỉà chết đi vào sự tinh

giản, tưởng nhẹ mà rất buồn, tưởng đơn giản mà không phải vậy Như cuộc sống, cái chết có thể ỉà sự giải thoát, cắt đứt mình với thế giới còn lại Chết là đi vào cõi vĩnh hằng, nhưng sống như thể nào, sống sao cho ra sổng, mới là khó ỉẳm thay Gần ba chục

năm cho một cuốn sách chưa đầy 200 trang, có the thay sự đứt đoạn trong sáng tác của

nhà văn với đứa con tinh thần này Nhưng nó không phải là sự rời rạc trong cảm xúc.Trung Trung Đỉnh vẫn đau đáu về Tây Nguyên và những năm tháng chiến tranh thuộc

về ông đã không bao giờ rời bỏ những trang giấy mà ông viết, dù ông không cố tình

Đây không phải là một thành công cỡ Lạc rừng, cũng khác nhiều so với Ngược chiều

cái chết, Ngõ ỉô thủng, Tiên biệt những ngày buồn.

Đề cập đến tiểu thuyết Sổng khó hơn là chết Nguyễn Chí Hoan, trong bài viết Khi

đồng tiền kể chuyện (Báo Văn nghệ, số 28/2008) đã có cái nhìn sâu sắc về nghệ thuật

biểu hiện trong tiểu thuyết này: “Điều lạ lùng đầu tiên, ở đây ngay lập tức xuất hiện

nhân vật kể chuyện tự giới thiệu về mình.,.Điều lạ thứ hai đó là cảm nhận về chất thơ

ẩn trng một câu chuyện ngốn ngang, chất thơ của sự nghiệt ngã mà với nhiều người, khỉ thấy tuổi đời của mình đứng bóng đỉnh đầu thốt gọi So phận

Bản thân nhà văn cũng đã từng tâm sự về tác phẩm này: “7oỉ ỉuôn cảm thay cõi

thực của hôm nay chỉnh là cải kho quả khứ mà con người ta phải è co ra mang vác nó”,

không những thể “Song khó hơn ỉà chết” mang đầy tính triết lý, ở đó tác giả đã để cho

nhân vật tự nói lên những tiếng nói day dút, tiếng nói của nhũng phận người chịu nhiềuđau xót và cay đắng

Năm 2010 tiểu thuyết Lính trận ra mắt bạn đọc với nhiều ý kiến khác nhau,nhưng

nhìn chung tác phẩm này lại một lần nữa khẳng định chỗ đứng của Trung Trung Đỉnhkhi viết về Tây nguyên

Nhà văn Đỗ Bích Thúy đã rất tinh tế khi nhận xét rằng : “Tôi từng nói với ông

ngay sau khi đọc xong cuôn sách: gọi Lính trận ỉà tiêu thuyết cũng được mà gọi là tự truyện, hồi kí cũng được Vì cỏ cảm giác cuốn sách đã được xuyên suốt băng những điêu gan ruột nhât, những hình ảnh sâu sảc nhát, những trạng thái tình cảm, tâm lý đã được đấy lên đỉnh cao nhất của chính tác giá ” - người mà nhà văn Nguyên Ngọc đã

viết: "Đoi với Trung Trung Đỉnh, Tây Nguyên là tất cả Là cuộc đời anh Là nôi ám ảnh,

là sự mê hoặc, là sự rơi chìm, nhân chìm, trùm lên toàn bộ cuộc đời anh, mê mân suốt đời, không cách gì rút ra, thoát ra được, cho đến chết.,.", Và người đọc đã bị cuốn trôi đi

từ dòng đầu tiên cho tới những chữ cuối cùng Hai tiểu thuyết Lạc rừng và Lính trận ra

đời cách nhau khá xa nhưng cả hai cuổn có thể xem như một tiểu thuyết liên hoàn củaTrung Trung Đỉnh về số phận của một người trẻ vào lính, ra trận và gắn bó với đồng bào

rừng núi Tây Nguyên Đọc Lỉnh trận để thấy nhà văn vẫn luôn khao khát tìm lại quá

khứ để chiêm nghiệm, vẫn luôn tìm cách nói sao cho sát đúng nhất với hiện thực chiếntranh Cuốn tiểu thuyết cuốn hút ở giọng kế mộc mạc, chân thực nhung được nhà tiểuthuyết dàn dụng khéo nên số trang không nhiều mà đọc vẫn thay bộn bề, sống động vàlắng đọng

Hơn thế, đọc văn Trung Trung Đỉnh người ta dễ bị thu hút bởi câu chuyện giảnđơn nhưng rất tò mò và gây thích thú, ranh giới của hiện thực và mơ ước, của sự sốngchết .với cách kể chuyện rất đỗi bình dị, tạo nên nhà văn Trung Trung Đỉnh - một câybút có bản sắc

Trong toàn bộ sáng tác cúa Trung Trung Đỉnh thì thể loại tiểu thuyết đã góp phầnrất lớn trong việc khẳng định tên tuổi của nhà văn trên diễn đàn văn học Việt Nam thời

kì đôi mới Chính vỉ vậy trong đê tài nghiên cứu của mình, chúng tôi cố gắng tìm hiếumột cách bao quát tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh cả về nội dung lẫn hỉnh thức

3 Mục đích nghiên cứu

3.1 Dưới góc nhìn thi pháp học, chúng tôi muốn tìm hiếu sâu hơn,có hệ thống hơn

những nét đặc sắc trong tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh và từ đó có cải nhìn cụ thể hơn vềthế loại tiếu thuyết, một thế loại đã chiếm lĩnh được vị trí quan trọng trong đời sổng vănhọc Việt Nam

3.2 Qua việc phân tích, đánh giá những đỏng góp của Trung Trung Đỉnh chúng

tôi muốn đưa ra những nhận xét ban đầu về sự vận động của ngòi bút Trung Trung Đỉnh

và sự vận động của thể loại tiểu thuyết Việt Nam trong mấy chục năm qua

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Tìm hiểu tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh từ góc nhìn thi pháp thể loại

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Chủng tôi chủ yếu khảo sát dựa vào ba tiểu thuyết mới nhất của Trrung Trung

Đỉnh là : Lạc rừng, Song khó hơn là chết, Lỉnh trận Tuy nhiên, đề làm nổi bật hơn đặc

điểm tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh chúng tôi sẽ tiến hành so sánh với các nhà văn kháccùng thời trước và sau Trung Trung Đinh

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này chúng tôi sứ dụng các phương pháp nghiên cứu

sau :

5.1 Phương pháp hệ thong

Phương pháp hệ thống giúp cho việc nghiên cửu tiểu thuyết Trung Trung Đỉnhhiện lên trong tính chỉnh thể chú không phải là những tác phẩm đơn lẻ Việc sử dụngphương pháp hệ thống còn giúp ta nhìn thấy sự vận động của tiểu thuyết Trung TrungĐỉnh trong những năm qua

5.2 Phương pháp so sánh đổi chiểu

Phương pháp này nhằm làm rõ những nét đặc trưng khác biệt của tiểu thuyếtTrung Trung Đỉnh so với các tác giả tiểu thuyết khác, giữa văn học thời kì đổi mới vàvăn học trước đó

5.3 Phương pháp phân tích, tông hợp

Đe cho vấn đề được sáng rõ, có tính thuyết phục và thay được một cách cụ thể,sâu sắc, toàn diện những sáng tạo nghệ thuật của nhà văn qua thế giới của họ chúng tôi

sử dụng phương pháp phân tích, tông hợp

5.4 Đặc biệt chúng tôi áp dụng lí thuyết thi pháp học, cổ gang vận dụng quan điểm của M.Bakhtin vào đôi tượng nghiên cứu.

6 Đóng góp của luận văn

Luận văn là công trình nghiên cứu sáng tác của nhà văn Trung Trung Đỉnh nhìn

từ góc nhìn thi pháp thể loại Thông qua quá trình nghiên cứu chúng tôi muốn ghi nhận

sự đóng góp của nhà vãn đối với sự phát triển của nền văn học Việt Nam đương đại

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, phần Kết Luận và Tài liệu tham khảo, cấu trúc luận vãn gồm 3 chương:

Chương 1: Tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh trong sự vận động của tiểu thuyết

Việt Nam sau năm 1975

Chương 2: Kểt cấu và nhân vật trong tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh

Chưo’ng 3: Tô chức trân thuật KÉT LUẬN

TÀi LIỆU THAM KHẢO

cứu văn học đã thống nhất cho rằng vãn học Việt Nam những năm 1975-1980 vẫn tiếptục vận động và phát triển theo tập quán cũ, nghĩa là các nhà văn vẫn sáng tác theonhững khuynh hướng thẩm mỹ, thi pháp và lối tư duy cũ đã định hình từ trước Nhưngcuộc sống hôm nay với thị hiếu thẩm mỹ cúa độc giả đã khác biệt và có tính đòi hỏi caohon rất nhiều nếu văn học không chịu thay đổi thì có lẽ sẽ có kểt cục không như mongmuốn Cho nên thời kì này có thể thấy rằng văn học nước nhà đang ở trong một tìnhtrạng đáng buồn khi nội dung của các tác phẩm xa lạ với cuộc sống, khiến độc giả quaylưng đế kiếm tìm các tác phẩm văn học nước ngoài hoặc họ tìm về với văn học của quákhứ để thấy họ còn phần nào trong đó.

Nhà văn Nguyên Ngọc đã phải thổt lên rằng tình trạng văn học nước ta những

năm ỉ970- 1980 đúng là tình trạng khôi hài ” Khi cuộc sống này cần sự đổi mới về tư

duy nhưng lại nhận được sự cứng nhắc của quá khứ, nói như thể không phài không cónhững tia sáng trên bầu trời ảm đảm đó, tuy không sáng rực rỡ nhưng nó cũng xoa dịuphần nào sự bí bách của văn học lúc bấy giờ Ta có thể kể ra đây những dấu hiệu đổi

mới đầu tiên mở màn cho công cuộc đổi mới như: Hai người trở lại trung đoàn (Thái

Bá Lợi), Bức tranh (Nguyễn Minh

Châu), Cha và con ( Nguyễn Khải) những tác phẩm này không những đổi mới về con

người mà còn xuất hiện những nhân vật với tính cách đa dạng và phức tạp, ở đó có sựlẫn lộn giữa cái cao cả và cái thấp hèn Ngoài ra, cách tiếp cận nhân vật cũng có nhiềuthay đối, thay cho cái nhìn sử thi thì các nhà văn đã nhìn nhận nhân vật qua cái nhìn thể

sự, đời tư, cá nhân, tập thể Bên cạnh đỏ còn có một số phương diện đổi mới khác vềnghệ thuật như: cốt truyện, ngôn ngữ, giọng điệu., có thể nói đây là những dấu hiệu đầutiên đầy ý nghĩa đối với sự đổi mới và phát triến văn học

Vào khoảng những năm 80, đổi mới văn xuôi diễn ra sôi nổi hơn vói sự xuất hiện

và thành công trở lại cúa thể loại phóng sự, một thể loại đặc biệt có khà năng bám sátđời sống tức thỉ phanh phui những sự thực ngổn ngang của đời sổng xã hội, Sự phục hồi

và phát triển nở rộ của thể loại này đã chứng tỏ văn học nước ta đã khám phá ra mộtnguồn hiện thực mới, hiện thực bề bộn ngổn ngang của cuộc sống thường ngày Nhưngđiều quan trọng hơn là nhờ đó mà tiểu thuyết phóng sự được phục hồi và phát triển Tiêu

biểu như : Đúng trước biển, Cù lao chàm (Nguyễn Mạnh Tuấn), Hạt mùa sau (Nguyễn

Thị Ngọc Tú) Nhũng tác phẩm này giống như thiên phóng sự dài, đầy ắp sự kiện vàđược viết một cách hối hả, hăm hở nhưng thật sự vẫn chưa cỏ được những kết tinh vănhọc Tuy nhiên chúng vẫn hấp dẫn người đọc bởi khối lượng thông tin chất lượng và giátrị hiện thực của những thông tin ấy Ở đẩy cũng có những dấu hiệu đổi mới về tư duynghệ thuật, về thi pháp sáng tác, trong chất liệu sáng tác đã không còn những chất liệu

cũ, những sự kiện, biến cố quan trọng trong đời sống sản xuất và chiến đẩu mà là cuộcsống đời thường, cuộc sống mưu sinh hôm nay với những khó khăn thử thách Cũngkhông còn cái nhìn đơn giản, dễ dãi về hiện thực và con người Hiện thực đã có sự mởrộng về dung lượng, phản ánh chỉnh xác những mặt tiêu cực và hạn chế Nhân vật cũngđược nhìn tù' nhiều chiều, mỗi nhân vật là một phần nhân cách với cá tính sinh động,không còn cái nhìn tiêu cực, phân tuyến như trong thời kì kháng chiến

Cùng thời gian này còn có sự xuất hiện vô cùng quan trọng của một loạt các tiểuthuyết, truyện ngắn với những dấu hiệu đổi mới khá rõ rệt Trong đó, tiểu thuyết đãkhẳng định được vị trí then chốt của mình bằng việc tái hiện những bức tranh hiện thựcđời sống với một quy mô lớn, bao quát được những vấn đề cơ bản của đời sống xã hội

và con người

Đặc biệt vào thời kỳ đổi mới với nhiều biến động phức tạp, thực sự là "vùng trời,

vùng đất" thích hợp, nếu không muốn nói là lý tướng cho sự sáng tạo tiểu thuyết Chính

Nguyễn Khải, một trong những cây bút sớm có tư tưởng đổi mới đã thừa nhận: "Thời nay

rộng cửa, gợi được rât nhiêu thử đê viêt Tôi thích cái hôm nay, cái hôm nay ngôn ngang, bề bộn, bóng tối và ảnh sáng, màu đỏ với màu đen, đầy rẫy những biến động, những bất ngờ, mới thật là một mảnh đất phì nhiêu cho các cây bút thả sức khai vỡ", vẫn

còn đó âm hướng hào hùng của sức mạnh và số phận cộng đồng, tiểu thuyết sau 1975 đã

có thêm một cuộc hành hương tìm về với cội nguồn đặc trưng thể loại: đi sâu tìm hiếu,khám phá những vấn đề thuộc về sổ phận cá nhân

Neu thừa nhận cảm hứng về con người với những bước thăng trầm của số phận làđặc trưng nồi bật của tư duy tiểu thuyết thì rõ ràng tiểu thuyết thời kỳ đổi mới đã khơiđúng, khơi sâu vào mạch chính của thể loại Không gian tiểu thuyết trờ nên chân thực và

nhân đạo hơn với "Thời xa vẳng" (Lê Lựu),"Chim én bay” (Nguyễn Trí Huân), "Lời nguyền

hai trăm năm" (Khôi Vũ), ''Ben không chồng" (Dương Hướng), "Mảnh đất lẳm người nhiều ma" (Nguyễn Khắc Trường), "Thân phận tình yêu" (Bảo Ninh), "Đám cưới không có giấy giá thủ" (Ma Văn

Kháng), "Góc tăm tối cuối cùng" (Khuất Quang Thụy), "Tiễn biệt những ngày buồn" (Trung Trung Đỉnh), "Thuỷ hoả đạo tặc" (Hoàng Minh Tường), "Hành ỉang phía đông" (Bùi Bình Thi), "Nang quái" (Trầm Hương) Đất nước chuyến mình sang một giai đoạn mới, tâm lý

và nhịp sống thời đại đổi thay Con người trong tông hoà của nhừng mối quan hệ xã hộitrở nên phức tạp hơn Không phải ngẫu nhiên mà đề tài thế sự, đời tư nổi lên như một

vấn đề trung tâm của mọi "nỗ lực sảng tạo" trong tiểu thuyết đương đại Ngay cả những

tác phẩm viết về đề tài chiến tranh, đề tài nông thôn với quy mô hiện thực rộng lớn,nhiều tầng, nhiều mảng, nhà văn vẫn xoáy sâu vào những vấn đề cốt yếu của đời sổngthông qua tâm điểm nhân vật Những vui buồn, sướng khổ, được mất của con người

đã đi vào văn chương một cách chân thực, nhân bản và giàu tính hướng thiện Tuy nhiên

đến năm 1986 khi có sự gặp gỡ giữa nhu cầu đổi mới của tự thân văn học và khả năngkhơi đúng mạch đối mới của Đảng thì sự đối mới văn xuôi mới có những bước đi mạnh

mẽ, táo bạo và gặt hái nhiều thành công, tù’ đó tạo nên một gương mặt mới cho giaiđoạn văn học

Cũng phải nói rằng trong thời kì đổi mới văn học, truyện ngắn là thể loại đi tiênphong và đạt được nhiều thành tựu và phátt triển mạnh mẽ, có thể gọi là rực rỡ Khôngphải ngẫu nhiên mà người ta gọi đây là thời kỳ "lên ngôi" của truyện ngắn Điều nàyhoàn toàn có thể cắt nghĩa được bởi trong nhịp độ của đời sống công nghiệp hiện đại,dưới sức ép từ phía các phương tiện nghe nhìn truyện ngắn đã phát huy dược un thế củamình một cách hiệu quả Thêm vào đó là sự xuất hiện đồng loạt các cây bút nữ ngỡ cólúc họ làm chủ văn đàn cũng tó rất "vừa tay" với thể loại này Với một khuôn khố có thếgọi là nhỏ bé, với sự tước bô những chi tiết rườm rà, với sự dồn nén của yếu tố không -thời gian, yếu tố tâm lý nhân vật Truyện ngắn có khả năng khai thác sâu những bướcngoặt của sổ phận, Cùng nằm trong hệ tư duy của phương thức tự sự, song nếu ví tiểuthuyết như một cây đại thụ với đầy đủ gốc, thân, cành, lá xum xuê thì truyện ngắn chỉ làmột lát cắt ngang của thân cây đó Điều quan trọng là trên mặt cắt ấy phải nổi rõ nhữngđường vân hiện thực, đó là hướng tiếp cận của thể loại này

Nói chung tiểu thuyết sau 1975 đã đạt được những thành tựu xuất sẳc và cả sốlượng lẫn chất lượng tác phẩm Dưới đây chúng ta sẽ tìm hiểu một số phương diện đôimới cơ bản của thế loại tiểu thuyết trong sự thay đối của văn xuôi sau 1975

1.1.2 Quan niệm mói về hiện thực

Hiện thực đa dạng và phức tạp của cuộc sống luôn là đối tượng phán ánh của vănhọc Nhưng mỗi nền văn học lại có một quan niệm riêng về hiện thực Bởi văn học baogiờ cũng thể hiện mối quan hệ giữa hiện thực khách quan và ý thức chủ quan, bao giờ

cũng là kết quả của sự nhào nặn những chất liệu cuộc sống qua cái nhìn riêng biệt củanhà văn.

Nen văn học chân chính nào cũng gắn liền với thời đại của mình, với đông đảoquần chủng cua thời đại ẩy Văn học 1945 - 1975 cũng vậy, nó nhận rõ sứ mệnh lịch sửcủa bản thân trong sự nghiệp giải phóng dân tộc nên tự nguyện trở thành vũ khí đẩutranh đắc lực cho công nông binh, phục vụ cho nhiệm vụ cách mạng Chính vì vậy

“Thước đo giá trị của một nền văn học là nó phục vụ được bao nhiêu cho sự nghiệp

cách mạng”[\ 1] Từ định hướng giá trị trên, tiếu thuyêt trong những năm chiến tranh đề

cao nhiệm vụ cổ vũ chiến đẩu, ca ngợi chủ nghĩa anh hùng, thể hiện niềm tin vào thanglợi Cũng bởi vậy hiện thực phản ánh thường là những biến cổ lớn lao, những sự kiệnquan trọng trong sản xuất hoặc ừong chiến đấu ít đề cập đến nhũng vấn đề đời tư, cánhân và nểu có cũng chỉ sơ lược hoặc chỉ đề làm nổi bật ý nghĩa của cuộc cách mạng,kháng chiến, số phận và con đường đi của mỗi cả nhân thường được thể hiện thống nhấtvới vận mệnh của giai cấp và dân tộc

Các vãn nghệ sĩ thời kì này thường đem hết tài năng, trí tuệ và cuộc đời minh đểphục vụ cho chiến đẩu, tất cả cho tiền tuyển Cảm hứng chủ đạo là chủ nghĩa yêu nước,khát vọng tự do độc lập, là niềm tự hào về sự nghiệp cứu nước vĩ đại của nhân dân Việt

Nam anh hùng Thời kì này ra đời nhiều tiểu thuyết hay như Hòn đất của Anh Đức,

Rừng ư Minh của Trần Hiểu Minh, Đất Quảng của Nguyên Ngọc ơ đây các nhà tiếu

thuyết đã khám phá và lí giải hiện thực cuộc chiến đấu một cách rõ nhất Nhân vật trangtâm là người lính - những con người tiêu biểu cho khát vọng và ý chí chiến đấu quyểtthắng của dân tộc sứ mệnh phục vụ kháng chiến đã hướng các nhà văn tập trung thểhiện con người quần chúng, những người thuộc ba thành phần cơ bản: công - nông -binh, Nhân vật mang phẩm chất của nhân vật sử thi, nó đại diện cho sức mạnh cộng

đồng, tầm vóc của núi sông, của lịch sử, luôn luôn chiến thắng hoàn cảnh Các nhà văntrở thành người chép sử của thế hệ mình, thời đại mình với thái độ ngợi ca, ngưỡng mộ.

Những người lính trong tiểu thuyết Dấu chân người lính của Nguyễn Minh Châu đã ỷ

thức sâu sắc về cuộc kháng chiến chống Mĩ cún nước và trách nhiệm cao cả của mình

Hay nhân vật Thiêm trong Man và tồi của Phan Tứ lại hiếu rằng loài người đang đánh

để quốc ở mọi nơi, giành cho người anh hùng những lời tổt đẹp nhất Cuộc chiển đãđánh thức tất cả mọi người ý thức được hành động của mình là phải xả thân vì nước,mỗi người dân đều là những anh hùng trong chiến đấu và trong lao động sản xuất, Vìvậy, các nhân vật thường được lý tường hóa một chiều, người đọc ít gặp những số phậnhay những cảnh đòi riêng tư vì mọi cảm xúc của họ đều gắn với vận mệnh dân tộc.Những chiều kích của con người luôn luôn được phát hiện trong hoàn cảnh nghiệt ngãcủa chiến tranh

Con người trong tiểu thuyết thời kì này là con người của ý chí, của chủ nghĩa anhhùng cách mạng Nhiều tác phấm đã đật con người trước sự lựa chọn nghiệt ngã của sựsống và cái chết để khẳng định ý nghĩa cao cả của sự hy sinh Những con người, nhữngtỉnh yêu chiến công và cả thiên nhiên nữa đều nhuốm màu sắc sử thi, chính màu sắc này

đã khiển cho tiểu thuyết có ánh hào quang mới, tất cả đẹp như trong huyền thoại, bất

chấp khói lửa đạn bom của cuộc chiến tranh Anh Phi trong Vùng trời của Hữu Mai ngồi

trong máy bay mà vẫn nhận thấy thiên nhiên thật huyền diệu, bởi trên đầu anh có mộttrời sao và dưới chân anh cũng là một trời sao của đất nước Khi đó con người đã gắnliền cái riêng và cái chung, hòa mình vào cái chung của dân tộc

Tiểu thuyết giai đoạn 1945- 1975 đã phản ánh kịp thời, nhanh nhạy, động viêncuộc chiến đấu của dân tộc Các tiểu thuyết gia đã tái hiện bức tranh hiện thực một cáchsâu sắc, từ đó người đọc hình dung cuộc kháng chiến vừa gay cẩn, quyết liệt của dân

tộc Con người được khám phá không phải từ khía cạnh cá nhân mà là con người tậpthể, con người anh hùng với những chuẩn mực đạo đức xã hội chủ nghTa Tiểu thuyếtgiai đoạn này đã làm tròn nhiệm vụ của mình, góp phần to lớn vào chiến lược xây dựngcon người mới và tăng sức mạnh tinh thần động viên cổ vũ dân tộc suốt chặng đườngchống giặc ngoại xâm Cảm hứng chủ đạo xuyên suốt toàn bộ giai đoạn sáng tác này làcảm hứng sử thi, là âm hưởng hào hùng, ngợi ca Đó là những thành tựu quan trọng màtiểu thuyết đạt được.

Tuy nhiên, thể loại tiểu thuyết vốn được xem là “bách khoa toàn thư” của cuộcsống phát triển trong điều kiện chiến tranh kéo dài sẽ không thể tránh khỏi những hạnchế tất yếu Nhận định của Đảng trong thư gửi Đại hội văn nghệ toàn quốc lần thứ tư

(1968) đã đánh giá chính xác tỉnh hình lúc đó qua nhận định như sau: “Trước Ỉ945, môi

thê loại có thế chửa đựng bên trong rât nhiều nội dung thê loại Sau 1945, tât cả mọi thê loại vãn học đêu tập trung thê hiện một loại hình nội sung cơ bản, ấy là trạng thải

sử thi của thể giới " Như vậy có thế thấy rằng dế đáp ứng nhu cầu lịch sử, các tiếu thuyết

đã thiên về cái đẹp, ca ngợi chiến công, né tránh mất mát đau thương Cả chất trừ tìnhtrong tiểu thuyết nhiều khi cũng được lí tưởng hóa Bởi vì chiến tranh được miêu tả quacái nhìn chính nghĩa, khẳng định chiến thắng cúa toàn dân tộc Chính điều đó đã làmhạn chế khả năng sáng tạo cúa nhà văn Các nhà văn chưa tập trung xây dựng số phậncủa mỗi con người, chưa khai thác hết bộ mặt tàn khốc đáng lên án của chiến tranh

Sau 1975, hưởng ứng chủ trương của Đáng “Đố/ mới tư duy, nhìn thẳng vào sự

thật, đánh giá đúng sự thật” văn xuôi nói chung và tiểu thuyết nói riêng đã có những

chuyển biến rõ rệt về quan niệm hiện thực

Tiểu thuyết hôm nay đã đi từ chủ nghĩa thực dân đậm đà chất lãng mạn cáchmạng và cảm hứng sử thi sang chủ nghĩa hiện thực tỉnh táo Khía cạnh đời tư cá nhân

được đề cập đến một cách sâu sắc đặc biệt vào thời kỳ đổi mới với nhiều biển động

phức tạp, thực sự là "vùng trời, vùng đất" thích hợp, nểu không muốn nói là lý tưởng cho

sự sáng tạo tiểu thuyết Sau 1975 thể loại này đã có thêm một cuộc hành hương tìm vềvới cội nguồn đặc trưng thể loại: đi sâu tìm hiểu, khám phá những vấn đề về số phận cánhân

Đất nước chuyển mình sang một giai đoạn mới, tâm lý và nhịp sống thời đại đổithay Con người trong tổng hoà của những mối quan hệ xã hội trở nên phức tạp hơn.Không phải ngẫu nhiên mà đề tài thế sự, đời tư noi lên như một vấn đề trung tâm của

mọi "nỗ lực sáng tạo” trong tiểu thuyết đương đại Ngay cả những tác phẩm viết về đề

tài chiển tranh, đề tài nông thôn với quy mô hiện thực rộng lớn, nhiều tầng, nhiều mảng,nhà văn vẫn xoáy sâu vào những vấn đề cốt yếu của đời sổng thông qua tâm điểm nhânvật

Bên cạnh giá trị hiện thực lớn lao mà "tẩm gương lớn" tiểu thuyết phản chiếu lại,

một trong những thành tựu nổi bật của tiểu thuyết thời kỳ đổi mới là đã khắc họa thànhcông những số phận cá nhân Cũng vẫn là người lính, người mẹ, người vợ, nghệ sĩ, tríthức, nông dân nhưng giờ đây họ được soi rọi từ nhiều góc độ khác nhau, được đậtvào trong nhiều vòng quay của cuộc đời, kế cả những vòng xoáy nghiệt ngã nhất Bằngcách ấy, các nhà tiểu thuyết đã gửi gắm được nhiều thông điệp nghệ thuật mang ý nghĩatriết lý nhân sinh, mờ ra nhiều khuynh hướng đối thoại đa chiều Không thỏa hiệp,không khoan nhượng với cách nhỉn nhận con người bằng cái nhìn đơn giản, một chiều,chỉ thấy mặt tổt đẹp, mặt lý tưởng, các nhà tiểu thuyết đương đại đã đặt nhân vật vàovòng xoay nghiệt ngã của cuộc đời với đầy đủ các sắc màu, các cực đối lập: nhân tính vàphi nhân, đạo lý và thất đức, bản ngã và phi bản ngã và cũng không né tránh nhữngmặt khuất lấp của cuộc đời