Hình ảnh X-Quang tổn thương xương đòn dọc

TRIỆU CHỨNG LÂM SÀNG Hầu hết tổn thương xương ác tính nguyên phát thường có triệu chứng đau, dù không có gãy xương bệnh lý.. Vị trí tổn thương Hầu hết u men răng gặp ở xương chày  H

BS Nguyễn Thị Bảo Ngọc

 Thân xương (Diaphysis) : vỏ xương, khoang tủy

 Hành xương (Metaphysis) : xương xốp, dưới sụn tiếp hợp

 Đầu xương (Epiphysis) : xương xốp

 Màng xương : lớp sợi, lớp tạo xương

 Sụn : sụn tiếp hợp, sụn khớp

 XQ: phương tiện đánh giá bước đầu

 Gợi ý cho chẩn đoán hình ảnh sâu hơn:

Tuổi

TRIỆU CHỨNG LÂM SÀNG

 Hầu hết tổn thương xương ác tính nguyên phát

thường có triệu chứng đau, dù không có gãy

xương bệnh lý.

 Tổn thương xương lành tính Osteoid Osteoma:

đau xương ban đêm đáp ứng NSAID.

 Enchondroma, Chondrosarcoma: hình ảnh tương

tự, nhưng Enchondroma thường không đau  gợi

ý sinh thiết chẩn đoán phân biệt.

1 Vị trí tổn thương

 Hầu hết u men răng gặp ở xương chày

 Hầu hết tổn thương xuất phát từ xương bánh

chè  lành tính, từ xương ức  ác tính

 Di căn và đa u tủy thường liên quan ở những vị trí xương nơi có nhiều tủy đỏ (hoạt động tạo

máu): sọ, cột sống, xương vai, xương ức,

xương sườn, xương chậu, đầu gần xương đùi

và xương cánh tay

 Hành xương: hoạt động tế bào tăng  vị trí

thường gặp nhất của u xương nguyên phát

(Sarcoma xương)

 Tổn thương từ khoang tủy: trung tâm hay ngoại

vi, khuynh hướng phá hủy hay tăng sinh vỏ

xương

 Trung tâm: Nang xương đơn hốc, u nội sụn.

 Lệch tâm: u đại bào, nang xương phình mạch.

2 SỰ PHÁT TRIỂN, XÂM LẤN

 Xâm lấn: hướng ác

 Không xâm lấn: hướng lành.

 Đánh giá đường bờ, hình thái tổn thương hủy xương, vùng chuyển tiếp

 Một số dạng hủy xương:

 Dạng bản đồ:

 IA: viền xơ xương  phát triển chậm, hướng lành

 IB: không có viền xơ xương

 IC: ranh giới kém rõ

 Mọt gặm

 Dạng thấm

DẠNG BẢN ĐỒ (Geographic)

IA

 Phát triển chậm, hướng lành

 Viền xơ xương

 Các tổn thương: SCC, NoF, UBC, FD, IoG,

Brodie abscess, lipoma

 Tổn thương u lành: bờ ngoài viền xơ rõ hơn bờ trong

 Tổn thương viêm: bờ ngoài kém rõ

 Không có hoặc viền xơ xương mỏng

 Dễ phát hiện ở vị trí xương xốp (đầu-hành xương)

 Các tổn thương: GCT, EC, EG, FD, MM, sarcomas grade thấp

 Kết hợp các yếu tố khác (tuổi,TCLS, )

DẠNG MỌT GẶM (Moth-Eaten)

 Vô số lỗ nhỏ (2-5mm) hợp lại tạo khối với

đường bờ không rõ, vùng chuyển tiếp lớn

 Gợi ý ác tính

 Các tổn thương: di căn, đa u tủy, sarcom

xương, sarcom sụn, u bạch huyết, viêm tủy

xương, u hạt viêm bạch cầu ái toan, u đại bào

3 PHẢN ỨNG MÀNG XƯƠNG

 Màng xương: mô giàu mạch máu, gồm

 Màng sợi: lớp ngoài

 Màng tạo xương: lớp trong

 Bình thường màng xương không thấy được trên XQ

 Khi tổn thương, màng tạo xương phát triển, dày lên, phân cách  nhận thấy trên XQ (10-21 ngày)

 Có thể liên tục hoặc gián đoạn, càng gián đoạn càng có khuynh hướng xâm lấn.

 Các dạng: vỏ sò, dày đặc, phiến lá 1 lớp, vảy hành, tủa gai (bàn chải, tia nắng mặt trời)

 Dạng vỏ sò (sell-type):

 Thường nhẵn, hướng lành: u đại bào, nghịch sản sợi

 Phân thùy, gồ: u sợi không sinh xương

 Độ ác thấp: sarcom sụn, u tương bào

 Dạng dày đặc (solid-type)

 Phát triển chậm, ít thay đổi

 Lành tính, điển hình u xương dạng xương

 Hiếm ác

 Dạng phiến 1 lớp (single-layer lamellar)

 Cách vỏ xương khoảng 1-2mm

 Thường lành: viêm tủy xương, gãy, u hạt bạch cầu ái toan.

 Hiếm ác: Ewing sarcom

 Dạng vảy hành (onion-skinning):

 Sung huyết lớp đầu của PƯMX  dày mô kế cận

chuyển nguyên bào sợi thành nguyên bào tạo xương 

lớp kế tiếp.

 Khuynh hướng xâm lấn: Ewing sarcom, sarcom xương

 Dạng tủa gai (Spiculated): xâm lấn nhiều hơn

 Bàn chải: (hair-on-end): tủa gai vuông góc trục xương, gai dài nhất trung tâm, ngắn hai đầu.

 Gai mỏng, đồng dạng: thalassemia, thiếu máu mạn khác

 Gai dày, không đều, bất thường: phổ biến, ác, Ewing sarcom, sarcom xương, di căn.

 Tia nắng mặt trời: kết hợp PƯMX và chất nền tạo xương, điển hình sarcom xương Có thể di căn (TLT,vú)

 PƯMX: liên tục hoặc gián đoạn, càng gián đoạn càng

có khuynh hướng xâm lấn.

 Một dạng của gián đoạn: tam giác Codman

 Gợi ý ác: sarcoma xương nguyên phát

 Cũng có thể lành: viêm tủy xương

4 CHẤT CƠ BẢN/NỀN XƯƠNG

 Dạng xương: tăng sinh xương bất thường bởi tế bào u.

 Sarcom xương: 90% biểu hiện tạo xương thấy trên XQ.

 Dạng sụn: tăng sinh các tế bào sụn

 Dạng sợi: chuyển dạng nguyên bào sợi  nguyên bào xương  khoáng hóa, tổ chức xương lỏng lẽo, kính mờ

 Nhiều tổn thương không biểu hiện chất nền

xương/tăng sinh chất nền nhưng không khoáng hóa  không thấy được trên XQ.

6 XÂM LẤN MÔ MỀM

 Phổ biến: di căn, sarcom xương nguyên phát

 Có thể: viêm tủy xương

 Phân biệt bằng mặt cắt ngang: u, nhiễm trùng

 Không có tổn thương mô mềm, không có nghĩa lành tính.

 MRI có ý nghĩa

Vùng chuyển tiếp Hẹp Rộng, không rõ

Vỏ xương Bình thường, phồng Hủy, vỡ

Phản ứng màng xương (-), dày, 1 lớp liên tục

song song truc xương

(+), vảy hành, tủa gai, tam giác Codman

Tóm lại

 XQ xương: phương tiện khảo sát ban đầu

 Kết hợp các yếu tố dịch tể-lâm sàng và hình ảnh trên XQ.

 Quan trọng: phân biệt tổn thương lành, ác tính

 Phương tiện cao hơn: CT, MRI

TỪ VIẾT TẮT ANH VIỆT

ABC Aneurysmal bone cyst Nang xương phình mạch

CCC Clear cell chondrosarcoma Sarcom sụn tế bào sáng CmF Chondromyxoid fibroma U sợi nhầy sụn

EG Eosinophilic granuloma U hạt viêm BC ái toan

IoG Intraosseous ganglion Hạch trong xương

TỪ VIẾT TẮT ANH VIỆT

NoF Nonossifying fibroma U sợi không tạo xương

OFD Osteofibrous dysplasia Nghịch sản sợi tạo xương

ParOS Parosteal osteosarcoma Sarcom xương cận vỏ

PeriC Periosteal chondroma U sụn quanh xương

PeriCS Periosteal chondrosarcoma Sarcom sụn quanh xương PeriOS Periosteal osteosarcoma Sarcom xương quanh xương

UBC Unicameral bone cyst Nang xương đơn hốc

 Nichols R E., Larry B D (2011), “Radiographic Analysis

of Solitary Bone Lesions”, Musculoskeletal Imaging,

Radiol Clin N Am 49, pp.1095-1114.

 Phạm Ngọc Hoa, Lê Văn Phước (2007), Bài giảng chẩn đoán X Quang, NXB Đại học Quốc gia TP.HCM, tr.200- 208.

XIN CÁM ƠN!