MỘT VÀI KINH NGHIỆM GIÚP ĐỊNH HƯỚNG CHO HỌC SINH TRONG QUÁ TRÌNH GIẢI QUYẾT CÁC BÀI VĂN NGHỊ LUẬN Ở TRƯỜNG THPT

Kiểu bài so sánh văn học yêu cầu thực hiện cách thức so sánh trên nhiều bìnhdiện : đề tài, nhân vật, tình huống, cốt truyện, cái tôi trữ tình, chi tiết nghệ thuật,nghệ thuật trần thuật,

A- ĐẶT VẤN ĐỀ

Đây là một kiểu bài mới, chưa được cụ thể hóa bằng một bài học riêng trongchương trình Ngữ văn bậc trung học phổ thông, do đó ảnh hưởng ít nhiều đếnchất lượng làm bài của học sinh cũng như quá trình định hướng ôn tập cho họcsinh từ phía giáo viên Góp phần tháo gỡ những khó khăn trên, bài viết này xinđưa ra một số gợi ý để giúp cho các em ôn tập tốt trong các kì thi

Khái niệm so sánh văn học cần được hiểu theo ba lớp nghĩa khác nhau Thứnhất, so sánh văn học là "một biện pháp tu từ để tạo hình ảnh cho câu văn" Thứhai, nó được xem như một thao tác lập luận như : phân tích, bác bỏ, bình luận đãđược đưa vào chương trình giáo khoa ngữ văn lớp 11 Thứ ba, nó được xem như

"một phương pháp, một cách thức trình bày khi viết bài nghị luận, tức là như mộtkiểu bài nghị luận cạnh các kiểu bài nghị luận về một đoạn trích, tác phẩm thơ ;nghị luận về một đoạn trích, tác phẩm văn xuôi ở sách giáo khoa Ngữ văn lớp

12 Tuy nhiên, so sánh văn học như một kiểu bài nghị luận văn học chưa được cụthể bằng một bài học độc lập Vì vậy, việc xác lập nội hàm khái niệm như kiểubài, mục đích, yêu cầu, đến cách thức làm bài cho kiểu bài này thực sự rất cầnthiết

Kiểu bài so sánh văn học yêu cầu thực hiện cách thức so sánh trên nhiều bìnhdiện : đề tài, nhân vật, tình huống, cốt truyện, cái tôi trữ tình, chi tiết nghệ thuật,nghệ thuật trần thuật, phong cách nghệ thuật Quá trình so sánh có thể chỉ diễn

ra ở những tác phẩm của các tác giả cùng hoặc không cùng một thời đại, giữa cáctác phẩm của những trào lưu, trường phái khác nhau của một nền văn học Mụcđích cuối cùng của kiểu bài này là yêu cầu học sinh chỉ ra được chỗ giống vàkhác nhau giữa hai tác phẩm, hai tác giả, từ đó thấy được những mặt kế thừa,những điểm cách tân của từng tác giả, từng tác phẩm ; thấy được vẻ đẹp riêngcủa từng tác phẩm ; sự đa dạng muôn màu của phong cách nhà văn Không dừng

lại ở đó, kiểu bài này còn góp phần hình thành kĩ năng lí giải nguyên nhân của sựkhác nhau giữa các hiện tượng văn học - một năng lực rất cần thiết góp phầntránh khuynh hướng "bình tán", khuôn sáo trong các bài văn của học sinh hiệnnay Lẽ hiển nhiên, đối với đối tượng học sinh trung học phổ thông, các yêu cầu

về năng lực lí giải cần phải hợp lí, vừa sức Nghĩa là các tiêu chí so sánh cần cómức dộ khó vừa phải, khả năng lí giải sự giống nhau, khác nhau cũng cần phảitính toán hợp lí bằng những đơn vị kiến thức cụ thể phù hợp với năng lực vànhận thức của các em Chuẩn kiến thức kĩ năng trong từng bài, từng cấp học sẽ làcăn cứ kiểm định vấn đề này

Nội dung của bài viết này sẽ cùng đưa ra: MỘT VÀI KINH NGHIỆM GIÚP ĐỊNH HƯỚNG CHO HỌC SINH TRONG QUÁ TRÌNH GIẢI QUYẾT CÁC BÀI VĂN NGHỊ LUẬN Ở TRƯỜNG THPT

B- GIẢI PHÁP THỰC HIỆN

Trong thời gian qua, kiểu bài này tôi đã lồng ghép trong các tiết ôn tập vàchữa bài kiểm tra, áp dụng cho học sinh khối 12 ở trường THPT Ba Đình Về cơbản, học sinh đã vận dụng một cách hiệu quả trong việc giải quyết các đề bài yêucầu so sánh trong bài làm văn nghị luận văn học, đồng thời tiến hành rèn luyệncho đối tượng là học sinh tham gia đội tuyển học sinh giỏi, học sinh thi Đại học.Việc ứng dụng phương pháp này cũng được đưa ra thảo luận ở tổ chuyên môn đểcùng thống nhất trong việc giảng dạy Sau đây là một số định hướng cơ bản chokiểu bài nghị luận so sánh văn học

I/ DÀN Ý KHÁI QUÁT

Vì là một bài nghị luận nên bố cục một bài văn so sánh văn học cũng có baphần như một bài nghị luận thông thường Tuy nhiên chức năng cụ thể của từngphần lại có những điểm khác biệt so với kiểu bài nghị luận về một tác phẩm, mộtđoạn trích văn bản thơ, đoạn trích văn bản văn xuôi, hay kiểu bài cảm nhận vềmột vấn đề văn học khác Dàn ý khái quát của kiểu bài này như sau :

MỞ BÀI

- Dẫn dắt (mở bài trực tiếp không cần bước này)

- Giới thiệu khái quát về đối tượng so sánh

THÂN BÀI

1 Làm rõ đối tượng thứ nhất (bước này cần vận dụng kết hợp nhiều thao tác lậpluận nhưng chủ yếu là thao tác lập luận phân tích)

2 Làm rõ đối tượng thứ hai ( bước này thực hiện các thao tác như phần trên)

3 So sánh : Nét tương đồng và khác biệt giữa hai đối tượng trên cả hai bình diệnnội dung và hình thức nghệ thuật (bước này cần vận dụng nhiều thao tác lập luậnnhưng chủ yếu là thao tác lập luận phân tích và thao tác lập luận so sánh)

4 Lí giải sự khác biệt : Thực hiện thao tác này cần dựa vào ba tiêu chí cơ bảnsau :

- Bối cảnh xã hội, lịch sử, văn hóa - môi trường tồn tại của đối tượng nghị luận

- Tư tưởng, phong cách của nhà văn

- Đặc trưng thi pháp của thời kì văn học

Bước này cần vận dụng nhiều thao tác lập luận phân tích nhưng chủ yếu là thaotác lập luận phân tích

KẾT BÀI

- Khái quát những nét giống nhau và khác nhau tiêu biểu

- Nêu những cảm nghĩ của bản thân

Bây giờ ta sẽ thử kiểm định dàn bài trên bằng cách so sánh với đáp án câu III.a

-Đề thi tuyển sinh Đại học - Cao đẳng năm 2009, khối C như sau :

Câu III.a Theo chương trình chuẩn (5.0 điểm)

Cảm nhận của anh/chị về những vẻ đẹp khuất lấp của nhân vật người

vợ nhặt (Vợ nhặt - Kim Lân) và nhân vật người đàn bà hàng chài (Chiếc thuyềnngoài xa - Nguyễn Minh Châu)

Mục đích và yêu cầu của kiểu bài này là người viết trên cơ sở cảm nhận được cáihay về nội dung và vẻ đẹp về nghệ thuật của hai đoạn văn, so sánh để thấy được

sự khác nhau của hai đoạn văn đó trên cả bình diện nội dung và nghệ thuật để từ

đó thấy được sự giống và khác nhau trong phong cách nghệ thuật cũng như sựđóng góp của hai nhà văn đó cho nền văn học nước nhà Cụ thể

MỞ BÀI

Giới thiệu khái quát về đối tượng so sánh

Giới thiệu khái quát về hai nhân vật trong hai tác phẩm :

- Kim Lân là nhà văn chuyên viết về nông thôn và cuộc sống người dân quê, có

sở trường về truyện ngắn Vợ nhặt là truyện ngắn xuất sắc , viết về tình huống

"nhặt vợ" độc đáo, qua đó thể hiện niềm tin mãnh liệt vào phẩm chất tốt đẹp củanhững con người bình dị trong nạn đói thê thảm.

- Nguyễn Minh Châu là nhà văn tiêu biểu thời chống Mỹ, cũng là cây bút tiênphong thời đổi mới Chiếc thuyền ngoài xa là truyện ngắn xuất sắc ở thời kì sau,viết về lần giáp mặt của một nghệ sĩ với cuộc sống đầy nghịch lí của một giađình hàng chài, qua đó thể hiện lòng xót thương, nỗi lo âu đối với con người vànhững trăn trở về trách nhiệm của người nghệ sĩ

THÂN BÀI

1 Làm rõ đối tượng thứ nhất : Nhân vật người vợ nhặt :

- Giới thiệu chung : Tuy không miêu tả thật nhiều nhưng nhân vật người vợ nhặtvẫn là một trong ba nhân vật quan trọng của tác phẩm Nhân vật này được khắchọa sống động, theo lối đối lập giữa bề ngoài và bên trong, ban đầu và về sau

- Một số vẻ đẹp khuất lấp tiêu biểu :

+ Phía sau tình cảnh trôi dạt, vất vưởng là một lòng ham sống mãnh liệt (dẫnchứng)

+ Phía sau vẻ nhếch nhác, dơ dáng, lại là một người biết điều, ý tứ.(dẫn chứng)+ Bên trong vẻ chao chát, cong cớn, chỏng lỏn lại là một người phụ nữ hiều hậu,đúng mực, biết lo toan (dẫn chứng)

2 Làm rõ đối tượng thứ hai : Nhân vật người đàn bà hàng chài

- Giới thiệu chung : Là nhân vật chính, có vai trò quan trọng với việc thể hiện tưtưởng của tác phẩm Nhân vật này được khắc họa sắc nét, theo lối tương phảngiữa bên ngoài và bên trong, giữa thân phận và phẩm chất

- Một số vẻ đẹp khuất lấp tiêu biểu

+ Bên trong ngoại hình xấu xí, thô kệch là một tấm lòng nhân hậu, vị tha, độlượng, giàu đức hi sinh (dẫn chứng)

+ Phía sau vẻ cam chịu, nhẫn nhục vẫn là một người có khát vọng hạnh phúc,can đảm, cứng cỏi (dẫn chứng)

+Phía sau vẻ quê mùa, thất học lại là một người phụ nữ thấu hiểu, sâu sắc lẽ đời.(dẫn chứng)

3 So sánh : Nét tương đồng và kgác biệt giữa hai đối tượng trên cả hai bình diệnnội dung và hình thức nghệ thuật :

- Tương đồng : Cả hai nhân vật đều là những thân phận bé nhỏ, nạn nhân củahoàn cảnh Những vẻ đẹp đáng trân trọng của họ đều bị đời sống cơ cực lam lũlàm khất lấp Cả hai đều khắc họa bằng những chi tiết chân thực

- Khác biệt : Vẻ đẹp được thể hiện ở nhân vật người vợ nhặt chủ yếu là phẩmchất của một nàng dâu mới, hiện lên qua các chi tiết đầy dư vị hóm hỉnh, trongnạn đói thê thảm Vẻ đẹp được khắc sâu ở nhân vật người đàn bà hàng chài lànhững phẩm chất của một người mẹ nặng gánh mưu sinh, hiện lên qua các chitiết đầy kịch tính, trong tình trạng bạo lực gia đình

4 Lí giải sự khác biệt : Thực hiện thao tác này cần dựa trên ba tiêu chí cơ bảnnhư đã nói ở phần trên

+ Vẻ đẹp khuất lấp của người vợ nhặt được đặt trong quá trình phát triển, biếnđổi từ thấp đến cao (cảm hứng lãng mạn), trong khi đó người đàn bà hàng chàilại tĩnh tại, bất biến như một hiện thực nhức nhối đang tồn tại (cảm hứng thế sự -đời tư trong khuynh hướng nhận thức lại)

+ Sự khác biệt giữa con người giai cấp (Vợ nhặt) với quan niệm con người đadạng phúc tạp (Chiếc thuyền ngoài xa) đã tạo ra sự khác biệt này

KẾT BÀI

- Khái quát những nét giống và khác nhau tiêu biểu và nêu những cảm nghĩ của

bản thân (Học sinh dựa vào gợi ý trên để viết kết bài Có nhiều cách kết bài khác nhau, hướng dẫn trên chỉ có tính chất tham khảo)

Bảng so sánh trên đây dã chỉ ra rằng, dàn bài khái quát mà tôi đề xuất về cơ bản

đã thể hiện được một cách tuần tự hệ thống ý trong đáp án của đề thi tuyển sinhĐại học - Cao đẳng khối C năm 2009 Tiếc rằng, trong đáp án của đề thi tuyển

sinh Đại học - Cao đẳng khối C năm 2009 lại chưa yêu cầu so sánh về nghệthuật xây dựng nhân vật và yêu cầu lí giải về nguyên nhân sự khác biệt giữa hainhân vật là do đâu Rất có thể, hội đồng ra đề đã ý thức rằng nếu thêm phần nàyvào sẽ là "quá sức" đối với thí sinh, vì rằng để trả lời cho câu hỏi này, học sinhphải nắm vững đặc điểm hoàn cảnh lịch sử, xã hội văn hóa, phải nắm đượcphong cách nghệ thuật nhà văn, đặc trưng thi pháp của mỗi thời kì Theo tôi,kiểu bài so sánh văn học cần phải có thêm hai phần này và đối với đề thi khối Cyêu cầu ở đáp án có mức độ khó cao hơn ở các khối khác Có như vậy mới đánhgiá đúng năng lực của học sinh thi vào khối C (đề của khối C thường khó hơncác khối thi khác có thi môn Ngữ văn) Hơn thế, trong quá trình thực hiện yêucầu phân hóa trong việc ra đề thi thì yêu cầu này cần phải được chú trọng hơnbao giờ hết.

Trong quá trình làm bài, học sinh không nhất thiết phải tuân thủ nghiêm ngặt quytrình trên Có thể phối hợp nhiều bước cùng một lúc Chẳng hạn, có thể đồngthời vừa phân tích làm rõ, vừa thực hiện nhiệm vụ so sánh trên hai bình diện nộidung và hình thức nghệ thuật, vừa lí giải nguyên nhân vì sao có sự khác biệt.Hoặc chỉ trong bước so sánh, học sinh có thể vừa so sánh, vừa lí giải Tuy nhiên,nếu thực hiện theo quy trình này thì bài viết không khéo rơi vào rối rắm, luẩnquẩn Tốt nhất là hướng dẫn học sinh thực hiện từng bước theo như dàn ý kháiquát

II/ MỘT SỐ DẠNG ĐỀ NGHỊ LUẬN KIỂU BÀI SO SÁNH THƯỜNG GẶP Như tôi đã trình bày, kiểu bài so sánh văn học có yêu cầu so sánh khá phongphú, đa dạng khó có thể tìm ra một dàn ý khái quát thỏa mãn tất cả các dạng đềbài Trong yêu cầu từng đề bài cụ thể thuộc kiểu bài này, học sinh cần linh hoạt,sáng tạo Vấn đề cốt tủy của mọi bài nghị luận là làm thế nào để vừa "trúng" vừa

"hay" Nguyên tắc trình bày một bài nghị luận so sánh văn học cũng không đi rangoài mục đích đó Sau đây là một số dạng đề so sánh thường gặp

1 So sánh về phong cách sáng tác của một nhà văn ở hai giai đoạn khác nhau.

Mục đích của kiểu bài này là giúp học sinh nhận rõ được sự thống nhất và thayđổi trong phong cách nghệ thuật của một nhà văn suốt quá trình sáng tác Kiểubài này được cụ thể hóa bằng một hệ thống dàn ý chi tiết sau :

a/ Yêu cầu về kĩ năng :

Sử dụng thao tác lập luận so sánh, phân tích bình luận

b/ Yêu cầu về kiến thức :

- Cần chỉ ra sự thống nhất trong phong cách của nhà văn trong cả quá trình sángtác

- Chỉ ra những thay đổi đáng kể trong phong cách nghệ thuật ở giai đoạn sáng tácsau đó

- Lí giải nguyên nhân cụ thể về sự thay đổi đó

(Yêu cầu học sinh cần nhớ trong chương trình Ngữ văn THPT có ba tác gia : TốHữu ; Hồ Chí Minh ; Nguyễn Tuân là có thể so sánh ở kiểu bài này)

Đối với kiểu bài so sánh về sự giống nhau và khác nhau trong phong cách nghệthuật của một nhà văn ở hai giai đoạn sáng tác sẽ có hai dạng đề

Dạng thứ nhất : Tái hiện kiến thức

MỞ BÀI

Giới thiệu khái quát về Nguyễn Tuân trong đời sống văn học nước nhà

THÂN BÀI

LĐ 1 Nét chung trong phong cách nghệ thuật

- Cái Tôi "Tài hoa - Uyên bác - Độc đáo"

- Tiếp cận cảnh vật nghiêng về góc độ văn hóa thẩm mỹ, cảnh tráng lệ, có tínhcách sinh động, cảnh thường đập mạnh vào giác quan

- Tiếp cận con người nghiêng về góc độ tài hoa nghệ sĩ, đó là những con ngườihội tụ cả : Tài - Tâm - Khí phách mà Nguyễn Tuân gọi đó là "Thiên lương" vàthường đặt nhân vật vào một tình huống oái oăm để bộc lộ tính cách, Nhân vậtkhông phụ thuộc vào hoàn cảnh, luôn chủ động và vượt lên hoàn cảnh bằng bảnlĩnh phi thường Truyện của Nguyễn Tuân mang giá trị nhân văn sâu sắc

- Ngôn ngữ : Điêu luyện, dùng từ Hán - Việt, miêu tả sự vật, cảnh vật dưới nhiềugóc độ và bằng sự quan sát của nhiều ngành nghệ thuật khác nhau

LĐ 2 Nét riêng :

+ Trước cách mạng tháng Tám 1945

- Thể loại truyện ngắn, có yếu tố của tùy bút (cảm xúc của cái tôi qua thái độ,tình cảm của nhà văn) Có sự dung hòa giữa lãng mạn và hiện thực

- Có sự đối lập trong nghệ thuật giữa cái cao thượng với cái tầm thường, giữa cổ

và kim, nhân vật là những kẻ sĩ tài hoa bất đắc chí, những con người trong quákhứ "Vang bóng một thời"

+ Sau cách mạng :

- Thể loại tùy bút có yếu tố truyện ngắn (Xây dựng nhân vật, cốt truyện, tìnhtiết )

- Cảm hứng thiên về thiên nhiên tráng lệ

- Nhân vật khác trước : là những con người của hiện tại, những con người củađời thường trên mặt trận chống quân thù và trong cuộc sống lao động sản xuất

LĐ 3 Lí giải nguyên nhân

- Hoàn cảnh sống : Trước cách mạng tháng Tám và sau cách mạng đã có sự thayđổi.

- Tư tưởng : "Là nhà văn suốt đời đi săn tìm cái đẹp" (Nguyễn Đăng Mạnh) nên

sau cách mạng tháng Tám 1945, Nguyễn Tuân đã hòa nhập nhanh chóng vớicuộc kháng chiến, săn tìm được nhiều cái đẹp trong đời sống chiến đấu và laođộng sản xuất

- Đặc trưng thi pháp :Văn học sau 1945 thiên về khuynh hướng sử thi và cảmhứng lãng mạn, ông đã tìm đến với thể loại tùy bút để thỏa mãn với năng lựcsáng tạo nghệ thuật của mình

LĐ 4 Đánh giá : Khẳng dịnh sự đóng góp to lớn của Nguyễn Tuân cho nền vănhọc nước nhà

người tử tù)

(2) "Ông lái đò nắm chắc binh pháp của thần sông thần đá Ông đã thuộc quy luật phục kích của lũ đá nơi cửa ải( ) Cưỡi lên thác sông đà, phải cưỡi đến cùng như cưỡi hổ Dòng thác hùm beo đang hùng hục tế mạnh trên sông đá Nắm chặt lấy được cái bờm sóng đúng luồng rồi, ông đò ghì cương lái, bám chắc lấy luồng nước đúng mà phóng nhanh vào cửa sinh, mà lái miết một đường thẳng chéo về phía cửa đá ấy đứa thì ông đò đè sấn lên mà chặt đôi ra để mở đường tiến (Người lái đò sông Đà)

Từ hai đoạn văn trên, anh/chị hãy chỉ ra sự thống nhất và thay đổi trong phongcách nghệ thuật của Nguyễn Tuân trước và sau cách mạng tháng Tám 1945.

Mục đích của kiểu bài này là học sinh vận dụng kĩ năng cảm nhận cái hay, cáiđẹp của hai đoạn văn và từ đó vận dụng thao tác lập luận phân tích, so sánh đểlàm nổi bật sự giống nhau và khác nhau trong phong cách nghệ thuật củaNguyễn Tuân ở hai thời kì sáng tác qua hai đoạn trích văn bản cụ thể

Ta có thể xây dựng một dàn ý với những yêu cầu sau :

Cách tiếp cận cảnh vật : Nghiêng về góc độ văn hóa thẩm mỹ, cảnh sắc tráng lệ,

dữ dội, đập mạnh vào giác quan (Người lái đò sông Đà)

- Miêu tả con người : Là những con người có khí phách, tài hoa :

+ Ngục quan : Tuy không có tài sáng tạo cái đẹp nhưng lại có tài cảm thụ vàthưởng thức cái đẹp (dẫn chứng)

+ Ông lái đò : Chèo đò trên dòng nước hung bạo thuần thục, khéo léo đến tàihoa

- Ngôn ngữ : Sử dụng ngôn ngữ và cách quan sát, miêu tả, dựng cảnh bằng conmắt của nhiều ngành nghệ thuật và khoa học khác nhau (Dẫn chứng)

LĐ 3 Nét riêng :

- Đoạn trích trong truyện ngắn Chữ người tử tù :