TỐ HỮU – NGƯỜI MỞ ĐẦU NỀN THƠ CÁCH MẠNG VIỆT NAM HIỆN ĐẠI

Đề tài : TỐ HỮU – NGƯỜI MỞ ĐẦU NỀN THƠ CÁCH MẠNG VIỆT NAM HIỆN ĐẠI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN KHOA SƯ PHẠM KKHOA HỌC XÃ HỘI

NGÀNH NGỮ VĂN



BÀI TẬP NGHIÊN CỨU

TỐ HỮU – NGƯỜI MỞ ĐẦU NỀN THƠ CÁCH MẠNG VIỆT NAM

HIỆN ĐẠI

SV thực hiện: Trần Thị Thanh Lan

MSSV: 2109090030 Lớp: CVA_1091

GV hướng dẫn: Trần Thị Thúy Liễu

TP HỒ CHÍ MINH 06.06.2011

6 Cấu trúc bài nghiên cứu

PHẦN HAI: NỘI DUNG

Chương I: Cơ sở lý luận – tư tưởng sáng tác thơ cách mạng giai đoạn thế kỷ XX

1.1: Lịch sử giai đoạn mở đầu nền thơ cách mạng hiện đại

1.2: Quan điểm chính trị trong thơ Tố Hữu

1.3: Tư tưởng sáng tác thơ Tố Hữu

Chương II: Tố Hữu – Người mở đầu nền thơ cách mạng Việt Nam hiện đại.

2.1: Các giai đoạn sáng tác

2.2: Tố Hữu – Người mở đầu nền thơ cách mạng hiện đại

2.3: Con đường thơ Tố Hữu

2.4: Giá trị nội dung của các tập thơ

Chương III: Nghệ thuật trong thơ Tố Hữu

3.1: Đặc điểm chung trong thơ Tố Hữu

3.2: Phong cách nghệ thuật của Tố Hữu

3.3: Một số lời bình về nhà thơ Tố Hữu

KẾT LUẬN

Tài liệu tham khảo

Trên đà phát triển của thơ ca Cách mạng ấy, Tố Hữu xuất hiện như một lá

cờ đầu giữa những cây bút trẻ Tuy còn rơi rớt đây đó ít nhiều màu sắc tiểu tưsản, tâm hồn “bừng nắng hạ” ấy đã kết hợp được một cách đẹp đẽ lý tưởng cộngsản và nghệ thuật thơ, ghi lại cho thơ ca Cách mạng một thành công rõ rệt

Để làm rõ hơn về con đường thơ Cách mạng của nhà thơ Tố Hữu và chứngminh Tố Hữu là một nhà thơ cách mạng trữ tình mở đầu cho nền thơ cách mạngViệt Nam hiện đại của thế kỉ XX, nên tôi đã chọn đề tài “Tố Hữu – người mởđầu cho nền thơ Cách mạng hiện đại”

2 Mục đích nghiên cứu

Tìm hiểu về con đường thơ, nội dung, nghệ thuật thơ cách mạng trữ tìnhcủa Tố Hữu Do đâu mà Tố Hữu được xem là người mở đầu cho nền thơ cáchmạng giai đoạn này Và tìm hiểu về những mảng đề tài mà Tố Hữu đã đề cập tớitrong các tập thơ của ông, làm sáng nên vẻ đẹp trong thơ Tố Hữu – nhà thơ chiếnsĩ

3 Lịch sử vấn đề.

Năm 1935, lúc Nhà thơ Tố Hữu vừa tròn 15 tuổi, cũng là lúc Phong tràoMặt trận Bình dân Pháp lên cao, lập được Chính quyền mới ở Pháp theo xuhướng cánh tả; lúc đó tác giả tham gia phong trào thanh niên cánh tả ở Đông

Dương Tác phẩm "Người mẹ" của Gorki, "Thép đã tôi thế đấy" của Ostrovski Hình tượng anh công nhân Paven trong "Người mẹ" và đẹp hơn nữa là Paven trong

"Thép đã tôi thế đấy" dũng cảm vượt qua mọi gian khổ, chiến thắng bệnh tật, coi

thường cái chết là thần tượng của tác giả Các tác phẩm có tinh thần đấu tranh

như "Khói lửa" của Barbusse, "Cơristốp" của Romain Rolland, "Mười ngày chấn

động hoàn cầu" của John Reed, "Gót sắt" của Jacques London đã mang lại cho tác

giả những suy nghĩ mới, ảnh hưởng đến sự nghiệp thơ, khi mà những luồng suy

nghĩ mới này có ảnh hưởng lớn lúc đang độ tuổi trưởng thành Tác phẩm "Tuyên

ngôn Đảng Cộng sản" của Lê Nin và bộ "Tư bản" của Các Mác cũng có ảnh hưởng

không nhỏ đến tư tưởng và suy nghĩ đang hình thành của Tố Hữu Nhiều nhânvật của Đảng Cộng sản Đông Dương lúc bấy giờ như Lê Duẩn, Phan Đăng Lưu,Hải Triều, Nguyễn Chí Diểu, Bùi San, đã tiếp cận và giác ngộ Tố Hữu đi theocon đường cộng sản: gia nhập Đoàn Thanh niên Dân chủ năm 1936 và 1938 gianhập Đảng Cộng sản Đông Dương

Năm 1946, tập thơ đầu tay Từ ấy ra đời, tập hợp các tác phẩm viết từ 1937 –

1946, chia làm ba phần: Máu lửa(27 bài), Xiềng xích(30 bài) và Giải phóng (14

bài) Ba phần thơ là ba chặng hoạt động cách mạng của Tố Hữu Chặng đầu làcái nhìn hiện thực, tố cáo xã hội, đương thời, gắn với lòng say mê lý tưởng xóa

áp bức bất công, xây dựng cuộc sống hạnh phúc, nhận ái Chặng thứ 2 là thơtrong tù, với những bài thơ xuất sắc của một tâm hồn chiến sĩ can đảm Chặngcuối là thơ vận động cách mạng tiến tới khởi nghĩa và cách mạng thành công –những bài thơ say đắm, sôi sục và hào hùng Chủ nghĩa nhân đạo cộng sản, lýtưởng cách mạng đã chi phối toàn thể tâm hồn, hành động, cuộc đời và thơ ca TốHữu Toàn bộ tập thơ thể hiện được phần nào cuộc đời của một chiến sĩ cộng sảntrẻ tuổi lao vào cuộc đấu tranh cách mạng với tất cả tâm hồn và bầu nhiệt huyết

của mình, xúc động trước cảnh khổ của nhân dân và của dân tộc, từ em bé đến

cụ già đều sống trong cực nhục, trong đêm tăm tối, trải qua những cuộc vật lộnđấu tranh anh dũng và gian khổ trong máu lửa và xiềng xích, cho đến ngày cáchmạng thành công năm 1945

Tập thơ thứ hai của Tố Hữu, Việt Bắc, xuất bản trong những ngày tưng bừng rầm

rộ nhân dân ta, giữa thắng lợi hòa bình, kỷ niệm ngày toàn quốc kháng chiếncách đây tám năm, kỷ niệm 10 năm thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam;riêng ở thủ đô mới giải phóng, lại thêm không khí nhân dân thủ đô cuồn cuộn dự

lễ chào mừng Hồ Chủ tịch và Chính phủ trở về Hà Nội Trong những ngày lớnlao ấy của dân tộc, có hòa chen một ngày lớn của thơ Việt Nam Chín năm thơcủa Tố Hữu, từ Tổng khởi nghĩa, trải qua kháng chiến, đến hòa bình, đã được

tuyển lựa thành tập thơ Việt Bắc Những bài thơ trong tập thơ Việt Bắc đã nói

lên một phần tình cảm tốt đẹp nhất của con người mới - mà nổi bật trong đó làhình ảnh Hồ Chí Minh, của một thời đại mới, dưới một chế độ mới Cụ thể là:tình yêu tổ quốc, yêu quê hương, lòng yêu lãnh tụ, yêu nhân loại cần lao và dũngcảm, lòng tin tưởng vững chắc vào thắng lợi đấu tranh Thơ Tố Hữu là loại thơthời sự, phục vụ quần chúng rất kịp thời, Tố Hữu có công trong việc xây dựng,hướng dẫn tình cảm cho quần chúng tiến lên theo kịp những biến cố lớn của thờiđại, nhất là trong bài “Hoan hô chiến sĩ Ðiện Biên” và “Ta đi tới” Tập thơ vẫncòn thiếu những con người cá thể, cụ thể, những tình cảm riêng tư của cái "tôi"trữ tình Về mặt nghệ thuật, tuy được đánh giá là bước trưởng thành quan trọngcủa thơ Tố Hữu, là một thành tựu xuất sắc của thơ Việt Nam giai đoạn khángchiến chống Pháp, yếu tố cách tân trong tập thơ cũng chưa được nhìn thấy

Gió lộng là tập thơ của nhà thơ Tố Hữu, được sáng tác trong khoảng thời gian từ

năm 1955 đến 1961 Khoảng thời gian miền Bắc đang xây dựng xã hội chủ nghĩa

và miền Nam đang tiếp tục đấu tranh chống Mỹ Năm 1954, miền Bắc hoàn toàngiải phóng, những kế hoạch 5 năm xây dựng đất nước được triển khai Tập thơGió lộng thể hiện nỗi niềm phấn chấn của người xây dựng đất nước: "Gió lộngđường khơi rộng đất trời" Âm điệu vui của những năm miền Bắc Việt Nam hàn

gắn những vết thương chiến tranh, xây dựng và phát triển đất nước theo conđường xã hội chủ nghĩa Không những cách mạng ở Việt Nam, mà cách mạng xãhội chủ nghĩa ở đâu cũng làm cho cuộc sống thay da đổi thịt một cách kỳ diệu.

Âm điệu vui ấy là một âm điệu rất mới trong thơ ca Cuộc đời phơi phới như giólộng Nhưng trong cảnh vui, vẫn còn tâm sự ngang trái, một góc lòng vẫn canhcánh vì miền Nam chưa được giải phóng, nhiều khi bật lên thành tiếng thét phẩn

nộ Gió lộng khai thác những nguồn cảm hứng lớn, cũng là những tình cảm bao

trùm trong đời sống tinh thần của con người Việt Nam đương thời: niềm vui vàniềm tự hào, tin tưởng ở công cuộc xây dựng cuộc sống mới XHCN trên miềnBắc, tình cảm với miền Nam và ý chí thống nhất Tổ quốc, tình cảm quốc tế vôsản rộng mở với các nước anh em Niềm vui chiến thắng được nhân lên cùng vớiniềm tự hào của con người làm chủ đất nước, làm chủ vận mệnh của mình, vững

tin vào tương lai đã đem đến cho tập thơ Gió lộng cảm hứng lãng mạn phơi phới

cùng với khuynh hướng sử thi đậm nét

Về mọi phương diện, Tố Hữu luôn là lá cờ tiên phong, lá cờ tiêu biểu củathơ ca hiện đại Việt Nam

4 Giới hạn của đề tài.

Bài nghiên cứu được dựa theo những lý luận của nhiều bài lý luận bàn về

Tố Hữu nhà thơ, người chiến sĩ cách mạng một hồn thơ dân tộc – hiện đại Đề tài

nghiên cứu dựa trên ba tập thơ đầu của Tố Hữu: Từ ấy(1937 – 1946), Việt Bắc (1947 – 1954), Gió lộng(1955 – 1961) qua nhiều tác giả, nhà lý luận tiêu biểu…

5 Đóng góp mới của đề tài

Trên cơ sở tiếp thu tri thức, những đề tài của nhiều nhà nghiên cứu khác,trong bài cũng đã giúp được phần nào những tri thức rõ ràng hơn về việc tìmhiểu về Tố Hữu nhà thơ cách mạng trữ tình tiên phong trong thế kỉ XX Phầnnào thấy rõ được hình ảnh nổi bật, đặc trưng trong những vần thơ cách mạngnhưng thẫm đẫm chất trữ tình của nhà thơ

6 Cấu trúc bài nghiên cứu

Chương I: Cơ sở lý luận – tư tưởng sáng tác thơ cách mạng giai đoạn thế kỷ

XX

1.1: Lịch sử giai đoạn mở đầu nền thơ cách mạng hiện đại

1.2: Quan điểm chính trị trong thơ Tố Hữu

1.3: Tư tưởng sáng tác thơ Tố Hữu

Chương II: Tố Hữu – Người mở đầu nền thơ cách mạng hiện đại.

2.1: Các giai đoạn sáng tác

2.2: Tố Hữu – Người mở đầu nền thơ cách mạng hiện đại

2.3: Con đường thơ Tố Hữu

2.4: Giá trị nội dung của các tập thơ

Chương III: Nghệ thuật trong thơ Tố Hữu

3.1: Đặc điểm chung trong thơ Tố Hữu

3.2: Phong cách nghệ thuật của Tố Hữu

3.3: Một số lời bình về nhà thơ Tố Hữu

PHẦN HAI: NỘI DUNG

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÍ LUẬN – TƯ TƯỞNG SÁNG TÁC THƠ CÁCH MẠNG GIAI ĐOẠN THẾ KỈ XX.

1.1 LỊCH SỬ GIAI ĐOẠN MỞ ĐẦU NỀN THƠ CÁCH MẠNG HIỆN ĐẠI

1.1.1 Hoàn cách xã hội mới,văn hóa mới của văn học

1914) và lần thứ hai (1919 - 1929) Cơ cấu XH có những biến đổi sâu sắc: Giaicấp phong kiến mất dần địa vị thống trị Nông dân bị bần cùng hóa Tầng lớptiểu tư sản đông dần lên Giai cấp vô sản xuất hiện Giai cấp tư sản ra đời, xã hộiViệt Nam bị phân hóa dữ dội Việt Nam trong thời kì đó thuộc chế độ “Thực dânnửa phong kiến” Từ 1940 - 1945, Pháp 2 lần bán nước Thực dân Pháp đẩy mạnh

2 cuộc khai thác thuộc địa: lần thứ nhất (1897 - ta cho pháp xít Nhật Đô thị hoánhanh chóng, xuất hiện nhiều tầng lớp xã hội mới: tư sản, tiểu tư sản, công nhân,dân nghèo thành thị… Nhân vật trung tâm trong đời sống văn hoá là tầng lớp tríthức Tây học, chịu ảnh hưởng sâu sắc các trào lưu tư tưởng văn hoá văn họcphương Tây Các phong trào cách mạng : Đông Du, Đông kinh nghĩa thục, DuyTân, cuộc khởi nghĩa Yên Bái, Xô Viết Nghệ Tĩnh, Nam Kỳ , Bắc Sơn, ĐôLương… lần lượt bị thực dân Pháp tắm trong các bể máu Tháng 8.1945 Cáchmạng tháng tám thành công

1.1.2 Sự đổi mới của văn học theo yêu cầu hiện đại hóa:

Văn học được hiện đại hóa và cách tân trên mọi lĩnh vực các thể loại phát triểnmạnh mẽ Văn thơ yêu nước, thành tựu nổi bật là “Từ ấy” (1937-1946) của TốHữu và “Nhật ký trong tù” của Hồ Chí Minh Văn học vẫn là tiếng nói yêu nước.Một nét mới là nói đến nước là nói đến dân: “Dân là dân nước, nước là nướcdân” Từ năm 1930, lòng yêu nước đã gắn liền với lý tưởng cách mạng khi “Mặttrời chân lý, chói qua tim” (Từ ấy)

2.1 QUAN ĐIỂM CHÍNH TRỊ TRONG THƠ TỐ HỮU

Ông là người đã phê phán quyết liệt phong trào Nhân văn-Giai phẩm (1958) với

tư cách là người thay mặt Đảng Cộng sản Việt Nam phụ trách văn nghệ Nhiều ýkiến coi ông là tác giả chính của vụ án văn nghệ-chính trị này Tố Hữu là nhà thơtrữ tình - chính trị trước hết đứng ở chính nội dung của thơ Tố Hữu để khẳngđịnh Thơ Tố Hữu đi cùng với những thăng trầm của lịch sử dân tộc, với nhữngnăm tháng của một thời và mãi mãi Câu chuyện thơ của Tố Hữu gắn liền vớiyếu tố chính trị, nói như Chế Lan Viên thì : Tố Hữu dù nói chuyện đời haychuyện mình thì trước hết là chuyện chính trị Đó là câu chuyện của cô gái theochồng đi "phá đường quan, là câu chuyện cuả "56 ngày đêm khoét núi ngủ hầmmưa dầm cơm vắt Máu trộn bùn non, gan ko núng chí ko mòn ", cũng là câuchuyện của những người mẹ trong kháng chiến, những chàng Vệ quốc tuổi cònđôi mươi mà "chôn thân là giá súng" hay nói cách khác mỗi trang thơ của TốHữu là một trang nhật kí chính trị đầy ắp tính thời sự Nhưng chỉ có điều yếu tốchính trị trong thơ Tố Hữu ko diễn giải theo những triết luận khô khan cứngnhắc Tính chính trị trong thơ Tố Hữu đập theo nhịp tim của chính ông ChấtHuế trong con người Tố Hữu cùng với sự kết hợp hài hòa của những chất liệumang tính dân tộc như thể thơ, chất liệu thơ khiến thơ Tố Hữu ngọt ngào và dễ

đi vào lòng người đọc Khó có sự tách bạch giưã tiếng nói chung và tiếng nóiriêng, giưã cái Tôi và cái Ta, giữa tâm sự của một Tố Hữu và muôn triệu ngườikhác Thơ ông là sự hòa kết của CHÍNH TRỊ và TRỮ TÌNH Ông cũng đượcđánh giá là con người khá bảo thủ, khi bị phê bình về các tác phẩm của mình thìthường có phản ứng rất quyết liệt (theo nhận định của Văn Cao thì chính lí donày khiến ông bị nghi hoặc là có liên quan đến việc đẩy mạnh dập tắt phong tràoNhân văn-Giai phẩm và không được nhiều cảm tình từ phía các nghệ sĩ khác) Ngoài ra, ông còn là nhà thơ chính trị, có một số bài thơ ca ngợi các lãnh tụ cộng

sản quốc tế như Stalin(Đời đời nhớ Ông) hay Mao Trạch Đông(Đường sang

nước bạn)

1.3 TƯ TƯỞNG SÁNG TÁC THƠ TỐ HỮU

Tố Hữu bắt đầu sáng tác từ 1937,giữa cao trào mặt trận Dân chủ Đôngdương, ảnh hưởng của Đảng đi vào quần chúng sâu rộng chưa từng thấy Đây

cũng là thời kì rất còn thịnh hành của Thơ mới So với thơ cũ, Thơ mới là một

tiếng nói mới mẻ,nhưng trống tránh đấu tranh, thoát ly thực tế, hưởng thụ và bếtắc, rõ ràng là xa lạ với tư tưởng của Đảng,,rất không có lợi cho cuộc đấu tranhcách mạng Tố Hữu đã tỏ rõ thái độ:

Ta nện gót trên đường phố HuếDửng dưng không một cảm tình chi!

Không gian sặc sụa mùi ô uế

Mà nước dòng Hương mãi cuốn đi…

Dửng dưng.

Dửng dưng là dửng dưng với quan niệm về cái đẹp của thơ ca lãng mạn Không

“vơ vẩn”, “khờ dại”, bám lấy thời xưa, cố làm sống lại những thây ma của quákhứ! Không than thở hay mơ mộng hão huyền trước những tháp cổ hoang tàn,

mà phải biết từ những thảm cảnh mất nước mà rút ra bài học chung:

Chạnh lòng tưởng nhớ thân nô lệ,

Mà hận cừu chung bỗng réo sôi!

Qua cổ tháp.

Không tô son trát phấn, thi vị hóa những kiếp sống giang hồ, cũng không rên rỉchán chường mà thông cảm với nỗi khổ nhục ê chề của họ, phải tìm ra và nhổbật cội rễ xã hội của cái tệ nạn thê thảm

Thời kỳ “Từ ấy” nhà thơ trước hết hướng về cái đẹp của lý tưởng cáchmạng, cái đẹp về phía tương lai, khi lý tưởng ấy được thực hiện Với “Việt bắc”,

lý tưởng chan hòa vào hiện thực của nhân dân đã đứng lên làm Cách mạng thángTám và giờ đây đang tiến hành cuộc kháng chiến thần kỳ Hiện thực ấy vĩ đại,

phong phú và đẹp biết bao Không phải ngẫu nhiên mà tập thơ lấy tên Việt bắc.

Việt bắc là căn cứ của cách mạng và kháng chiến: Từ Việt bắc nhà thơ đã thốt

Trước kia, tiếng hát đã cất lên từ niềm say mê lý tưởng, say mê hoạt động, bâygiờ nó như cất lên từ bản thân cuộc sống ở Việt bắc, từ bản thân những conngười, những sự tích anh hùng, ở tiền tuyến cũng như ở hậu phương

Gió lộng gồm những bài thơ viết từ sau chiến thắng Điện Biên Phủ TừĐiện Biên Phủ đi lên xây dựng lại đất nước, xây dựng chủ nghĩa xã hội,conngười Việt Nam càng thấy tâm hồn mình lộng gió bốn phương, lộng gió thời đại:

Gió lộng đường khơi, rộng đất trời

Như có một sự hồi sinh tái tạo trong đời sống và tâm hồn mọi người:

Ồ thích thật, bài thơ miền BắcRất tự do nên tươi nhạc,tươi vần

Cũng như “Từ ấy” trước kia mang cái trẻ trung sôi nổi của tuổi trẻ và của Cách

mạng, tiếng hát tuổi bình minh của Tổ quốc xã hội chủ nghĩa cũng thật là tươimới và say sưa:

Thơ ta ơi! Hãy cất cao tiếng hát,

Ca ngợi trăm lần Tổ quốc chúng ta!

Mùa thu mới.

Ca ngợi trăm lần, vì Tổ quốc và chủ nghĩa xã hội là lẽ sống lớn, là thực hiện ước

mơ từ bao đời của loài người, vì sự nghiệp cách mạng vĩ đại đang chờ đợi mọingười:

Gà gáy sáng Thơ ơi,mang cánh lửaHãy bay đi! Con chim kêu trước cửaThêm một ngày xuân đến Bình minh…

Bài ca mùa xuân 1961.

Đó là một sáng mùa xuân 1961, xuân đầu tiên của kế hoạch năm năm lần thứnhất Tương lai đầy hứa hẹn, câu thơ phấn chấn nhưng cũng đượm vẻ lo âu.Chiến tranh do Mỹ ngụy gây ra bắt đầu bùng nổ ở miền Nam nên tập thơ tiếp

theo lấy tên là “Ra trận” Mở đầu tập thơ là bài Có thể nào yên?

Tôi muốn viết những dòng thơ tươi xanhVẫn muốn viết những dòng thơ lửa cháy

Với Tố Hữu, thơ ca phải cùng với nhân dân chia sẻ vui buồn, yêu thương, cămgiận, làm thơ để phục vụ sự nghiệp cách mạng Cuộc chống Mỹ cứu nước sôisục, nhà thơ hạ bút:

Dẫu một cây chông trừ giặc MỹHơn nghìn trang giấy luận văn chương

Tiễn đưa

Tâm trạng sốt ruột muốn được đối mặt với quân thù là điều dễ hiểu, nhất là khitiễn bạn ra tiền tuyến Nhưng giọng thơ bình tĩnh Đâu phải không còn tin ở sứcmạnh của thơ ca Cái không đáng tin là thứ văn chương trống rỗng, không có gìhơn ngoài chữ với chữ, chẳng có ích gì cho ai, trong lúc còn biết bao việc phảilàm Văn chương không được là những lời luận bàn suông, không phải để nằm

trên mặt giấy, mà phải đi vào đời sống, phải có tác dụng như những hầm chôngchống Mỹ cứu nước, phải từ đời sống mà ra và trở lại phục vụ đời sống Nếukhông thì nó không còn lí do tồn tại nữa Văn học nghệ thuật là một mặt trận,nhà thơ là chiến sĩ trên mặt trận ấy Văn nghệ sĩ phục vụ chính trị, chịu sự lãnhđạo của chính trị,của Đảng tiền phong; nhận sự lãnh đạo này có nghĩa là gắn liền

sự nghiệp sáng tác của mình với sự nghiệp dân tộc và những lí tưởng cao cả củathời đại Trong lãnh vực văn nghệ cũng như các lãnh vực khác, tay lái của Đảng

là nhân tố quyết định mọi thắng lợi:

Rằng: thơ với Đảnh nặng tơ duyênThuyền bơi có lái, qua mưa gióKhông lái thuyền trôi lạc bến bờ…

Chuyện thơ

Cũng như quần chúng lao động, nhà thơ đã nhận thức sâu sắc rằng sở dĩ mìnhđược “làm người” và nên người là nhờ có sự dìu dắt của Đảng, nhờ Đảng đã trảlại cho:

Trời cao đất rộng bao laBát cơm, tấm áo, hương hoa, hồn ngườiNhưng Đảng không phải ở đâu xa, không phải tồn tại nhờ phép lạ nào, mà từquần chúng mà ra, là kết tinh của trí tuệ, nghị lực, sức mạnh và lòng nhân ái củaquần chúng:

Đảng ta đó, trăm tay nghìn mắtĐảng ta đây xương sắt da đồngĐảng ta muôn vạn công nôngĐảng ta muôn vạn tấm lòng niềm tin…

Ba mươi năm đời ta có Đảng.

Nghĩa là Đảng ở trong mỗi người chúng ta Khi bọn Nhân văn Giai phẩm tiến

hành âm mưu chống lại đường lối văn nghệ của Đảng, phủ nhận tính Đảng, phủ

nhận văn nghệ phục vụ chính trị,…thì Tố Hữu đã thẳng tay vách trần và phêphán nghiêm khắc Lương tri của nhà thơ và người cộng sản đã nhất trí lên tiếng.

CHƯƠNG II: TỐ HỮU – NGƯỜI MỞ ĐẦU NỀN THƠ CÁCH MẠNG VIỆT NAM HIỆN ĐẠI.

2.1 CÁC GIAI ĐOẠN SÁNG TÁC

Cách mạng Việt Nam qua mỗi giai đoạn đã được phản ánh, tuy chưa đầy

đủ, nhưng cũng khá trung thành vào các sáng tác của Tố Hữu Có thể chia sángtác này ra làm ba giai đoạn lớn:

- Giai đoạn trước cách mạng với tập thơ Từ ấy

- Giai đoạn kháng chiến chống Pháp với tập thơ Việt bắc

- Giai đoạn xây dựng chủ nghĩa xã hội và chống Mỹ cứu nước từ 1955 với ba

tập thơ Gió lộng, Ra trận, Máu và hoa.

2.1.1 Từ ấy (1937 – 1946)

Từ ấy bao gồm 71 bài thơ tập hợp trong 3 phần tương ứng với ba giai đoạn lịch

sử: Máu lửa (27 bài), Xiềng xích (30 bài) và Giải phóng (14 bài), ghi lại một thời

kỳ lịch sử cách mạng của nhân dân Việt Nam, thông qua chặng đường hoạt động

10 năm của người thanh niên cộng sản Tố Hữu

2.1.1.1 Máu lửa

Máu lửa bao gồm trong đó 27 bài thơ được sáng tác trong khoảng 2 năm (từ

cuối năm 1937 đến đầu năm 1939) Trong thời gian này, Mặt trận Dân chủ ĐôngDương đang phát triển mạnh dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Đông Dương,đồng thời đây cũng là những năm tháng mà trên thế giới, phong trào chống phátxít, bảo vệ dân chủ và hòa bình thế giới diễn ra sôi nổi Với riêng tác giả TốHữu, giai đoạn này cũng là lúc bước vào tuổi thanh niên, được gặp gỡ lý tưởngcộng sản và trở thành một người chiến sĩ hăng hái, một người lãnh đạo phong

trào thanh niên dân chủ ở Huế Phần Máu lửa cho thấy nội dung chủ đạo là tiếng

lòng đồng cảm với những thân phận bị đọa đày, hắt hủi của những người lao

động nghèo khổ ở thành thị Đó là em bé mồ côi (bài Hai đứa trẻ), chị vú em phải bỏ con ở quê nhà đói lạnh để ôm con của chủ (bài Vú em), ông lão đầy tớ,

cô gái giang hồ trên dòng Hương Giang (bài Trên dòng Hương Giang) v.v Niềm

cảm thông, xót xa, đồng cảm với những thân phận nghèo hèn trong xã hội thựcdân nửa phong kiến luôn đi đôi với tiếng nói khơi gợi trong họ ý thức phảnkháng, đem đến cho họ niềm tin vào một cuộc đổi đời Bên cạnh đó, những tìnhcảm trắc ẩn và niềm cảm thông đó đã những đã tiếp sức cho nhà thơ trên bướcđường đến với Cách mạng

Không chỉ chỉ có tình cảm với người lao động trong nước, lý tưởng cộng sản

quốc tế phản ánh trong phần Máu lửa thông qua cả những tiếng nói chống chiến

tranh phát xít, có ý nghĩa ở tầm nhân loại

Với riêng nhà thơ, , Máu lửa biểu hiện tiếng reo ca náo nức của một tâm hồn trẻ khát khao lẽ sống đã gặp lí tưởng cách mạng, mà bài thơ Từ ấy là một điển hình.

2.1.1.2 Xiềng xích

Xiềng xích gồm 30 bài sáng tác trong thời gian tác giả bị giam tại nhà tù đế quốc

từ tháng 4 năm 1939 đến tháng ba năm 1942 Phần này như một bản quyết tâmthư của người chiến sĩ trẻ tuổi tự nhủ với lòng mình không khuất phục trướcsúng đạn và sự tra tấn tàn bạo của kẻ thù, không nản chí trước mọi khó khăn trởngại Đó là những cuộc tuyệt thực trong nhà lao, những cuộc chiến đấu gay go

với bản thân để vượt qua những cám dỗ thấp hèn (bài Con cá chột nưa, Tranh

đấu); là những lời trăng trối của bạn tù gửi lại khi ra pháp trường (bài Trăng trối); là xúc cảm xao động trước tiếng vọng của cuộc đời bên ngoài qua song cửa

nhà tù (bài Một tiếng rao đêm, Nhớ người, Nhớ đồng); là ý chí hướng về những tấm gương hy sinh của đồng bào và chiến sĩ trong Khởi nghĩa Nam Kỳ (bài Bà

má Hậu Giang); là tiếng nói đấu tranh góp phần với phong trào đấu tranh bên

ngoài và những tiếng thơ kêu gọi tâm huyết (bài Dậy mà đi,Dậy lên thanh niên,

v.v…)

2.1.1.3 Giải phóng

Giải phóng gồm 14 bài, sáng tác trong những năm từ 1942 đến 1946 Đây là

những năm tháng khi nhà thơ vượt ngục và sống trong không khí sục sôi cáchmạng, chuẩn bị tổng khởi nghĩa Thơ Tố Hữu trong giai đoạn này là tiếng thét

căm thù đối với sự áp bức của hai đế quốc Pháp-Nhật (bài Tiếng hát trên đê,

Đói! Đói! Đói!); là sự dự cảm tin lành chiến thắng (bài Xuân đến); là niềm say

sưa ca niềm vui bất tuyệt của độc lập, tự do (bài Huế tháng tám, Vui bất

tuyệt,.v.v…)

2.1.2 Việt bắc (1947 – 1954)

Tập thơ Việt Bắc chủ yếu gồm những bài thơ sáng tác trong thời kỳ kháng chiến

từ sau thu đông thắng lợi 1947, Có thể nói chủ đề bao trùm tập thơ Việt Bắc làtinh thần thiết tha yêu nước, chí khí phấn đấu kiên quyết bảo vệ Tổ quốc củanhân dân ta Hình ảnh tiêu biểu cho tinh thần đó là Hồ Chủ tịch, vị lãnh tụ kínhyêu của dân tộc, linh hồn của kháng chiến và anh bộ đội anh dũng, thân mến, nổinhất trong tập thơ Việt Bắc Tố Hữu đã để cả tâm hồn, tất cả tình cảm đằm thắmnhất của mình để diễn tả những hình ảnh yêu kính và quý mến nhất ấy của thờiđại chúng ta

Là tập hùng ca của kháng chiến toàn dân tám năm ròng rã chống bọn xâm lăng(theo Đặng Thai Mai), tập thơ Việt Bắc phản ánh đầy đủ con đường chiến đấugian lao và sự trưởng thành của dân tộc Việt Nam qua những dấu ấn, hình ảnh về

cuộc kháng chiến Đó là tiếng hát mở đường (bài Phá đường); tiếng hò kéo pháo lên chiến dịch (bài Voi); nỗi lòng bà mẹ nhớ con (bài Bầm ơi); niềm thao thức nơi anh bộ đội nhớ mẹ ở làng quê (bài Bà bủ); chiến thắng Việt Bắc (bài Cá

nước); nguồn sáng nơi căn nhà của cụ Hồ (bài Sáng tháng năm); bước chân

người chiến sĩ vào trận tuyến nơi núi rừng Tây Bắc (bài Lên Tây Bắc); niềm hân hoan trước chiến công lừng lẫy tại Điện Biên Phủ (bài Hoan hô chiến sĩ Điện

Biên); niềm vui chiến thắng và hòa bình trên bước đường đi tới (bài Ta đi tới);

nỗi nhớ nhung và lời hẹn ước giã từ thủ đô gió ngàn (bài Việt Bắc) v.v

Tuy vậy, tập thơ vẫn còn thiếu những con người cá thể, cụ thể, những tình cảmriêng tư của cái "tôi" trữ tình Về mặt nghệ thuật, tuy được đánh giá là bướctrưởng thành quan trọng của thơ Tố Hữu, là một thành tựu xuất sắc của thơ ViệtNam giai đoạn kháng chiến chống Pháp, yếu tố cách tân trong tập thơ cũng chưađược nhìn thấy

2.1.3 Gió lộng (1955 – 1961)

Tập thơ được Tố Hữu viết trong khoảng thời gian miền Bắc đang xây dựng

xã hội chủ nghĩa và miền Nam đang tiếp tục đấu tranh chống Mỹ Năm 1954,miền Bắc hoàn toàn giải phóng, những kế hoạch 5 năm xây dựng đất nước được

triển khai Tập thơ Gió lộng thể hiện nỗi niềm phấn chấn của người xây dựng đất

nước: "Gió lộng đường khơi rộng đất trời" Gồm 25 bài, sáng tác trong 06 năm(1955-1961); tập trung vào hai nhiệm vụ chiến lược: xây dựng chủ nghĩa xã hội

ở miền Bắc và đấu tranh chống Mỹ Ngụy, thống nhất đất nước ở miền Nam

Tập thơ mở ra niềm vui lớn vì nửa nước được giải phóng, nhưng là niềm vuichưa trọn vẹn vì:

Đường giải phóng mới đi một nửa

Nửa mình còn trong nước lửa sôi

Một thân không thể cha đôi

Lửa rơm không thể cắt rời núi sông

(Ba mươi năm đời ta có Đảng)Cái tôi trữ tình sôi nổi được bộc lộ trên nền hiện thực hoành tráng của cuộc sống

mới Gió lộng còn là thơ của lòng tri ân, nghĩa tình đối với Ðảng, Bác Hồ, với

nhân dân Tinh thần quốc tế vô sản cũng được đề cập (qua tình cảm đối với Liên

Xô, Lê Nin)

Giọng anh hùng ca ngày càng khẳng định, đề tài có sức bao quát hiện thực, ý thơmang tầm tư tưởng cao

Những bài thơ tiêu biểu: Trên miền Bắc mùa xuân; Với Lê Nin; Người con gái

Việt Nam; Thù muôn đời muôn kiếp không tan; Em ơi Ba Lan; Ba mươi năm đời ta có Ðảng; Tiếng ru; Bài ca xuân 1961; Mẹ Tơm.

2.1.4 Ra trận (1962 – 1971) và Máu và hoa (1972 – 1977)

Hai tập Ra trận (1962-1971), Máu và Hoa (1972-1977) là chặng đường thơ Tố

Hữu trong những năm kháng chiến chống Mỹ quyết liệt và hào hùng của cả dântộc cho tới ngày toàn thắng Thơ Tố Hữu lúc này là khúc ca ra trận, là mệnh lệnhtiến công và lời kêu gọi, cổ vũ hào hùng của cả dân tộc trong cuộc chiến đấu ở

cả hai miền Nam, Bắc Khẳng định ý nghĩa to lớn, cao cả của cuộc kháng chiếnchống Mỹ đối với lịch sử dân tộc và thời đại, thơ Tố Hữu cũng thể hiện nhữngsuy nghĩ, phát hiện của nhà thơ về dân tộc và con người Việt Nam mà tác giảluôn ngợi ca với niềm tự hào và cảm phục

- Ra trận: Gồm 31 bài, sáng tác trong 10 năm chống Mỹ (1962-1971)

Hai dòng thơ mở đầu (ở bài thứ nhất) thể hiện cảm hứng chủ đạo của cả tập thơ: Tôi muốn viết những dòng thơ tươi xanh

Vẫn muốn viết những dòng thơ lửa cháy

Vốn là hồn thơ của yêu thương, nghĩa tình, Tố Hữu ao ước được làm thơ ngợi cathanh bình Nhưng khi miền Nam, rồi cả nước, chìm trong nước sôi lửa bỏng thì

Có thể nào yên, có thể nào khuây Dành phần lớn tâm huyết để ngợi ca chủnghĩa anh hùng cách mạng, do đó, giọng điệu tập thơ thấm đẫm chất hùng ca

Những bài thơ tiêu biểu: Có thể nào yên; Miền Nam; Trên đường thiên lý; Hãy

nhớ lấy lời tôi; Tiếng hát sang xuân; Chiếc áo xanh; Mẹ Suốt; Êmily, con ; Kính gửi cụ Nguyễn Du; Tấm ảnh; Bác ơi; Theo chân Bác.

- Máu và hoa Gồm 13 bài, sáng tác trong 6 năm (1972 - 1977); có ý nghĩa tổng

kết quá trình phát triển của dân tộc, của Cách mạng Việt Nam - một hành trìnhđầy máu, đầy hoa, Năm mươi năm máu đỏ thành hoa Máu: biểu tượng của nỗiđau uất hận trong hàng nghìn năm nô lệ và sự hi sinh, xả thân vì nghĩa lớn, xốimáu nóng rửa vết nhơ nô lệ Hoa: biểu tượng cho vẻ đẹp của lý tưởng cộng sản,của chủ nghĩa anh hùng và niềm vui ngày chiến thắng Xuất hiện nhiều bài thơ

trường thiên với cảm xúc tổng hợp, bao quát hơn nửa thế kỷ đấu tranh (Nước

non ngàn dặm; Với Ðảng, mùa xuân)

Những bài thơ tiêu biểu: Việt Nam máu và hoa, Nước non ngàn dặm, Với Đảng,

mùa xuân, Một khúc ca xuân.

2.2 TỐ HỮU – NGƯỜI MỞ ĐẦU NỀN THƠ CÁCH MẠNG VIỆT NAM HIỆN ĐẠI:

Sinh năm 1920 tại làng Phù Lai, gần cố đô Huế, Tố Hữu, tên thật là Nguyễn KimThành, làm thơ khá sớm Mười tám tuổi, ông có thơ đăng Cùng năm đó, ông gianhập Đảng Cộng sản Đông Dương Tháng 4-1939, ông bị địch bắt Tháng 3-

1942, ông vượt ngục Đắc Lây, tiếp tục hoạt động cách mạng ở Thanh Hóa Cáchmạng Tháng Tám, ông làm Chủ tịch Ủy ban khởi nghĩa Huế Năm 1946, tập thơ

đầu tay Thơ ra đời (sau đổi là Từ ấy) tập hợp các bài thơ viết từ 1937 đến 1946, chia làm ba phần "Máu lửa" (27 bài), "Xiềng xích" (30 bài) và "Giải phóng" (14

bài) Ba chặng thơ là ba chặng hoạt động cách mạng của Tố Hữu Chặng đầu làcái nhìn hiện thực, tố cáo xã hội đương thời, gắn với lòng say mê lý tưởng xóa

áp bức bất công, xây dựng cuộc sống hạnh phúc, nhân ái Chặng thứ hai là thơ

tù, những bài thơ xuất sắc của một tâm hồn chiến sĩ đa cảm với một bút pháp thơtài năng Chặng cuối là thơ vận động cách mạng tiến tới khởi nghĩa và cáchmạng thành công, những bài thơ say đắm, sôi sục và hào hùng Cách mạng tựhào có trong đội ngũ của mình một thi sĩ có tầm cỡ khai sáng cho cả nền thơ trữtình cách mạng Tố Hữu, vinh dự là ngay từ các bài thơ đầu, đã mang tình cảm

người chiến sĩ cách mạng Thơ Tố Hữu, khi ấy, về nghệ thuật, ông có những néttương đồng với Thơ mới Tương đồng về bút pháp và tương đồng ngay cả việchướng cảm xúc vào cái Tôi cá thể Nhưng cái tôi của Tố Hữu ngược hẳn với cáitôi của Thơ mới Với Tố Hữu Tôi đã là con của vạn nhà, trong khi cái tôi Thơmới: Ta là Một, là Riêng, là thứ nhất - Không có ai bè bạn nổi cùng ta - Ta bỏđời và đời cũng bỏ ta Chính vì vậy, Tố Hữu, là người đầu tiên mang vào thơViệt Nam một phẩm chất mới: chất trữ tình riêng tư của người cộng sản Ở đấy

có sự hòa trộn của đời công và đời tư - cái riêng tư của nhân vật trữ tình trongthơ Tố Hữu là sự nghiệp cách mạng Tố Hữu rất tinh tế, tinh tế như các nhà thơtài năng của phong trào Thơ mới khi diễn đạt những biến động tinh tế của tìnhcảm con người trước cuộc đời Chỉ có khác cuộc đời ở Tố Hữu là chiến đấu, là tùtội, là chiến thắng Có thể nói, những thành tựu mà thơ ca đương thời đạt được,

đều tìm thấy trong Từ ấy Tố Hữu sử dụng những thành tựu ấy vào một hướng

cảm xúc khác, một nội dung tư tưởng khác đến cách xây dựng hình ảnh Đây làhình ảnh con thuyền in bóng trên mặt nước phẳng lặng của sông Hương In cảảnh, in cả âm điệu:

Trên dòng Hương Giang

Em buông mái chèoTrời trong veoNước trong veo

Em buông mái chèoTrên dòng Hương Giang

Ta thấy được hai câu giữa là cảnh đối xứng giữa trời và nước Và cái âm điệu màcác tác giả thơ mới mang vào tiếng Việt tạo nên sức gợi cảm gần như là thần bícũng ẩn hiện trong bút pháp của nhà thơ – chiến sĩ này Đây là cảnh một rừngchiều đi đày ở Tây Nguyên, âm điệu đã trở thành tâm trạng:

Thông reo bờ suối rì rào

Chim chiều chiu chít ai nào kêu ai.

Hãy nhớ lại thi đàn Việt Nam những ngày đầu cách mạng ấy càng thấy Từ ấy quả là một mùa gặt bội thu Với Từ ấy, Tố Hữu lấy lại lòng tin vào đường lối văn học cách mạng cho cả nhà văn lẫn bạn đọc Với Từ ấy, Tố Hữu khẳng định phẩm

chất thẩm mỹ mới của thơ Việt Nam

Trong chín năm kháng chiến chống thực dân Pháp, thơ Tố Hữu với bài Pháđường, Bầm ơi, … cùng với thơ ca của phong trào quần chúng sáng tác, điểnhình là thơ bộ đội mà hồi đó người ta gọi là thơ đội viên, đã trở thành một gợi ý

có sức thuyết phục về phương pháp sáng tác hiện thực – lấy cuộc sống thực tếlàm cốt lõi của thơ, hướng cảm xúc của công chúng vào những tình cảm cao cả

đánh giặc cứu nước Tập thơ Việt Bắc là tiếng hát của toàn dâ kháng chiến Lời thơ bình dị,gần với lời ăn tiếng nói của công nông binh đánh giặc Với Việt bắc,

Tố Hữu đã đi từ tâm tình cá thể đến tâm tình của cộng đồng Nhà thơ phát hiện

và biểu dương những tình cảm cao cả của người dân thường Chủ đề của thơ làxây dựng tình cảm yêu nước Đề tài của thơ là cuộc sống đánh giặc Tác động

của thơ là xây dựng tình cảm yêu nước, hy sinh chiến đấu Với Việt bắc, hình

ảnh người dân thường yêu nước được khắc họa và trở thành biểu tượng mỹ họccho một giai đoạn thơ ca

Năm 1954, miền Bắc hoàn toàn giải phóng, những kế hoạch năm năm xây dựng

đất nước được triển khai “Sông Đà, sông Lô, sông Hồng, sông Chảy – Hỏi đâu

thác nhảy cho điện quay chiều” Tập thơ Gió lộng thể hiện nỗi niềm phấn chấn

của người xây dựng đất nước: “Gió lộng đường khơi rộng đất trời” Thời kì này,thơ Tố Hữu cũng lộng gió, gió của tâm hồn, sức bay cao của nghệ thuật Thơ TốHữu có sức ôm trùm bề thế và nghệ thuật thơ, theo ý chúng tôi, là ở vào vào

điểm đỉnh của ông với Em ơi…Ba Lan…, Mẹ Tơm, Người con gái Việt Nam,

Tiếng chổi tre,… Thơ Tố hữu lúc này trở thành một động lực tinh thần tác động

với đời sống xã hội rộng lớn

Ra trận là tập thơ kháng chiến chống Mỹ cứu nước Ông vẫn giữ được giọng thơ

đằm thắm Đề tài mở rộng như đánh dấu những sự kiện chính trị, quân sự của

đời sống Có Lá thư Bến Tre, có lời dặn của anh Trỗi, có kỷ niệm 200 năm năm

sinh Nguyễn Du,có ngọn lửa Morixon, có nước mắt khóc Bác Hồ,… Tố Hữu cókhuynh hướng khái quát thời đại Ông hướng tới những tình cảm phổ quát, cộnghưởng được với nhiều lòng người Đề tài rất thời sự mà ý thơ thấm thía, sâu bền.Cái tài phát hiện chất thơ trong cuộc đời, trong những vấn đề chính trị là một đặc

sắc của thơ Tố Hữu Sau ba câu hô “Hồ Chí Minh muôn năm” của Nguyễn Văn

Trỗi, Tố Hữu hạ một lời bình luận:

Phút giây thiêng, anh gọi Bác ba lần

Bài Mẹ Suốt,cũng là hình ảnh người dân thường anh hùng nhưng ý thơ hàm súc hơn so với bài Bà mẹ Hậu Giang, và cho thấy một chặng đường phát triển của

tâm hồn người Việt Nam ta Tính biểu tượng đẩy cao hơn mà bài thơ vẫn giữ nétsinh động vốn có của đời sống Phẩm chất nhân dân trong thơ Tố Hữu ngày càngsâu sắc và nhuần nhuyễn

Tập thơ gần đây nhất của Tố Hữu là tập Một tiếng đờn Ông vẫn thủy chung với

nguồn đề tài của đời sống cách mạng, của toàn đất nước Đôi khi tưởng chạm tớimột điều gì riêng tư của tuổi cuối đời nhìn lại “Đêm cuối nằm riêng một ngọn

đèn” Ở tập thơ này, Tố Hữu trở về bút pháp nội tâm, rất gần với thời kỳ Từ ấy.

Có một sự đấu tranh nội tâm rất mạnh “Mới bảy mươi sao đã gọi là già” Bút

pháp không tung hoành hào sảng nhưng mà trầm xuống trong chiêm nghiệm

Phẩm chất nội tâm vốn có của Tố Hữu vẫn nguyên vẹn Lắng nghe trong Một

tiếng đờn thấy bóng dáng một Tố Hữu của Con cá, chột nưa Cuộc đời không

phải lúc nào cũng ở thế thuận Tuy vậy, Tố Hữu vẫn lấy niềm tin, lấy kinh

nghiệm cuộc sống của đời mình mà nhìn hiện tại “Nắng tự lòng ta cứ ấm dần”.

Dù có phải làm lại tự đầu, ông không nhượng bộ, không đầu hàng hoàn cảnh

Trong cái bình đạm của giọng thơ,có sức rắn lại của ý chí “ Ta lại đi, như từ ấy

ra đi – Lòng hăm hở tưởng như mình trẻ lại”.

Tố Hữu là con chim đầu đàn vạch hướng cho cả nền thơ Tư tưởng tiên tiến củathời đại cách mạng, lòng yêu sâu thẳm đối với nhân dân được thể hiện trong mộthình thức nghệ thuật tinh xảo Có những giai đoạn thơ Tố Hữu thành chỗ dựatinh thần cho mọi người Ông đã kinh qua nhiều chức vụ quan trọng của Đảng,của Nhà nước: Ủy viên Bộ Chính trị, Phó thủ tướng thường trực Chính phủ Thơđối với ông là phương tiện để phục vụ cách mạng Nỗi niềm sâu kín trong tâmhồn ông là nỗi niềm người chiến sĩ cách mạng Ông còn đóng góp nhiều ý kiến

về quan điểm, phương thức xây dựng nền văn nghệ Ông bàn về nghệ thuật cũngbàn về cách mạng, bàn về sự đóng góp của văn học nghệ thuật vào sự nghiệpchung

2.3 CON ĐƯỜNG THƠ TỐ HỮU

Thơ Tố Hữu hay nhất khi cảm hứng thơ kết hợp được một cách tự nhiên bachủ đề sau:

- Ngợi ca lý tưởng cách mạng

- Diễn tả niềm vui hướng về tương lai xã hội chủ nghĩa

- Thể hiện những cảm nghĩ ân tình chung thủy

Trong thơ Tố Hữu, ba chủ đề nói trên, thật ra vẫn có cơ sở thống nhất ở lí tưởngcộng sản Bởi vì niềm vui trong thơ Tố Hữu không phải gì khác là niềm tin ở lýtưởng ấy, thể hiện cụ thể trong quan hệ với Đảng, với Tổ quốc xã hội chủ nghĩa,với Bác Hồ, với đồng chí, đồng bào, với nguyên tắc, với những nguyên tắc củachủ nghĩa quốc tế vô sản

Cho nên danh hiệu phù hợp với Tố Hữu một cách tổng quát nhất vẫn là: Nhà thơcủa lý tưởng cộng sản

Từ ấy trong tôi bừng nắng hạMặt trời chân lý chói qua tim

Tố Hữu đã đề từ cho tập thơ đầu của mình như thế Và nhân vật của ông, từLênin, Bác Hồ, anh bộ đội, anh giải phóng quân, mẹ Tơm, mẹ Suốt, chị Lý, anh

Trỗi đến em Lượm, em Hòa,… đều mang “mặt trời chân lý” ấy trong tim, vàđược xem là “Những con người như chân lý sinh ra”.

Trong những ngày đen tối dưới ách thực dân, thơ ông đem lẽ sống đến chonhững thanh niên đang hoang mang trước ngã ba đường Sau Cách mạng thángTám, thơ ông lại muốn trở thành ý thức về lẽ sống của toàn Đảng, toàn dân trênmỗi chặng đường lịch sử

Đặc sắc chủ yếu của thơ Tố Hữu thời kỳ này (Từ ấy) không phải là những khám

phá phong phú về thế giới mà là sự biểu hiện một cách chân thật cái tôi hết sứctrong sáng hồn nhiên của một thanh niên khát khao lý tưởng, tự ca hát niềm vuilớn của mình khi bắt gặp lý tưởng cộng sản chủ nghĩa và được chiến đấu hy sinhcho lý tưởng ấy

Đến giai đoạn Việt Bắc, lý tưởng không phải là đối tượng thể hiện trực tiếp Nó

được vận dụng như là quan điểm tiếp cận, đánh giá và khái quát hiện thực Cảnhtượng vĩ đại của toàn dân đứng lên giết giặc đập mạnh vào cảm quan thẩm mỹcủa ông Cái tôi của nhà thơ muốn ẩn mình sau những nhân vật quần chúng cáchmạng đi vào thơ ông từ hiện thực Thế giới nghệ thuật của ông trở thành hìnhảnh thu nhỏ của cuộc kháng chiến toàn dân, toàn diện của quê hương đất nướcđứng lên giết giặc, trước hết trên địa bàn chiến khu Việt Bắc

Từ cuối giai đoạn Việt Bắc, những khái quát nghệ thuật của Tố Hữu về hiện thực

lịch sử ngày càng vướn tới ý nghĩa rộng lớn hơn, đồng thời cái tôi của thi sĩ cũngxuất hiện trở lại một cách đậm nét trong thế giới hình tượng của mình:

- Tôi chạy trên miền BắcHớn hở giữa mùa xuân…

- Huế ơi quê mẹ của ta ơiNhớ tự ngày xưa tuổi chín mười

Nhưng cái tôi Tố Hữu trong Từ ấy và cái tôi Tố Hữu trong những tập thơ saunày không hoàn toàn là một.

Ở Từ ấy, người thi sĩ trẻ tuổi chỉ muốn đại diện cho chính cái cá nhân cá thể củamình Xét về phương diện này, nó nằm trong phạm trù của cái tôi thơ mới

Thế hiện tính cá thể, cái tôi Tố Hữu trong Từ ấy có những nét riêng rất đáng yêu.Này đây, dáng điệu vừa hiên ngang, vừa non nớt của cậu học sinh trường Quốchọc Huế mới giác ngộ cách mạng :

Ta nện gót trên đường phố HuếDửng dưng không một cảm tình chi !

Và đây, niềm vui say cuống nhiệt, có một cái gì như là thái độ buông thả khôngmuốn tự kiềm chế của nhà thơ trong không khí Huế tháng Tám :

Chừ đây Huế, Huế ơi ! Xiềng gông xưa đã gãyHãy bay lên ! Sông núi của ta rồi!

Nước mắt ta trào, húp mí, tràn môi

Cổ ta ré trăm trận cười, trận khóc !

Ta ôm nhau, hôn nhau từng mái tóc

Hả hê chưa, ai bịt được mồm ta ?

Ta hát huyên thiên, ta chạy khắp nhà

hoài có bí… thơ? – Rằng: Thơ với Đảng nặng duyên tơ” và “Nghề bí thư đâuchuyện giấy tờ? – Lắng nghe cuộc sống gọi từng giờ”,…) Và ông tin chắc đây làmột mối lương duyên bền chặt Nhưng chính ông chứ không phải ai khác, từ Ratrận trở đi, đã làm cho mối tình ấy nhiều lúc trở nên lỏng lẻo Nhiều bài thơ củaông, nhất là những bài thơ xuân (Chào xuân 67, Bài ca xuân 68, Xuân 69, Bài caxuân 71,v.v ) muốn trở thành một thứ thơ đường lối, thơ huấn thị, vừa ồn ào,vừa khô khan, nặng “giấy tờ” mà ít chất sống thực tế.

Tố Hữu trước hết là một nhà cách mạng Cuộc đời ông, trái tim ông đã “dànhriêng cho Đảng phần nhiều” Đảng yêu cầu ông trước hết phải nhằm vào đạichúng mà tuyên truyền vận động cách mạng Ý thức về đối tượng ấy đã ảnhhưởng sâu sắc tới phương hướng phát triển của phong cách nghệ thuật của ông.Đại chúng là nơi kết tinh sâu sắc và bền vững nhất những truyền thống tinh thầndân tộc Thơ ông dễ đi vào đại chúng cũng vì có tính dân tộc đậm đà Người tathường nói về màu sắc Việt Nam trong thế giới hình tượng của ông từ phongcảnh đất nước tới những con người, đặc biệt là hình tượng Bác Hồ, những bà mẹ,anh bộ đội,… Bút pháp vẽ cảnh, vẽ người cũng có một cái gì đó rất Việt Nam:màu sắc tươi sáng mà dịu dàng, loáng thoáng mấy nét chấm phá thanh thoát vàtài hoa, không thiên về tả hình xác của thế giới, mà muốn truyền được linh hồncủa cảnh vật:

Nhớ Người những sớm tinh sương

Ung dung trên ngựa trên đường suối reo

Nhớ chân Người bước lên đèo

Người đi, rừng núi trông theo bóng Người…

Đọc Tố Hữu,thấy như có một thứ ánh sáng riêng tỏa chiếu vào phong cảnh củathơ ông, có khi là ánh trăng trong trẻo dịu dàng (“Rừng thu trăng đọi hòa bình”).Nhưng thường thì là ánh sáng mặt trời, ánh nắng Có đôi lần nó là cái nắng chóigắt mùa hạ (Từ ấy, Dưới trưa) Nhưng Tố Hữu thích nhất ánh nắng ấm áp trẻtrung những buổi sớm mùa xuân và cái nắng vàng rực rỡ trong gió thu lồng lộng

Cái ánh nắng trong thơ Tố Hữu bao giờ cũng đẹp, cũng vui và trìu mến biết bao:

“Nắng chói sông Lô, hò ô tiếng hát”, “Cành đào đầu hè rung rinh quả ngọt –Nắng soi sương giọt long lanh”, “Ngoài này nắng đỏ cành cam – Chắc trong ấynắng xanh lam ngọn dừa”,… Có nghĩ đến những mùa mưa dầm dề sùi sụt củaHuế quê ông (Nguyễn Tuân gọi Huế là “mùa sùi sụt”) mới thấy quý cái nắngtrong thơ ông

Nhưng sức mạnh thẩm mỹ trội nhất trong thơ Tố Hữu có lẽ là ở tính nhạc rấtgiàu của nó Chất dân tộc sâu đậm nhất ở đấy chăng? Nhiều câu thơ của Tố Hữuđọc lên cứ thấy réo rắt âm hưởng của câu thơ Truyện Kiều, câu thơ Chinh phụngâm Có khi lại là cái giọng mộc mạc đằm thắm của ca dao Sáng tạo tài năngnhất của Tố Hữu, nhìn chung, không ở những từ ngữ mới lạ, những so sánh tân

kỳ, mà ở những hòa phối âm thanh nhịp điệu có sức diễn tả độc đáo Có nhữngphối âm có thể nói là khó có thể đạt hơn được:

Thác, bao nhiêu thác, cũng qua

Thênh thênh là chiếc thuyền ta trên đời

Nỗi niềm chi rứa Huế ơi!

Mà mưa xối xả trắng trời Thừa Thiên

Đọc mấy câu thơ trong bài Mẹ Tơm, lắng nghe như có âm hưởng dội về củatiếng sóng biển từng đợt đổ tràn vào bãi cát rồi lại rút ra xa mãi:

Ôi có phải sóng bồi thêm bãi trướcHay biển đau xưa rút nước xa rồi? …

Có khi âm nhạc lại phối hợp với vũ đạo:

Ơi những nàng xuân rất dịu dàngHát câu quan họ chuyến đò ngangNhẹ nhàng tay cấy bên sông ấySúng khoác trên lưng chẳng ngỡ ngàng…

Cố nhiên thơ dùng nhạc bên ngoài cốt để tạo nên nhạc bên trong Đọc thơ TốHữu cứ thấy có cái gì như muốn ca lên, hát lên và ngân nga mãi trong lòng mình.Hình như trong thơ ông, nhạc bên trong càng vang dội khi nhạc bên ngoài chỉkhẽ bấm vào những tiếng tơ trầm.

Thành công của thơ Tố Hữu, xét đến cùng là do sự gặp gỡ may mắn giữa dòngthơ tuyên truyền chính trị của những người cộng sản với một tài năng thực sự,một thi sĩ thực sự, khiến cho người nói như Sóng Hồng, “thơ chính trị” cũng cóthể là “thơ trăm phần trăm như các thơ khác”

Thơ chính trị, thơ vô sản, nên dân tộc hóa, đại chúng hóa là con đường nghệthuật tất yếu Cũng tất yếu thiên về tính truyền thống hơn là tính hiện đại Và cấu

tứ trên một bình diện nghĩa để chủ đề được truyền đạt rõ ràng với mọi tầng lớpnhân dân, đặc biệt là công nông Là thơ chính trị nên hầu như không nói đến tìnhriêng, đến chuyện đời tư, chuyện cá nhân, và phải gắn bó chặt chẽ với đường lốichính sách của Đảng trên từng bước đi cụ thể của cách mạng Về mặt này, thơ

Tố Hữu nhiều khi không tránh khỏi phải trả giá cho những sự thiếu thống nhấtnào đó giữa chính trị và chân lý đời sống, giữa ý chí, ước mơ và hiện thực Đây

là trường hợp mà cảm hứng lãng mạn bay bổng và đầy dự báo chính trị của thi

sĩ tuy có thể rất chân thật nhưng thiếu cơ sở nhận thức chính xác đối với hiệnthực và chưa bắt rễ được sâu vào những nhọc nhằn, đau đớn, những bất hạnh cònnặng nề trong đời sống nhân dân

Nhược điểm này thực ra chẳng phải là của riêng Tố Hữu Chẳng qua là vì TốHữu chủ yếu chỉ làm thơ chính trị nên nhược điểm ấy đã lộ ra rõ hơn mà thôi

Nhìn chung, thơ Tố Hữu, từ bài đầu tiên đến tập cuối cùng (Máu và Hoa) đềuđược sáng tác trong cảm hứng lãng mạn chủ nghĩa Có thể nói Tố Hữu là nhà thơtiêu biểu nhất của “cái thời lãng mạn” (Nguyễn Khải) trên đất nước ta

2.4 GIÁ TRỊ NỘI DUNG CỦA CÁC TẬP THƠ

2.4.1 Tập thơ Từ ấy

Quần chúng trong những bài thơ đầu của Tố Hữu chưa phải là quần chúngcách mạng, nhưng đó là quần chúng của cách mạng, và được thể hiện với mụcđích khẳng định lý tưởng và con đường cách mạng Rồi từ trong đám quầnchúng ấy, chúng ta thấy xuất hiện một bà má Hậu Giang trong Nam kỳ khởinghĩa Cuối cùng, quần chúng lao khổ, bị đè bẹp dưới ách sưu thuế của bọn xâmlược, sẵn sàng đứng lên đánh đuổi Tây Nhật trong thời kỳ mặt trận Việt Minh,thời kỳ tiền khởi nghĩa, đã được thơ ca trả lại lời ăn nói cảm nghĩ của mình:

Chém cha ba đứa đánh phu,

Choa đói choa rét, bay thù gì choa?

Bay coi Tây Nhật là cha

Sướng chi bay hại nước nhà bà con ?

Liệu hồn bỏ thói du côn

Bằng không đòn lại trả đòn cho coi !

Tiếng hát trên đê

Cùng với một số chiến sĩ cách mạng, Tố Hữu đã góp phần cất lên tiếng nói của

Đảng trong lãnh vực thơ ca Từ ấy trước hết là hồi chuông đánh thức, một tiếng

gọi lên đường :

Hỡi những con khôn của giống nòi

Những chàng trai quý, gái yêu ơi !

Bâng khuâng đứng trước đôi dòng nước

Chọn một dòng hay để nước trôi ?

Dậy lên thanh niên

Từ ấy lay động mọi người với những chân lý thật giản đơn mà thật ghê gớm :

Người ta lớn bởi vì ta quỳ xuống

Không ! không thể sống như bầy hành khất !

Hãy đứng dậy

Từ ấy là câu trả lời trực tiếp cho những ai khao khát nhận đường, chiến đấu cho

một xã hội tốt đẹp, không có áp bức bóc lột, một cuộc sống xứng đáng trong độc

lập, tự do Từ ấy có cái hăm hở của người từ bóng tối đến với ánh sáng chói

chang, nóng lòng muốn chọc thủng đêm dày còn bao quanh mọi người, muốnkêu to lên cái lẽ sống đang tràn ngập tâm hồn mình :

Từ ấy trong tôi bừng nắng hạ

Mặt trời trân lý chói qua tim

Hồn tôi là một vườn hoa lá

Rất đậm hương và rộn tiếng chim…

Tố Hữu cũng có lần tâm sự là trong Từ ấy còn nghe “những tiếng kêu gọi ồn ào” Ngay tên các bài thơ cũng có ý nghĩa hô hào, kêu gọi: Đi đi em, Hãy đứng dậy,

Liên hiệp lại, Giờ quyết định, Tranh đấu, Dậy lên thanh niên, Quyết hy sinh, Dậy mà đi… nói cho công bình cảm giác ồn ào chỉ là cái cá biệt Điều cần suy

nghĩ là nhà thơ cũng chỉ “kêu to” lúc bấy giờ thôi, còn sau này, thơ anh thích nhỏnhẹ thầm thì Phải chẳng lúc bấy giờ thiên hạ phần đông đang còn giữa cơn mê,hay cố tình giả ngơ giả điếc, nên không thể không kêu to nên? Là lời kêu gọi

trực tiếp, Từ ấy không ngại đi vào giảng giải, hùng biện:

Khóc là nhục, rên, hèn,van, yếu đuối

Và dại khờ là những lũ người câm…

Liên hiệp lại

Ai chiến thắng mà không hề chiến bại

Ai nên khôn mà chẳng dại đôi lần?

vào chính luận, thuyết minh vẫn giữ cho nó có được cái nồng nàn, lôi cuốn, đặcbiệt gần gũi với tuổi trẻ.

Từ ấy chính là nỗi niềm bồng bột, sôi trào, thường thấy ở thưở ban đầu: thuở ban

đầu của Cách mạng và của tuổi đời Từ ấy là tiếng nói của tuổi trẻ, đến với tuổi

trẻ, về phía nhà thơ cũng như của quần chúng:

Hai mươi tuổi, tim đang dào dạt máu

Hai mươi tuổi, hồn quay trong gió bão

Gân đang căng và thớ thịt căng da

Đời mặn nồng hứa hẹn biết bao hoa!

Trăng trối

Nhiều bài thơ Từ ấy nhằm vào những chàng trai, những cô gái mà kêu gọi, thúc

giục:

Phất ngọn cờ lên, tung bước lên

Với kho hùng khí của thanh niên

Vang lừng mặt trận rung trăm trống

Cách mạng quân ta cướp chính quyền!

Dậy lên thanh niên

Ở Từ ấy chất trẻ trung và chất lãng mạn hòa quyện vào nhau Khát khao tự do và

công lý, phủ định đánh đổ xã hội cũ, khẳng định, xây dựng cái mới, giải phóng

và phát huy lực lượng đào núi lấp bể của nhân dân, thực hiện và mở ra nhữngước mơ cao cả, sự nghiệp kỳ vĩ của cách mạng chính là bao hàm tính chất lãng

mạn sâu sắc Cái lãng mạn của Từ ấy còn là ở thuở ban đầu, nhân sinh quan cách

mạng được tiếp thu trước tiên là khía cạnh lãng mạn của nó Hồi mới giác ngộ,lãng mạn trong mơ ước hoạt động:

Có một tiếng còi xa trong gió rúc…

Tâm tư trong tù