Vấn đề tiếp nhận và bình giải Truyện Kiều trên Nam Phong tạp chí ( 1917 - 1934 )

Nghiên cứu vấn đề hiện đại hóa văn học và phê bình Truyện Kiều trên Nam Phong tập chí 1917-1934: vấn đề hiện đại hóa văn học giai đoạn đầu thế kỷ XX; phê bình Truyện Kiều trong bối cảnh

Vấn đề tiếp nhận và bình giải Truyện Kiều trên Nam Phong tạp chí ( 1917 - 1934 )

Nguyễn Thùy Linh

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Luận văn ThS ngành: Văn học Việt Nam; Mã số: 60 22 34

Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Nho Thìn

Năm bảo vệ: 2012

Abstract Trình bày vấn đề văn học quốc ngữ và phê bình Truyện Kiều Nghiên cứu

vấn đề hiện đại hóa văn học và phê bình Truyện Kiều trên Nam Phong tập chí (1917-1934): vấn đề hiện đại hóa văn học giai đoạn đầu thế kỷ XX; phê bình Truyện Kiều trong bối cảnh hiện đại hóa đầu thế kỷ XX (đội ngũ tác giả tham gia nghiên cứu Truyện Kiều trên Nam Phong, vai trò của Phạm Quỳnh trong tiến trình hiện đại hóa văn học và phê bình Truyện Kiều) Tìm hiểu những biểu hiện của quan niệm phê

bình cũ và mới trong phê bình Truyện Kiều

Keywords Văn học Việt Nam; Truyện Kiều; Bình giải; Nam phong tạp chí; Nghiên

cứu văn học

Content

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Truyện Kiều là một tác phẩm mang giá trị lịch sử văn hóa, là một kiệt tác nghệ thuật

của Việt Nam và nhân loại

Truyện Kiều có ảnh hưởng sâu sắc đến mọi mặt của đời sống văn hóa xã hội Việt Nam Việc

tập hợp những nghiên cứu về tác phẩm này cũng chưa thành một hệ thống hoàn chỉnh Việc

thống kê, nhận định những phê bình về Truyện Kiều trên Nam Phong tạp chí như góp phần giúp việc nghiên cứu Truyện Kiều được hoàn chỉnh hơn, để tìm được giá trị, tinh hoa về văn

học nghệ thuật, về văn hóa xã hội, hội tụ trong kiệt tác của dân tộc

Kiệt tác của Nguyễn Du cũng đã được các nhà phê bình qua nhiều thời đại nhìn nhận từ nhiều

góc độ, khai thác từ nhiều khía cạnh khác nhau Trong lịch sử nghiên cứu Truyện Kiều không

thể không nhắc đến “hệ thống” những công trình nghiên cứu trong một giai đoạn lịch sử trên

Nam Phong tạp chí

Nếu nhìn lịch sử tiếp nhận Truyện Kiều từ góc độ phương pháp đọc văn bản, lại thấy trong thế

kỷ XX đã diễn ra những chặng đường khác nhau, ở mỗi chặng đường, mỗi phương pháp đọc

được lựa chọn đem lại kết quả khác nhau Vì thế, việc tiếp nhận Truyện Kiều trên Nam Phong

sẽ góp phần vào lý thuyết tiếp nhận nói chung trên thực tiễn Việt Nam

1.2 Nhìn lại Nam Phong tạp chí

Nam Phong là tờ tạp chí có vai trò nhiều mặt trong đời sống tinh thần của xã hội Việt Nam

trong vài chục năm đầu thế kỷ XX Về quy mô dung lượng, tầm quan trọng và mức độ sâu rộng của những vấn đề được đề cập, số lượng và điều kiện phát hành thì không có tờ báo hay

tạp chí nào cho đến đầu những năm 1930 có thể so sánh với Nam Phong

Không ai có thể phủ nhận được mối quan hệ đặc thù giữa văn học và báo chí Báo chí không chỉ là môi trường giới thiệu và lưu giữ các tác phẩm văn học mà còn tạo nên những khuynh hướng khác nhau tác động đến sự phát triển của văn học, những luồng tư tưởng, những quan niệm khác nhau về các vấn đề văn học đều được hiện diện và quy tụ trên báo chí

Tìm hiểu Nam Phong, người đọc không chỉ hiểu về văn hóa của xã hội đầu thế kỷ XX, cách

nghĩ, lối sống và sự chuyển biến tư tưởng khi tiếp nhận nhiều luồng văn hóa khác nhau, chúng

ta còn “sở hữu” nguồn tri thức đồ sộ về xã hội, về văn hóa Đông Phương một cách toàn diện nhất dưới cái nhìn của các nhà nghiên cứu đầu thế kỷ

Nam Phong ra đời còn là cái nôi cho sự nghiệp văn chương của những tài năng phát triển như

Nguyễn Bá Học, Hoàng Ngọc Phách, Nguyễn Trọng Thuật… Những cây bút chủ lực của

Nam Phong phần nhiều là những người uyên thâm cựu học, lại có vốn Tây học nhất định

Chính những công trình biên dịch, khảo cứu của họ đã góp phần đem lại cho Nam Phong

không khí học thuật vừa thâm trầm vừa mới mẻ Chính họ đã đóng góp một phần to lớn trong việc hiện đại hóa nền văn xuôi nước nhà

Khi tiếp cận tạp chí, một điều dễ nhận ra là trong khoảng giao thời đầu thế kỷ XX, khi sự xâm nhập của các yếu tố văn hóa mới, sự thay đổi của cơ chế xã hội, khi mà nền Hán học đến hồi

mạt vận, thì Nam Phong tạp chí đã rất thành công trong việc làm sống lại kho tàng văn hóa,

văn học truyền thống của cha ông Một cuộc tổng duyệt lại kho tàng văn hóa, văn học truyền

thống và bảo tồn những giá trị đích thực của văn học cổ, đã được tiến hành trên Nam Phong

tạp chí một cách rất quy củ và có ảnh hưởng nhất định trong đời sống văn hóa, văn học đương

thời

1.3 Tìm hiểu về Truyện Kiều trên Nam Phong tạp chí

Khi có điều kiện tiếp xúc và khảo cứu đầy đủ nhất về Nam Phong tạp chí, luận văn muốn đi sâu tìm hiểu và đánh giá về cách đọc, cách tiếp cận, cách nhận định về Truyện Kiều của một thời kỳ

văn học, một thời kỳ được xem là giao thời giữa phê bình văn học trung đại và phê bình văn học hiện đại

Hơn nữa, chúng tôi cũng muốn góp phần nhỏ trong việc đánh giá nghiên cứu về Truyện Kiều trong bề dày lịch sử phê bình Truyện Kiều của giới văn học từ xưa đến nay

Trong sự phát triển mạnh mẽ của phê bình văn học đầu thế kỷ XX, Nam Phong tạp chí đã mang đến cách nhìn mới, quan niệm mới về Truyện Kiều, tuy vậy vẫn còn trong đó những

cách nhìn theo tư tưởng truyền thống Chính vì vậy, đề tài đi sâu nghiên cứu về việc tiếp nhận

và bình giải Truyện Kiều để tìm hiểu một bước phát triển mới so với việc đọc của các nhà thơ,

nhà văn thời trung đại và xem đây là giai đoạn tiếp nối đến nền phê bình văn học thời kỳ hiện đại Bên cạnh đó, luận văn muốn nhìn nhận đúng đắn về bước chuyển biến mới từ tư tưởng bảo thủ, truyền thống sang tư tưởng đa chiều hiện đại

Từ sự đan xen giữa yếu tố cũ và mới đó, một công việc rất ý nghĩa mà Nam Phong đã làm, là đánh giá lại tác phẩm Truyện Kiều – một tác phẩm vào hàng nổi tiếng bậc nhất của văn

chương cổ, một công việc đã mở đường cho thể loại phê bình nghiên cứu sau này

2 Lịch sử nghiên cứu

Ở mỗi một thời kỳ lịch sử, có lẽ do sự chi phối của ý thức xã hội, của quan điểm cá nhân mỗi

người để nhìn nhận và đánh giá khác nhau về Truyện Kiều Dù hiểu như thế nào và nhìn dưới góc độ nào đi chăng nữa, thì không ai có thể phủ nhận được giá trị của Truyện Kiều và sự ảnh

hưởng của tác phẩm đến đời sống tinh thần của người Việt

Việc nghiên cứu Truyện Kiều trên Nam Phong tạp chí hiện nay có thể nói, chưa có một công

trình nào nghiên cứu một cách bài bản và đầy đủ, đánh giá về những mặt mạnh, mặt yếu, mặt

tốt, mặt hạn chế trong “hệ thống” những công trình nghiên cứu về Truyện Kiều trên Nam

Phong Mặt khác, ta có thể thấy Nam Phong là một tạp chí lớn có ảnh hưởng sâu sắc, phản

ánh đời sống văn hóa của một thời kỳ lịch sử biến động Vì vậy, tìm hiểu và nghiên cứu việc

tiếp nhận, bình giải Truyện Kiều trên Nam Phong là một trong những công việc nghiên cứu

cần làm để có cách nhìn nhận đúng đắn và toàn diện nhất về công lao và sự ảnh hưởng của

Nam Phong đối với sự phát triển của nền văn học hiện đại Để làm được điều đó, chúng ta

cùng nhìn nhận lại những “thành tựu” cũng như bước tiến mà giới phê bình đã làm được trong

việc góp phần hoàn thiện đánh giá Nam Phong:

Năm 1933, Thiéu Sơn đã bàn luận về tri thức, nội dung trên Nam Phong tạp chí trong cuốn Phê bình và cảo luận

Một năm sau ngày Nam Phong tạp chí đình bản, nhà thơ Đông Hồ Lâm Tấn Phác, một cây bút có viết cho Nam Phong đã nhấn mạnh về sự thành công trong việc tạo dựng nên một “tủ

sách” toàn thư, một công lao to lớn mà không phải tạp chí nào cũng làm được trong giai đoạn giao thời

Nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan khẳng định Khi đọc Nam Phong, chúng ta có thể hình dung

được cả một thời kỳ lịch sử xã hội với tư tưởng cũ, mới đan xen Bên cạnh đó, những người

đọc Nam Phong sẽ “thu nhận’ được nhiều kiến thức về lịch sử, văn hóa dân tộc cũng như của

các nước phương Tây, góp phần mở mang đầu óc và tạo lối suy nghĩ mới

Trong cuốn Thi nhân Việt Nam, 1942, nhà phê bình văn học Hoài Thanh cũng đưa ra một

nhận xét về tờ tạp chí

Giáo trình Lược thảo lịch sử văn học Việt Nam tập III của nhóm Lê Quý Đôn có đoạn “Nhưng

dù lên án đúng mức cũng không thể không ghi công lớn cho Nam Phong về vai trò và tác dụng của nó trong sự nghiêp phát triển văn học”

Ngay những năm đầu sau Cách mạng tháng Tám, năm 1949, trong cuốn Việt Nam văn học sử (trích yếu), Nghiêm Toản đã đánh giá công lao của Nam Phong tạp chí và Đông Dương tạp

chí trong việc chuẩn hóa quốc ngữ, đưa việc sử dụng quốc ngữ vào các lĩnh vực khoa học, văn

học, triết học

Từ năm 1954 – 1975, các học giả trên cả hai miền Nam Bắc đều có những công trình nghiên cứu về Nam Phong tạp chí:

Ở miền Bắc, một loạt công trình nghiên cứu về Nam Phong tạp chí xuất hiện tiêu biểu như:

Đại cương về văn học sử Việt Nam (Nguyễn Khánh Toàn, 1954); Sơ thảo lịch sử văn học

(Nhóm Văn Sử Địa, Nhà xuất bản Văn – Sử - Địa, 1957); Lược thảo lịch sử văn học (nhóm

Lê Quý Đôn, Nhà xuất bản Xây dựng, 1957); Giáo trình văn học Việt Nam (Trường Đại học

Sư phạm Hà Nội, 1963)

Khác với giai đoạn trước, ở giai đoạn này, các học giả này đều có chung quan điểm theo hướng xã hội học chính trị, có cái nhìn phủ nhận sạch trơn về đóng góp của Phạm Quỳnh và

Nam Phong

Khác với không khí ở miền Bắc, ở miền Nam các học giả có cái nhìn khoa học khách quan hơn

Phạm Thế Ngũ trong Việt Nam văn học sử giản ước tân biên, 1961, đã đánh giá Nam Phong

tạp chí và Đông Dương tạp chí mặc dù còn vướng nhiều về quá khứ song cũng đã có cố gắng

trong việc dung hòa Âu Á

Nguyễn Văn Trung trong chuyên luận Chủ đích Nam Phong, 1975, đã nêu vấn đề Nam Phong

tạp chí cả về văn học và chính trị, ông đã cho rằng Nam Phong là một công cụ tuyên truyền

của thực dân, và ghi nhận Nam Phong cũng có một số đóng góp cho văn học nước nhà

Năm 1968, Nguyễn Khắc Xuyên đã đưa ra Mục lục phân tích Nam Phong 1917 – 1934 đã cung cấp danh mục các bài viết trên Nam Phong, chia làm hai phần là mục lục theo chuyên

ngành và mục lục tên tác giả

Huỳnh Văn Tòng trong Lịch sử báo chí Việt Nam từ khởi thủy đến 1945 đã giới thiệu Nam

Phong tạp chí về cả mặt chính trị và văn học, đánh giá Nam Phong trên cả mặt tích cực và

tiêu cực

Sau năm 1975 đến nay, hầu hết các nhà nghiên cứu như Nguyễn Đình Chú, Trần Đình Hượu,

Lê Chí Dũng, Phan Trọng Thưởng, Trần Đình Sử, Nguyễn Huệ Chi, Trịnh Bá Đĩnh, Lại Văn Hùng… đều có những đánh giá đúng đắn về những thành tựu mà Nam Phong tạp chí đã làm được

Luận văn của chúng tôi cũng muốn góp phần nhỏ của mình vào việc nhìn nhận lại Nam

Phong qua việc đánh giá bình giải, tiếp nhận Truyện Kiều Bên cạnh đó, luận văn mong muốn

hoàn thiện quá trình nghiên cứu Truyện Kiều từ khi ra đời đến nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Trong phạm vi của luận văn, chúng tôi xin được giới hạn đối tượng nghiên cứu liên quan đến

Truyện Kiều, bàn về Truyện Kiều trên Nam Phong tạp chí trong suốt thời gian tồn tại, từ 1917

– 1934

phạm vi nghiên cứu bao gồm:

Những số báo viết về Truyện Kiều trên Nam Phong tạp chí với 210 số từ năm 1917 đến 1934 Văn bản tác phẩm Truyện Kiều của Nguyễn Du

Văn bản Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm tài nhân

4 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn này được thực hiện dựa trên một số phương pháp cơ bản sau:

- Phương pháp phân tích, thống kê, tổng hợp, bình luận văn học

- Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng phương pháp so sánh…

5 Đóng góp của luận văn

Qua việc khảo cứu, tìm hiểu, thống kê, tổng hợp trong 210 số Nam Phong tạp chí để giúp các

nhà nghiên cứu và độc giả có cái nhìn toàn cảnh về việc nhận định, đánh giá về văn học, văn hóa truyền thống

Đặt trong dòng chảy của văn học dân tộc thì Nam Phong đã “vô tình” làm được việc tiếp mạch cho dòng chảy ấy Nghiên cứu vấn đề này và chọn Nam Phong làm đối tượng nghiên

cứu có ý nghĩa tích cực, nhất là trong giai đoạn hiện nay, khi mà cách nhìn của chúng ta đối

với một số vấn đề quá khứ đã thay đổi, Nam Phong được đánh giá trở lại, luận văn sẽ góp thêm những đánh giá khách quan và công bằng cho những giá trị và có đóng góp của Nam

Phong

Những kết quả nghiên cứu của luận văn sẽ góp thêm tư liệu cho các nhà nghiên cứu văn học

có thêm một góc nhìn về Nam Phong tạp chí trong tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam

giai đoạn đầu thế kỷ XX, xác định vai trò, vị trí và những đóng góp khách quan của tờ tạp chí này trong quá trình hiện đại hóa văn học nước nhà

Bên cạnh đó, luận văn mong muốn góp phần nhỏ vào việc đánh giá và khẳng định những

đóng góp quan trọng của báo chí đầu thế kỷ XX nói chung và Nam Phong tạp chí nói riêng

6 Cấu trúc của luận văn

Chương 1: Vấn đề văn học quốc ngữ và phê bình Truyện Kiều

Chương 2: Vấn đề hiện đại hóa văn học và phê bình Truyện Kiều

Chương 3: Những biểu hiện của quan niệm cũ và mới trong phê bình Truyện Kiều

PHẦN NỘI DUNG

Chương 1: Vấn đề văn học quốc ngữ và phê bình Truyện Kiều

1.1 Bối cảnh lịch sử xã hội đầu thế kỷ XX

Do nhu cầu văn hóa, văn học ngày càng cao, ngày càng phong phú của mọi tầng lớp công chúng bạn đọc, báo chí cùng các phương tiện in ấn ra đời, phát triển nhanh chóng và mỗi lúc một hiện đại hóa Sự ra đời của báo chí cùng sự phát triển của các nhà xuất bản đã góp phần nâng cao dân trí, nâng cao thẩm mỹ cho độc giả, tạo điều kiện cho văn học phát triển mạnh Với người sáng tác, người nghiên cứu, phê bình văn học, báo chí chính là nơi thử bút, nơi đăng tải, nơi trình bày quan điểm, phát biểu tư tưởng một cách thuận tiện, kịp thời nhất về các vấn đề văn học nghệ thuật nói chung và từng tác phẩm văn học nói riêng

Nhìn vào thực trạng văn hóa, văn học của nước nhà hồi đầu thế kỷ XX cho thấy, những yếu tố cần thiết cho một cuộc cách mệnh văn chương đối với lớp trí thức cũ đã không thể diễn ra

Ngọn cờ đổi mới văn chương phải nằm trong tay những thanh niên trí thức mới Tây học Sự đổi mới này cũng cần phải có thời gian, bởi chủ thể sáng tạo mới chưa làm chủ được công cụ sáng tạo Đó là vấn đề vừa xây dựng vừa làm chủ văn tự mới và tư duy sáng tạo mới Cần có thời gian khắc phục sự “đứt gãy” về văn hóa, tư duy văn học ở giai đoạn này Vai trò chuyển tiếp khắc phục đứt gãy văn hóa và tư duy văn học mới đó đã thuộc về báo chí hồi đầu thế kỷ

XX, mà ở đó, Nam Phong tạp chí có vị trí là “nguyên thủ” và giữ vai trò chủ đạo trong tương

quan với báo chí đương thời Đến khi chủ thể sáng tạo đã làm chủ được công cụ sáng tạo và

tư duy văn học mới, ở nước ta văn học mới có sự đổi thay mạnh mẽ

Vào thời điểm những năm đầu thế kỷ XX, những tri thức “văn học – khoa học” mà tạp chí đem đến cho bạn đọc có lợi ích trong việc nâng cao dân trí, bồi dưỡng tri thức, học vấn cho dân tộc

Nam Phong tạp chí (1917-1934) đã ra đời và sinh hoạt giữa những phức tạp của lịch sử chính trị

xã hội, văn hóa, văn học của nước nhà những năm đầu thế kỷ XX Nhưng dù thế nào thì Nam

Phong tạp chí cũng là sản phẩm của một thời kỳ văn hóa, văn học của Việt nam, cần được

nghiên cứu khách quan và công bằng

1.2 Chủ đích của Nam Phong

Nam Phong tạp chí đóng vai trò “mở đầu” trong tiến trình lịch sử văn học Việt Nam đầu thế

kỷ XX

Trong quá trình hiện đại hóa nền văn học nước nhà, Nam Phong tạp chí đã bắc một nhịp cầu

quan trọng đưa văn học Việt Nam vào quỹ đạo hiện đại trên nhiều phương diện Nhìn từ góc

độ đồng đại, đặt Nam Phong tạp chí vào giai đoạn đầu thế kỷ XX

Chủ đích của Nam Phong là thể hiện chủ nghĩa khai hóa của nhà nước, biên tập những bài

bằng quốc văn, Hán văn, Pháp văn, để giúp cho sự mở mang trí thức, giữ gìn đạo đức, bảo tồn quốc hồn quốc túy trong quốc dân Việt Nam, và truyền bá các môn khoa học Tây phương, nhất là học thuật tư tưởng Đại Pháp, cùng bênh vực quyền lợi người Pháp, và người Nam trong trường kinh tế Đặc biệt chú ý đến sự tập luyện, trau dồi văn quốc ngữ để người Việt Nam sớm có một nền quốc văn riêng biệt

1.3 Mối quan hệ giữa văn học quốc ngữ và phê bình Truyện Kiều

Hàng nghìn năm nền văn hóa cổ truyền đã tạo nên một mô hình ổn định cho sáng tác và tiếp nhận, trong đó cả chữ Hán và chữ Nôm đều đã có đời sống riêng gần như không mấy thay đổi Thế mà không đầy hai thập niên đầu thế kỷ, trong những thức nhận mới của đất nước, nền văn chương, học thuật của dân tộc bỗng chuyển sang một mô hình khác, mô hình quốc ngữ, với sức chuyên chở và phổ cập được trao cho phong trào báo chí, xuất bản bỗng lần đầu tiên xuất hiện và sớm trở nên sôi nổi như chưa bao giờ có trong ngót nghìn năm nền văn chương học thuật cổ truyền

Bên cạnh chữ quốc ngữ, chúng ta cũng không thể phủ nhận vai trò quan trọng, to lớn của báo chí – một thành tố văn hóa Việt Nam đầu thế kỉ XX Trong ba thập niên đầu thế kỉ XX, báo

chí đã giữ vai trò là chiếc nôi, “bà đỡ của văn học hiện đại”

Kế thừa có đổi mới một cách sáng tạo truyền thống nghiên cứu phê bình văn học dân tộc, tiếp thu có chọn lọc các lý thuyết nghiên cứu, phê bình văn học phương Tây hiện đại là một đặc điểm quan trọng của nghiên cứu, phê bình văn học nước ta lúc đó Sự hình thành và phát triển của ngành nghiên cứu, phê bình văn học lúc này đã tạo điều kiện cho việc nghiên cứu và phê

bình Truyện Kiều bước sang một giai đoạn mới, phong phú và đa dạng cả về số lượng và chất

lượng

chúng ta đã khẳng định vai trò của Nam Phong trong đó có bộ phận những bài nghiên cứu về

Truyện Kiều đang được khảo sát ở đây có đóng góp lớn, mở đường cho lý luận nghiên cứu,

phê bình đầu thế kỷ XX Nhưng cũng như một số nhận định chung về phong trào lý luận phê bình thời kỳ này, do một số nhà lý luận phê bình vốn xuất thân nho học, thường chú trọng về học thuật hơn là sáng tác, các nhà tân học tiếp thu tri thức phê bình mới của phương Tây thì chưa tiếp thu một cách sâu sắc và vận dụng một cách nhuần nhuyễn nên những bài phê bình

về văn học nói chung và văn học cổ trên Nam Phong nói riêng ít yếu tố mới, còn mang nhiều

dấu ấn cũ Ngay cả quan niệm văn học, về căn bản vẫn là quan niệm cũ Quan niệm ấy đã quy định cách nhìn, cách đánh giá của họ về tác phẩm: nhân vật, nội dung tư tưởng, nghệ thuật tác

phẩm, ý đồ của nhà văn Điều này cũng thể hiện rõ trong loạt bài phê bình và đánh giá Truyện

Kiều

Chương 2: Vấn đề hiện đại hóa văn học và phê bình Truyện Kiều

2.1 Vấn đề hiện đại hóa văn học giai đoạn đầu thế kỷ XX

Hiện đại hóa văn học cả về sáng tác và lý luận phê bình bao gồm dịch và giới thiệu cả sáng

tác và phê bình văn học của Tây phương, kể cả dịch bài phê bình Truyện Kiều của R Craysăc

để đổi mới sáng tác và lý luận phê bình Chính từ đây mà có nhu cầu ứng dụng các phương

pháp phê bình Tây phương đối với Truyện Kiều Đồng thời, Nam Phong cũng có đăng cả những bài phê bình Truyện Kiều theo quan niệm của các nhà nho cũ (như Nguyễn Đôn Phục) Luận văn xem việc nghiên cứu phê bình Truyện Kiều trên Nam Phong như là đối tượng phản

ánh tiến trình đổi mới và đồng thời cả đặc điểm giao thời của văn học đầu thế kỷ XX

Quan niệm sáng tác văn chương thời trung đại chính là quan niệm của nhà Nho chịu ảnh hưởng nặng nề của Nho giáo Đến đầu thế kỷ XX, quan niệm này đã có sự thay đổi do hoàn cảnh lịch sử xã hội Quan niệm của các nhà Nho cũng như các nhà trí thức thời này đã bắt đầu

có sự đan xen giữa yếu tố cũ và mới, từ việc sáng tác văn chương đến phê bình văn học đều chịu ảnh hưởng bởi nhân tố xã hội và văn hóa

Trong Nam Phong tạp chí, vấn đề sáng tác cũng có nhiều thay đổi theo hướng hiện đại hóa

Tuy nhiên, còn nhiều tác phẩm vẫn hướng vào nội dung ca ngợi trung hiếu, tiết nghĩa hay viết

về những con người sống theo chuẩn mực đạo đức phong kiến

Do hoàn cảnh lịch sử, văn hóa xã hội đầu thế kỷ XX có nhiều sự thay đổi lớn, nhu cầu đổi mới theo xu hướng hiện đạo hóa là điều tất yếu Vì thế, việc sáng tác và nghiên cứu văn chương cũng không nằm ngoài xu hướng đó Việc ảnh hưởng lớn từ nền văn hóa châu Âu dẫn đến ý thức hệ thay đổi, quan niệm văn chương trong sáng tác cũng dần thay đổi…

Trong ba thập kỷ đầu của thế kỷ XX, quá trình chuyển đổi từ phương thức tư duy đánh giá văn học theo cách bình tán, bình điểm của phương Đông sang phương thức tư duy phân tích mang tính chất phương Tây, vẫn còn ở trong những bước đầu khởi động Được du nhập tinh thần duy lý và phương pháp nghiên cứu, các trí thức Nho học và Tây học đã tạo nên một

không khí sinh hoạt học thuật liên tục và sôi nổi, đặc biệt là trên Nam Phong tạp chí Và từ

năm 1932, nghiên cứu, lý luận, phê bình văn học thực sự đã đóng góp một vai trò quan trọng trong đời sống văn học Đội ngũ các nhà nghiên cứu, lý luận, phê bình văn học cũng đông dần lên Những hoạt động nghiên cứu, lý luận, phê bình văn học trở nên sôi động

2.2 Phê bình Truyện Kiều trong bối cảnh hiện đại hóa đầu thế kỷ XX

Nhìn rộng ra toàn bộ phong trào sùng bái Truyện Kiều, có thể nhận thấy trong xã hội Việt

Nam hồi đầu thế kỉ, bắt đầu hình thành dần một ý thức về văn chương với tư cách một nghệ thuật độc lập Quan điểm này thể hiện rất rõ trong các bài viết của Vũ Đình Long và Nguyễn

Tường Tam về văn chương Truyện Kiều Các ông đánh giá Truyện Kiều không từ góc độ luân

lí, từ việc chiêu tuyết hay phê phán Kiều trên lập trường của một nhà đạo đức Các ông ứng

xử với Truyện Kiều như ứng xử với một tác phẩm văn chương nghĩa là phân tích nghệ thuật xây dựng nhân vật, văn phong của Nguyễn Du trong Truyện Kiều

Khi nghiên cứu về việc tiếp nhận và bình giải Truyện Kiều trên Nam Phong tạp chí, chúng ta cần tìm hiểu về đội ngũ tác gải tham gia nghiên cứu Truyện Kiều trên Nam Phong để thấy được quan điểm phê bình của hai thế hệ tân – cựu ảnh hưởng đến cách nhìn nhận Truyện

Kiều Bên cạn đó, một lần nữa nhìn nhận lại công lao cũng như sự nghiệp, sự ảnh hưởng to

lớn của Phạm Quỳnh trong tiến trình hiện đại hóa nền văn học nước nhà

2.2.1 Đội ngũ tác giả tham gia nghiên cứu Truyện Kiều trên Nam Phong

Đội ngũ tác giả là các nhà Nho (những người xuất thân cựu học)

Trong lực lượng “phức hợp” rất đông đảo đội ngũ tác giả viết về Truyện Kiều trên Nam

Phong tạp chí, trước hết phải kể đến các nhà Nho Trên Nam Phong, những văn sĩ thuộc phái

cựu học đóng một vai trò khá quan trọng, họ là những người bắc chiếc cầu nối liền quá khứ với hiện tại, bảo tồn văn hóa truyền thống Đại diện tiêu biểu nhất của phái này là Nguyễn Hữu Tiến Bên cạnh Nguyễn Hữu Tiến, phái cựu học còn có sự góp mặt của Nguyễn Trọng Thuật, Nguyễn Đôn Phục, Mai Khê…

Do nguồn gốc học vấn gắn bó sâu sắc với nền cựu học nên những quan điểm phê bình của các nhà nho chủ yếu là theo con đường chuyển dịch những thể loại văn học mới, văn chương với họ vẫn chưa đi ra ngoài khuôn khổ quen thuộc của một thứ phương tiện giáo hóa

Những nhà văn – trí thức tân học

Ở phía đối cực với những tác giả "cựu học" là những nhà văn – trí thức "tân học" Tuy vậy, đây cũng là một nhóm nhà văn có tính cách không thuần nhất Thế hệ các nhà văn tân học gồm những tên tuổi như Trương Vĩnh Kí, Trương Minh Ký, Nguyễn Trọng Quản, Phạm Quỳnh, Nguyễn Văn Vĩnh, Phạm Duy Tốn Nhiều tên tuổi trong số này không chỉ là những nhà văn mà còn là những học giả lớn, có tầm vóc với những công trình khảo cứu có giá trị mở đường cho nhiều ngành khoa học xã hội ở Việt Nam Một số người trong số họ lại là những dịch giả có những đóng góp to lớn trong việc giới thiệu những giá trị phương Tây vào Việt Nam mà điển hình là Nguyễn Văn Vĩnh Nét độc đáo của thế hệ này chính là sự hòa hợp khá sâu sắc hai nền văn hóa mang lại khả năng tự kiến tạo học vấn hết sức đáng khâm phục Đa phần trong số này đều là những người có một học vấn đặc biệt uyên bác về văn hóa truyền thống: Trương Vĩnh Kí được đào tạo trong môi trường công giáo, Phạm Quỳnh đã từng có giai đoạn được đào tạo để theo đòi cử nghiệp và nhờ thế nên các ông đều là những người hiểu biết sâu sắc văn hóa Hán học Ngay một người không được đào tạo đầy đủ về văn hóa truyền thống như Nguyễn Văn Vĩnh cũng có một kiến thức Hán học nhất định và khả tín thể hiện qua

bản dịch Truyện Kiều sang tiếng Pháp của ông Ngược lại, các ông lại là những người được

tiếp nhận nền học vấn mới trong một giai đoạn còn hết sức sơ khai Đa phần các ông đều chỉ được đào tạo trong trường Thông ngôn và khó có thể tin rằng cơ sở đào tạo này có thể cung cấp được cho người học một hiểu biết đầy đủ về văn hóa Âu Tây ngoại trừ một năng lực ngoại ngữ đủ để phục vụ cho bộ máy thực dân Trường hợp của Trương Vĩnh Kí hay Nguyễn Trọng Quản là những cá biệt Vậy mà, qua con đường tự học, các ông đã thâm nhập được rất sâu vào nền văn hóa Pháp Điều này thể hiện qua những bài viết bằng tiếng Pháp của Phạm Quỳnh hay qua những tờ báo tiếng Pháp của Nguyễn Văn Vĩnh

2.2.2 Vai trò của Phạm Quỳnh trong tiến trình hiện đại hóa văn học và phê bình Truyện

Kiều

Nói đến Phạm Quỳnh, là nói đến một trong những trường hợp đặc biệt của văn hóa Việt Nam đầu thế kỷ XX Đó là một trong “những người khổng lồ” (chữ của nhà văn Nguyên Ngọc) cách đây hơn một thế kỷ mà tài năng, trí tuệ thể hiện một cách rực rỡ trên mọi lĩnh vực văn hóa

Một đóng góp quan trọng nữa của Phạm Quỳnh và báo Nam Phong đối với báo chí Việt Nam

là về mặt ngôn ngữ báo chí và cách thức biên tập, đưa tin Ngôn ngữ báo chí đến thời Nam

Phong đã đạt đến sự trong sáng, rõ ràng về mặt từ ngữ; khúc chiết, mạch lạc về cách hành

văn Cách đưa tin cũng ngắn gọn, chính xác và hấp dẫn, thể hiện qua những bài biên tập kỹ

càng và sâu sắc của Phạm Quỳnh và ban biên tập Phạm Quỳnh và báo Nam Phong đã kiên trì

nghiên cứu, cải tạo câu văn quốc ngữ, khiến nó có khả năng diễn đạt một cách trong sáng, rõ ràng mọi khái niệm thâm thúy của tư tưởng triết học kim cổ đông tây thông qua việc tổ chức biên dịch, giới thiệu các tư tưởng ấy trên mặt báo Những cố gắng ấy của Phạm Quỳnh và

Nam Phong, đã góp phần không nhỏ trong việc phát triển ngôn ngữ tiếng Việt , nói chung và

ngôn ngữ báo chí, nói riêng

Chương 3: Những biểu hiện của quan niệm phê bình cũ và mới trong phê bình Truyện

Kiều

3.1 Những biểu hiện quan niệm phê bình cũ và mới

Bàn về văn chương và giá trị tư tưởng trong Truyện Kiều

Nói về tư tưởng Truyện Kiều, hầu hết các nhà phê bình nghiên cứu trong Nam Phong tạp chí đều khẳng định Truyện Kiều là một áng văn bất hủ của nền văn học dân tộc nói riêng và của

nhân loại nói chung Bước đầu, các nhà nghiên cứu đã nhìn nhận và đánh giá đúng tầm ảnh

hưởng của tư tưởng Truyện Kiều đối với thực tiễn cuộc sống từ khi ra đời đến nay Dựa vào

việc đọc và bằng kiến thức uyên bác của mình, các nhà phê bình đã bàn đến những tư tưởng

nổi trội của Nguyễn Du, tư tưởng xuyên suốt Truyện Kiều như: “tài mệnh tương đố”, “chữ tài

liền với chữ tai một vần” hay “hồng nhan bạc mệnh”… Tư tưởng của Nguyễn Du trong

Truyện Kiều, theo họ, dù đúng dù sai, dù có những hạn chế thì những áng văn chương thấm

đẫm tinh thần nhân văn, giá trị nhân đạo cũng tô điểm cho văn chương Truyện Kiều thêm đẹp

hơn, có ích hơn trong thực tiễn đời sống

Bàn về cách nhìn nhận thân phận con người của Nguyễn Du

Khi bàn đến cách nhìn nhận thân phận, tính cách nhân vật của Nguyễn Du thể hiện trong các hành động, xây dựng số phận cuộc đời nhân vật thì có khá nhiều những ý kiến trái

chiều Có người cho rằng Nguyễn Du viết nên Truyện Kiều bằng mối đồng cảm giữa

những người tài hoa, bằng tình thương giữa trước những số phận cuộc đời, ông viết bằng tấm lòng nhân đạo, yêu thương cao cả của mình Tuy nhiên, lại có những học giả cho rằng, Nguyễn Du khá phiến diện trong tư tưởng khi cho rằng, những người tài hoa thì bạc mệnh…

Bàn về giá trị nghệ thuật trong văn chương Truyện Kiều

Trong xu hướng nhìn nhận lại Truyện Kiều, có rất nhiều bài viết bàn về nghệ thuật miêu tả

tâm lý, tả cảnh, cách diễn đạt trong những câu Kiều, Nguyễn Tường Tam là tác giả đã dành

“nhiều tâm huyết” cho việc nghiên cứu về văn chương Truyện Kiều Tác giả đã vận dụng phương pháp phê bình thái Tây để bình giá Truyện Kiều Ngoài việc bình giá nghệ thuật sử

dụng từ ngữ tài hoa, tác giả còn bình giá về tài làm văn, nghệ thuật lựa chọn cảnh, mối quan

hệ giữa cảnh vật và lòng người Có nhiều lời đánh giá tinh tế kiểu “Làm văn cốt vắn tắt, nghĩa

là dùng ít chữ để nói nhiều ý, gồm cả bao nhiêu tư tưởng vào một câu văn

Bàn về các nhân vật trong Truyện Kiều

Trên Nam Phong ta vẫn có thể gặp những bài viết của các nhà cựu học chủ yếu bình giá nhân vật theo các chuẩn mực đạo đức Nho giáo, nghĩa là vẫn đọc Truyện Kiều theo lối cũ; nhưng ta

cũng có thể đọc được những bài khảo cứu hiện đại về hệ thống vấn đề và quan điểm, những bài khảo cứu chưa từng có trong thế kỷ XIX Thế kỷ XX cũng chứng kiến sự tham gia tích

cực của Truyện Kiều vào đời sống chính trị, văn hóa, xã hội Nhân vật trong Truyện Kiều

trước hết là Thúy Kiều, trở thành một thứ thuốc thử độc đáo để kiểm nghiệm sự thay đổi của

tư tưởng văn hóa trong giai đoạn giao thời

3.2 Các ý kiến đánh giá về Truyện Kiều cùng thời với Nam Phong tạp chí

Từ năm 1917 - 1934, phong trào Tranh luận Truyện Kiều không chỉ diễn ra trên Nam Phong

tạp chí mà còn nhận được sự quan tâm "rầm rộ" của các tác giả đăng trên nhiều tạp chí có

tiếng đương thời Có thể kể đến những bài bình luận và quan điểm của các tác giả như Huỳnh Thúc Kháng, Phan Bội Châu, Trần Trọng Kim, Phan Khôi, Hoàng Ngọc Phách đã tạo được hiệu ứng học thuật mạnh mẽ thời bấy giờ về phong trào nhìn nhận, khôi phục và khẳng định giá trị văn học của dân tộc

Có thể nói, cuộc tranh luận Truyện Kiều có thể chia làm 2 phe: phe ủng hộ Kiều gồm Phạm

Quỳnh, Trần Trọng Kim, Vũ Đình Long, Nguyễn Triệu Luật, Nguyễn Tường Tam; phe đả kích gồm Ngô Đức Kế, Huỳnh Thúc Kháng, Nguyễn Bách Khoa…

PHẦN KẾT LUẬN

1 Thành công của việc tiếp nhận và bình giải Truyện Kiều

Nhìn ở góc độ văn hóa: Mối quan hệ qua lại giữa công chúng văn học và tác giả chưa bao giờ

mật thiết như thời kỳ này Chữ quốc ngữ nhờ có báo chí và nhà xuất bản với ngôn ngữ đại chúng dễ hiểu đã làm tác giả và công chúng xích lại gần nhau Trong hai thập kỷ đầu tiên, không kể lớp công chúng trí thức cũ đọc thơ chữ Hán, lớp công chúng đọc thơ quốc ngữ về cơ bản là lớp công chúng bình dân, những thị dân, tiếp theo là trí thức Tây học trẻ tuổi đang ngày càng đông đảo Nhà thơ kiểu cũ, những người học Hán văn sau đó có học quốc ngữ, học mới

ở thời kỳ này vẫn sáng tác và thậm chí trong một thời điểm nào đó có vai trò quan trọng đối với đời sống thi ca

Nhìn ở góc độ học thuật:

Vai trò, vị trí và những thành tựu của Nam Phong tạp chí trong tiến trình xây dựng một nền quốc văn mới cho nước nhà Phong trào nhìn nhận và đánh giá Truyện Kiều do Phạm Quỳnh khởi xướng có ý nghĩa rất lớn, bởi nhờ đó mà có một cuộc Tranh luận Truyện Kiều "quy mô"

trong lịch sử văn học dân tộc Nó đánh dấu một bước tiến trong nhận thức, đánh giá về tác giả

và tác phẩm văn học

Tạo bước đệm cần thiết và vững chắc cho học thuật giai đoạn tiếp theo

Đến giai đoạn này, nghiên cứu và phê bình văn học đã thực sự khẳng định vị trí đặc biệt của mình trong đời sống văn học dân tộc Lực lượng chuyên nghiên cứu phê bình bắt đầu được hình thành và phát triển

Thành quả của Nam Phong tạp chí trong việc đánh giá đúng đắn giá trị nội dung và nghệ thuật của Truyện Kiều và góp phần không nhỏ vào tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam

Phạm Quỳnh là người đầu tiên vận dụng những kỹ thuật và hệ thống thuật ngữ lý luận, phê bình văn học phương Tây vào hoạt động nghiên cứu những tác phẩm văn học trong truyền

thống mà chuyên khảo Truyện Kiều là một minh chứng đầy sức nặng

2 Hạn chế của việc tiếp nhận và bình giải Truyện Kiều

Đối chiếu những công trình nói trên có thể cho phép hình dung khá đầy đủ về thực tế vă học

đương thời và phần nào bộ phận văn chương nghệ thuật trên Nam Phong tạp chí Tuy nhiên,

hạn chế chính là phần lớn những công trình đó đều được trình bày theo lối khảo tả hoặc dùng nhận thức cảm tính chủ quan bình giảng, diễn dịch từng tác phẩm văn học

Đầu những năm 20 các chí sĩ như Ngô Đức Kế, Huỳnh Thúc Kháng từ nhà tù Côn Đảo được thả về Họ lại hăng hái tiếp tục công việc bị tù đày gián đoạn Các cụ đã tỏ ra rất sắc sảo vạch mặt thực dân và tay sai nhưng những kiến giải của các cụ về chính trị, xã hội, văn hóa, có thể nói là tiền tiến với nhà Nho nhưng lại là cổ lộ, lạc hậu với thực tế, với sự hiểu biết của lớp thanh niên yêu nước có tân học Vì lòng yêu nước thương dân các nhà Nho không ngần ngại lột xác, tự phê phán, sẵn sàng tiếp nhận cái văn minh phương Tây tuy xa lạ nhưng cũng mới

lạ Họ được mở rộng tầm nhìn và tri thức Nhưng với cái vốn hiểu biết về văn minh, về khoa học, về tư tưởng, phương Tây được báo chí Trung quốc lúc đó giới thiệu, các cụ còn xa mới hiểu đúng nội dung thực Cuối cùng khi trở thành lạc lõng, họ trở nên cô độc, làm thơ tâm sự giãi bày nỗi uất ức, đi vào con đường xa lánh giữ khí tiết

Có một ý kiến chúng tôi rất tâm đắc: Vươn tới những đỉnh cao mới luôn luôn là khát vọng của con người Nhưng cũng như trong giới tự nhiên, có sâu gốc bền rễ thì cành nhánh mới sum suê, chót vót, có tựa vững chắc vào một hay những truyền thống văn học, văn minh tinh thần

lâu đời thì càng có nhiều hy vọng về tính trường tồn của sản phẩm sáng tạo Nam Phong tạp

chí đã ý thức được điều đó, đã hướng nền văn hóa, văn học theo chiều hướng đó và đã tạo nên

giá trị không thể phủ nhận của Nam Phong với đời sống văn hóa, văn học giai đoạn đầu thế

kỷ./

References

A TÀI LIỆU GỐC

Nam Phong tạp chí từ số 1 – 1917 đến số 210 – 1934 Chủ bút Phạm Quỳnh

1 Phan Đình Chi, Câu đối tập Kiều, Quyển VII, số 42 (tr 512-513)

2 Nguyễn Hy Chu, Vịnh Thúy Kiều, Quyển XXIII, số 131 (tr 90-91)

3 Vũ Tích Cống, Vịnh Thúy Kiều, Quyển VI, số 34 (tr 361)

4 Vũ Tích Cống, Vịnh Từ Hải, Quyển VII, số 38 (tr 160)

5 Vũ Tích Cống, Vịnh Thúc Sinh, Quyển VII, số 38 (tr 160)

6 Vũ Tích Cống, Vịnh Sở Khanh, Quyển VII, số 38 (tr 160)

7 Nguyễn Huy Đại, Vịnh Kiều xuất gia, Quyển XX, số 113 (tr 89-90)

8 Tùng Hoa, Bàn về nhân vật truyện Kiều, Quyển XVIII, số 104, tháng 4/1926 (tr 273-279)

9 Chu Thế Hựu, Tập Kiều, Quyển XXIII, số 133 (tr 308-309)

10 Dương Mạnh Huy, Vịnh Kiều, Quyển I, số 6 (tr 386)

11 Nguyễn Giản Khanh, Vịnh Thúy Kiều, Quyển X, số 60 (tr 475)

12 Mai Khê, Bàn về Truyện Kiều, Quyển XVIII, số 99, tháng 9/1925 (tr 444-449)

13 Hà Mai Khôi, Truyện Kiều gọt, Quyển X, số 56 (tr 120-127)

14 Phạm Xuân Khôi, Thơ Vịnh Kiều, Quyển IX, số 54 (tr 501-509)

15 Nguyễn Khuyến, Vịnh Kiều, Quyển I, số 4 (tr 251-253)

16 Nguyễn Khuyến, Viếng Đạm Tiên gặp Kim Trọng, Quyển I, số 4 (tr 251-253)

17 Nguyễn Khuyến, Mắc tay Hoạn Thư, Quyển I, số 4 (tr 251-253)

18 Nguyễn Khuyến, Kiều khuyên Từ Hải hàng, Quyển I, số 4 (tr 251-253)

19 Nguyễn Khuyến, Tập Kiều kiến chí, Quyển VI, số 32 (tr 159-160)

20 Nguyễn Văn Kiệm, Quốc ngữ quốc văn, Quyển XIX, số 110, tháng 10/1926 (tr 357-369)

21 Trần Trọng Kim, Bài diễn thuyết của ông Trần Trọng Kim về lịch sử cụ Tiên Điền và văn

chương truyện Kiều, Quyển XV, số 86, tháng 8/1924 (tr 96-109)

22 Trần Huy Liệu, Khóc Kiều, Quyển XVI, số 96 (tr 588-590)

23 Vũ Đình Long, Nhân vật truyện Kiều, Quyển XII, số 68, tháng 2/1923 (tr 127-135)

24 Vũ Đình Long, Nhân vật truyện Kiều, Quyển XII, số 69, tháng 3/1923 (tr 211-219)

25 Vũ Đình Long, Nhân vật truyện Kiều, Quyển XII, số 70, tháng 4/1923 (tr 313-321)

26 Vũ Đình Long, Triết lý và luân lý truyện Kiều, Quyển XII, số 71, tháng 5/1923 (tr

420-423)

27 Vũ Đình Long, Văn chương truyện Kiều, Quyển XIV, số 81, tháng 3/1924 (tr 211-219)

28 Vũ Đình Long, Văn chương truyện Kiều, Quyển XIV, số 83, tháng 5/1924 (tr 420-423)

29 Vũ Đình Long, Văn chương truyện Kiều, Quyển XV, số 85, tháng 7/1924 (tr 56-59)

30 Vũ Đình Long, Văn chương truyện Kiều, Quyển XV, số 87, tháng 9/1924 (tr 240-249)

31 Nguyễn Triệu Luật, Bàn góp về truyện Kiều, Quyển XII, số 67, tháng 1/1923 (tr 227-231)

32 Trần Mỹ, Vịnh Thúy Kiều, Quyển V, số 25 (tr 69-70)

33 Trần Mỹ, Vịnh Trần Kiều, Quyển V, số 25 (tr 69-70)

34 Trần Mỹ, Bài tập Kiều gửi cho quan đốc Thái Bình, Quyển V, số 27 (tr 266-269)

35 Nguyễn Như Ngọc, Bàn góp về truyện Kiều, Quyển XIII, số 75, tháng 9/1923 (tr

221-223)

36 Dương Tự Nhu, Vịnh Kim Trọng tái hợp, Quyển II, số 8 (tr 99)

37 Hoàng Ngọc Phách, Vịnh Thúy Kiều, Quyển VIII, số 44 (tr 157-158)

38 Tôn Quang Phiệt, Kiều bán mình chuộc cha, Quyển XVI, số 92 (tr 183)

39 Tôn Quang Phiệt, Kiều trách Thúc sinh, Quyển XVI, số 92 (tr 183)

40 Minh Phượng, Khóc Kiều, Quyển XVIII, số 101 (tr 483-488)

41 Đoàn Quỳ, Dịch bài tựa truyện Kiều của Chu Mạnh Trinh, Quyển VI, số 31, tháng

1/1920 (tr 78)

42 Đặng Xuân Quýnh, Vịnh Kiều, Quyển XVIII, số 95 (tr 487-494)