Lợi ích nhóm và vấn đề nhóm lợi ích ở Việt Nam hiện nay

Xã hội càng phát triển, quá trình đa dạng và phức tạp hóa của lợi ích và các quan hệ lợi ích càng diễn ra nhanh chóng và có thể vượt trước sự điều tiết, điều chỉnh của nhà nước thông qua

1

NGHIÊN CỨU Lợi ích nhóm và vấn đề nhóm lợi ích

ở Việt Nam hiện nay

Hoàng Văn Luân*

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội,

336 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội, Việt Nam

Nhận ngày 05 tháng 11 năm 2013

Chỉnh sửa ngày 30 tháng 1 năm 2014; Chấp nhận đăng ngày 12 tháng 3 năm 2014

Tóm tắt: Lợi ích nhóm và nhóm lợi ích xuất hiện nhiều trên các phương tiện truyền thông ở Việt Nam cũng như những tạp chí khoa học với nhiều cách tiếp cận khác nhau

Hạn chế về mặt thể chế và hành lang pháp lý liên quan đến hoạt động của nhóm lợi ích ở Việt Nam

đã tạo ra sự bất bình đẳng giữa các nhóm lợi ích Điều đó làm nảy sinh một số quan điểm chưa toàn diện về nhóm lợi ích, coi rằng nhóm lợi ích mang tính tiêu cực

Bài viết chứng minh nhóm lợi ích và hoạt động của nó là một tất yếu khách quan và nếu được quản trị tốt, sẽ thúc đẩy tiến bộ và công bằng xã hội cũng như nâng cao hiệu lực, hiệu quả của quá trình chính sách công

Từ khóa: Nhu cầu, lợi ích, lợi ích nhóm, nhóm lợi ích, lợi ích công

Trong những năm gần đây, vấn đề lợi ích

nhóm xuất hiện nhiều trên trên các phương tiện

truyền thông Việt Nam Lợi ích nhóm còn đang

được hiểu ở nhiều khía cạnh khác nhau song đa

phần, lợi ích nhóm đang được nhìn nhận, đánh

giá theo nghĩa tiêu cực, nhất là trên phương

diện tuyên truyền(1) và các mạng xã hội Vậy,

_

∗ ĐT: 84-903264951

E-mail: luanhv@vnu.edu.vn

(1) “Một trong những trở ngại lớn nhất cho phát triển kinh

tế bền vững, ổn định xã hội nước ta hiện nay là sự hiện

hữu lợi ích nhóm Tại buổi tiếp xúc với cử tri Hải Phòng

ngày 4-12, trước sự bức xúc của người dân, Thủ tướng

Nguyễn Tấn Dũng cam kết “kiên quyết ngăn chặn lợi ích

nhóm lợi ích và lợi ích nhóm là gì? Về mặt khoa học, hoạt động của nhóm lợi ích có vai trò

gì trong thúc đẩy tiến bộ và công bằng xã hội? Lợi ích nhóm là một hiện tượng xã hội mang tính tất yếu khách quan có quy luật vận động vốn có của nó giống như những quy luật

nhóm để đảm bảo sự công bằng xã hội” Đây không phải

là lần đầu tiên người đứng đầu Chính phủ bày tỏ sự lo ngại

về vấn đề này Trước đó, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng

đã nêu đích danh lợi ích nhóm tại Hội nghị Trung ương 3 (khóa XI) ngày 10-10-2011 và tiếp đó (tháng 11-2011) các đại biểu Quốc hội đã chỉ rõ hơn về lợi ích nhóm và tác hại của nó” Xem Lê Quang: Lợi ích nhóm, Tạp chí Xây dựng Đảng, số 1/2013 tại

http://www.xaydungdang.org.vn/Home/MagazineStory.as px?mid=57&mzid=448&ID=1058, truy cập ngày 17/10/2013

xã hội khác Về mặt khoa học và kinh nghiệm ở

một số quốc gia, hoạt động của nhóm lợi ích

thực sự góp phần thúc đẩy tiến bộ và công bằng

xã hội

1 Lợi ích và lợi ích nhóm

Lợi ích xuất hiện từ nhu cầu (Lê Hữu Tầng,

1997), gắn liền với phân công lao động xã hội

và sở hữu, nhất là sở hữu tư nhân tư liệu sản

xuất Phân công lao động xã hội tạo ra hiện

tượng mỗi người chỉ lao động trong một lĩnh

vực cụ thể(2) Do đó, mỗi cá nhân lao động

không tạo ra sản phẩm hay tư liệu trực tiếp thỏa

mãn mọi nhu cầu của mình(3) Mục đích của lao

động là tìm kiếm phương tiện trung gian(4) để

trao đổi nhằm thỏa mãn nhu cầu Trong quan hệ

trao đổi đó, lợi ích xuất hiện Do đó, lợi ích trước

hết là một quan hệ xã hội (Nguyễn Linh Khiếu

(1999) Xét về mặt giá trị, lợi ích là phần giá trị

nhu cầu hay mức độ nhu cầu được thỏa mãn

thông qua hoạt động trao đổi với các chủ thể nhu

cầu khác (Hoàng Văn Luân, 2011) Đến lượt nó,

theo K Marx, lợi ích lại là cái liên kết các thành

_

(2) K Marx: ”Một khi bắt đầu có phân công lao động thì

mỗi người có một phạm vi hoạt động nhất định và độc

chuyên mà người đó buộc phải nhận lấy và không thể

thoát ra được (Nhấn mạnh - HVL) Người đó là người đi

săn, người đánh cá, hoặc người chăn nuôi, hoặc là nhà phê

phán có tính chất phê phán, và người đó vẫn cứ phải làm

như thế nếu không muốn mất đi những tư liệu sinh hoạt

của mình” C Mác - Ph Ăngghen: Toàn tập, t 2 Nhà xuất

bản CTQG HN., 1995, tr 47)

(3) Chỉ trong nền kinh tế tự cung tự cấp, mỗi gia đình đều

lao động để tạo ra những sản phẩm, tư liệu thỏa mãn nhu

cầu của mình: trồng trọt, chăn nuôi, dệt vải, v.v Nhưng

đây chỉ là một biểu hiện hay một giai đoạn của lịch sử sản

xuất

(4) Phương tiện trung gian có thể là hiện vật trong nền kinh

tế hiện vật và có thể là tiền tệ trong nền kinh tế hàng hóa

K Marx: “Đối với anh ta, ý nghĩa của 12 giờ lao động

không phải ở chỗ dệt, kéo sợi, khoan, v.v mà là ở chỗ: đó

là những phương thức kiếm được tiễn khiến cho anh ta có

thể ăn, đi quán rượu, ngủ ” Xem C Mác - Ph Ăngghen:

Toàn tập, t 6 Nhà xuất bản CTQG HN., 1993, tr 543

viên của xã hội lại với nhau(5). Lợi ích và quan hệ lợi ích quyết định tính chất và xu hướng vận động của các quan hệ xã hội - mà thực chất là quan hệ giữa các chủ thể lợi ích Lịch sử cho thấy, những vấn đề đấu tranh hay liên minh giữa các giai tầng

xã hội, sự hình thành và mất đi của các tổ chức xã hội đều nảy sinh từ những tính chất cụ thể của quan hệ lợi ích Mâu thuẫn giữa tư sản và vô sản (K Marx) hay xung đột trong quan hệ quản lý (F.W Taylor) có nguyên nhân từ quan hệ lợi ích giữa tư sản và vô sản hay giữa giới chủ và người làm thuê Liên minh công - nông, với tính cách là nhóm lợi ích nảy sinh từ sự thống nhất về lợi ích của hai giai cấp này trong cách mạng vô sản Theo K Max, trong quá trình hoạt động xã hội, các chủ thể trước hết đều là vì nhu cầu và lợi ích của mình(6) Và do lợi ích của mình mà liên kết hay đấu tranh với các chủ thể lợi ích

_

(5) K Marx: “Nhưng vì nhu cầu của mỗi cá nhân riêng biệt không có một ý nghĩa hiển nhiên nào đối với một cá nhân

vị kỷ khác có tư liệu thảo mãn nhu cầu đó; nghĩa là không

có quan hệ trực tiếp nào với sự thỏa mãn nhu cầu, nên mỗi

cá nhân đều buộc phải xây dựng mối quan hệ đó bằng cách là đến lượt mình lại làm kẻ môi giới giữa nhu cầu của người khác với đổi tượng (tư liệu thỏa mãn - HVL) của nhu cầu đó Như vậy, chính tính tất yếu tự nhiên, chính đặc tính của con người, mặc dù chúng biểu hiện thành hình thức tha hóa như thế nào đi nữa, chính lợi ích là cái liên kết các thành viên của xã hội thị dân lại với nhau” C Mác - Ph Ăngghen: Toàn tập, t 2 Nhà xuất bản CTQG

HN, 1995, tr 183)

(6) K Marx: “Mỗi cảm giác của anh ta đều buộc anh ta phải tin ở sự tồn tại của thế giới và của các cá nhân khác bên ngoài anh ta Thậm chí cái dạ dày tội lỗi của anh ta cũng hàng ngày nhắc nhở anh ta rằng thế giới bên ngoài anh ta không phải là trống rỗng, mà trái lại thực sự là cái nhét đầy dạ dày của anh ta Mỗi hoạt động của bản chất của anh ta, mỗi đặc tính của anh ta, mỗi bản năng sinh học của anh ta đầu trở thành một nhu cầu, biến tính tự yêu mình của anh ta thành sự yêu thích của anh ta đối với sự vật khác và những người khác ở bên ngoài anh ta” C Mác

- Ph Ăngghen: Toàn tập, t.2 Nhà Xuất bản CTQG H.,

1995, tr 283

F.W Taylor - cha đẻ của Thuyết quản lý theo khoa học cũng xuất phát từ mệnh đề con người kinh tế (man is a rational economic animal) để xây dựng học thuyết quản lý của mình Xem: Principles of Scientific Management, Frederick Winslow Taylor (1911) tại Truy cập ngày 17/10/2013

khác Nhóm lợi ích và xung đột lợi ích là những

biểu hiện cụ thể của những hoạt động, tác động

đa chiều đó

Nhóm lợi ích, hiểu một cách chung nhất, là

tập hợp các cá nhân có chung một hay nhiều lợi

ích hoạt động theo một cơ chế nhất định nhằm

đạt được hoặc gia tăng lợi ích chung của họ

Theo nghĩa đó, nhóm lợi ích không phải là một

hiện tượng xa lạ ở Việt Nam Sự ra đời rất sớm

của các tổ chức như Liên đoàn lao động, Hội

Nông dân(7) và các hội nghề nghiệp - xét về

nguồn gốc và bản chất - là minh chứng cho sự

tồn tại của các nhóm lợi ích của người lao động,

nhóm lợi ích của nông dân, nhóm lợi ích của

những người trong từng nghề tương ứng với hội

nghề nghiệp của nghề đó

Vào những năm 1980, kinh tế - xã hội Việt

Nam đình đốn, trì trệ và đứng trước bờ vực

của khủng hoảng Về mặt lý luận, nhu cầu

nghiên cứu tổng kết thực tiễn nhằm tìm ra

hướng đi mới, động lực mới cho sự phát triển

trở nên cấp thiết Đây cũng là thời kì xuất hiện

nhiều công trình nghiên cứu về lợi ích và sự

kết hợp các lợi ích, nhất là lợi ích kinh tế [1],

trong đó có tiếp cận lợi ích theo chủ thể: Lợi

ích cá nhân - lợi ích tập thể - lợi ích xã hội

Theo tiếp cận này, lợi ích tập thể với tính cách

là lợi ích của cán bộ, nhân viên của một nhà

máy, xí nghiệp nhất định, là một hình thức của

lợi ích nhóm và tập thể cán bộ, nhân viên đó là

nhóm lợi ích

Tuy nhiên, cùng với sự hội nhập cả về thực

tiễn và nhận thức khoa học, thực tế hoạt động

của nhóm lợi ích ở Việt Nam giai đoạn suy

thoái kinh tế từ năm 2009 đến nay, nhóm lợi ích

cần được hiểu một cách cụ thể và phù hợp với

_

(7) Tổng liên đoàn lao động Việt Nam có tiền thân là Công

hội đỏ được thành lập năm 1929 Hội Nông dân Việt Nam

có tiền thân từ Nông hội đỏ (1926 - 1929), Nông hội

(tháng 3 năm 1937), v.v… Hiệp hội Thép Việt Nam

(VSA) thành lập ngày 6 tháng 8 năm 2001, v.v…

thực tiễn hơn, đặc biệt là khía cạnh tác động, ảnh hưởng đến chính sách(8) của nhóm lợi ích Nhóm lợi ích (Interest group) là các tổ chức được hình thành một cách tự nguyện tìm cách tạo ra lợi thế cho việc thực hiện lợi ích của nó(9)

bao gồm các công ty, tổ chức từ thiện, các nhóm dân sinh, các hiệp hội nghề nghiệp, hiệp hội thương mại, v.v Nhóm lợi ích xuất hiện ở Đức, Hoa Kỳ và sau đó phổ biến ở các xã hội công nghiệp phương Tây Lịch sử hình thành này được chia thành 4 giai đoạn:

Giai đoạn tiền công nghiệp (1830 - 1870), nhóm lợi ích xuất hiện như những tổ chức từ thiện hỗ trợ người nghèo Thành viên của nhóm này là những người thuộc tầng lớp trung lưu

Giai đoạn hai (1860 - đầu những năm

nhóm lợi ích mang nhiều dấu ấn của giai tầng

xã hội như tổ chức công đoàn (nhóm lợi ích của công nhân) và các tổ chức của người sử dụng lao động Thời kỳ này các tổ chức của nông dân cũng được thành lập nhiều nhằm đại diện cho lợi ích của nông dân

Giai đoạn 3 - giai đoạn xã hội công nghiệp (sau năm 1920 đến những năm 1950), các nhóm lợi ích với tính cách là hội nghề nghiệp xuất hiện phổ biến

Giai đoạn 4 - giai đoạn hậu công nghiệp

xuất hiện các nhóm lợi ích bảo vệ cho những lợi ích hậu công nghiệp như môi trường, quyền con người, v.v [2]

Như đã đề cập, hoạt động của con người là

để thỏa mãn nhu cầu, để chiếm lĩnh lợi ích và

_

(8) Thường được gọi là vận động hành lang, vận động chính sách (lobby)

(9) Trong cuốn The Interest Group Society, Nhà Xuất bản Clyde Wincox, tái bản lần 5, năm 2009, Jeffrey Berry cho rằng Nhóm lợi ích là tổ chức của những cá nhân có chung mục tiêu và cố gắng tác động, gây ảnh hưởng đến chính sách công (An interest group is an organized body of individuals who share some goals and who try to influence public policy)

qua đó sáng tạo ra lịch sử(10) thì việc các chủ thể

lợi ích tự nguyện hợp sức với nhau nhằm bảo

vệ và hơn nữa là củng cố, làm gia tăng lợi ích

của họ cũng là một tất yếu lịch sử Xuất phát từ

lợi ích của mình và khát vọng không ngừng làm

gia tăng lợi ích của mình, trong những trường

hợp nhất định, các chủ thể lợi ích cần và phải

liên kết với nhau thành nhóm lợi ích theo

nguyên lý tính trội của hệ thống(11)

Sự xuất hiện của nhóm lợi ích là một tất yếu

khách quan, phản ánh sự đa dạng của lợi ích và

các quan hệ lợi ích của đời sống xã hội Xã hội

càng phát triển, quá trình đa dạng và phức tạp

hóa của lợi ích và các quan hệ lợi ích càng diễn

ra nhanh chóng và có thể vượt trước sự điều

tiết, điều chỉnh của nhà nước thông qua công cụ

pháp luật và chính sách hiện hành(12) Do đó,

các nhóm lợi ích cần có tiếng nói, có tác động

đến các nhà hoạch định để kịp thời điều chỉnh

chính sách nhằm hợp thức, hợp pháp hóa lợi ích

của họ

2 Nhóm lợi ích ở một số quốc gia

Ở một số quốc gia như Canada, Đức, đặc

biệt là Hoa Kỳ, nhóm lợi ích và hoạt động của

_

(10) K Marx: “Người ta phải có khả năng sống đã rồi mới có

thể “làm ra lịch sử” Nhưng muốn sống được thì trước hết cần

phải có thức ăn, thức uống, nhà ở, quần áo và một vài thứ

khác nữa Như vậy, hành vi lịch sử đầu tiên là việc sản xuất ra

những tư liệu để thỏa mãn những nhu cầu ấy, việc sản xuất ra

bản thân đời sống vật chất” C Mác - Ph Ăngghen: Toàn tập,

t.3, Nhà Xuất bản CTQG H., 1995, tr 40

(11) Gareth Morgan: “The visions, values, and sense of

purpose that bind an organization together can be used as

a way of helping every individual understand and absorb

the mission and challenge of the whole enterprise”

(12) Do tính độc lập tương đối, ý thức pháp luật và chính trị

(được hiểu chung là chính sách) với tính cách là những

yếu tố của ý thức xã hội thường lạc hậu hơn so với tồn tại

xã hội Hơn nữa, từ ý thức pháp luật, ý thức về chính sách

đến việc xây dựng và thực thi một bộ luật, một chính sách

cũng thường có một độ trễ nhất định

nhóm lợi ích được thừa nhận công khai như một trong những kênh vận động chính sách đồng thời ở góc độ khác lại là kênh phản biện chính sách

Sự đa dạng của các nhóm lợi ích ở Hoa Kỳ

có thể được phân thành một số loại cơ bản:

- Business Interest Groups, Nhóm lợi ích nông nghiệp - Agricultural Interest Groups, Nhóm lợi ích người lao động - Labor interest groups,

v.v ); Nhóm lợi ích môi trường (Environmental Groups như Sierra Club và Greenpeace); Nhóm

Organizations, The League of Women Voters); v.v Nhóm lợi ích hoạt động công khai Họ có thể thuê các chuyên gia vận động hành lang nhằm trực tiếp hoặc gián tiếp gây ảnh hưởng đến các chuyên gia hoạch định chính sách Vận động hành lang được điều chỉnh bởi Luật Vận động hành lang(13) (The Federal Regulation of Lobbying Act) ban hành năm 1946 và Luật sửa đổi Luật Vận động hành lang (Lobbying Disclosure Act) năm 1995 Hiệu quả vận động của nhóm lợi ích phụ thuộc vào quy mô nhóm (tài chính, đội ngũ chuyên gia, v.v…), tính tổ chức của nhóm, người lãnh đạo và kỹ thuật, chiến thuật vận động của nhóm

Về thực chất, hoạt động của nhóm lợi ích là quá trình phản biện chính sách - một phương thức hiệu quả của quá trình chính sách công (hoạch định, tổ chức thực hiện chính sách, đánh giá và điều chỉnh chính sách): Vận động chính sách để có lợi cho nhóm lợi ích của mình đồng thời có thể đưa ra những phân tích nhằm chỉ rõ những bất hợp lý của những nhóm lợi ích khác như một chiến thuật của vận động chính sách

_

(13) Theo Luật này, các cá nhân, tổ chức vận động hành lang được nhận tiền với mục đích gây ảnh hưởng đến các nhà làm luật, các nhà hoạch định chính sách nhưng phải đăng ký trước Cá nhân, tổ chức vận động hành lang phải

có giấy phép vào phải có báo cáo công khai hàng quý về hoạt động vận động của mình

Phản biện chính sách là xu hướng phổ biến,

tất yếu nhằm nâng cao tính hiệu lực và hiệu quả

của quá trình chính sách công Tuy với phương

thức mang tính đặc thù(14), Việt Nam không

nằm ngoài tính phổ quát đó

3 Vai trò của nhóm lợi ích

Xét từ góc độ triết học, hoạt động của các

nhóm lợi ích tạo ra sự cân bằng (sự thống nhất)

lợi ích của các nhóm và một cách có ý thức hay

không họ đang tạo ra lợi ích chung [3](15) và đó

là cơ sở của sự thống nhất trong hành động xã

hội Ở một khía cạnh nhất định, hoạt động của

nhóm lợi ích góp phần tạo ra sự cân bằng, toàn

diện của quá trình chính sách Nhờ đó, nhà

nước - cơ quan ban hành chính sách - mới thực

sự trở thành người đại diện cho các tầng lớp xã

hội và là trung tâm tạo ra sự thống nhất trong

hoạt động của toàn xã hội

Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, các nước

phương Tây đều rơi vào căn bệnh trầm trọng:

mâu thuẫn giai cấp gay gắt, gần như không thể

điều hòa được Phân tích mâu thuẫn này cùng

với những mâu thuẫn xã hội khác, V.I Lenin đã

dự báo chủ nghĩa đế quốc là đêm trước của

cuộc cách mạng vô sản.

Chúng ta biết, cùng với sự gia tăng tính bạo

lực, tùy tiện trong quản lý của giới chủ là sự

hình thành và phát triển của các tổ chức nghiệp

_

(14) Khoản 2, Điều 2, Quyết định 97/2009/QĐ-TTg ghi rõ:

Nếu có ý kiến phản biện về đường lối, chủ trương, chính

sách của Đảng, Nhà nước cần gửi ý kiến đó cho cơ quan

Đảng, Nhà nước có thẩm quyền, không được công bố

công khai dưới danh nghĩa hoặc gắn với danh nghĩa của tổ

chức khoa học và công nghệ

(15) K Marx: “Sức mạnh duy nhất ràng buộc họ với nhau

và đặt họ quan hệ với nhau là lòng vị kỷ, là điều lợi riêng,

là lợi ích tư nhân Nhưng chính vì mỗi người chỉ lo cho

mình mà không lo cho người khác, cho nên tất cả bọn họ,

do một sự nhịp nhàng đã định trước của sự vật, hay do sự

che chở của một Thượng đế rất khôn khéo, đều chỉ làm

một công việc có lợi cho cả hai bên, cho điều lợi chung,

cho lợi ích chung”

đoàn nhằm bảo vệ lợi ích của người lao động làm thuê đã dẫn đến những cuộc đình công quy

mô lớn trong sản xuất công nghiệp ở các nước phương Tây F.W Taylor gọi đó là xung đột trong quan hệ quản lý - Xung đột giữa một bên

là giới chủ quản lý theo phương thức tùy tiện và

bạo lực hay còn gọi là quản lý bằng quả đấm (16)

và một bên là người làm thuê lãn công, biểu

tình, đập phá máy móc hay còn gọi là hành động lính tráng một cách có hệ thống (17) Đứng trước hiện tượng này, các chính phủ buộc phải ban hành các luật về lao động(18) buộc giới chủ phải đảm bảo lợi ích tối thiểu của người lao động Sự điều chỉnh chính sách công cùng với

sự thay đổi trong phương pháp quản lý(19) của giới chủ đã phần nào giải quyết được xung đột trong quan hệ quản lý tạo điều kiện để công nghiệp tiếp tục phát triển

Ở các quốc gia khi hoạt động của các nhóm lợi ích còn hạn chế là nguyên nhân dẫn đến lợi ích công không được quan tâm thỏa đáng, dẫn đến hiện tượng “tranh chấp lợi ích công”(20) Indonesia là quốc gia phụ thuộc chủ yếu vào nhiên liệu hóa thạch (dầu mỏ) Những cảnh báo

về nguy cơ cạn kiệt nguồn nhiên liệu này cùng với nhu cầu sử dụng nhiên liệu sinh học ngày càng tăng của thị trường thế giới đã thúc đẩy chính phủ khuyến khích mạnh mẽ đầu tư trồng dầu cọ (đơn giản hóa thủ tục cấp phép đầu tư, trợ cấp, giảm thuế, bắt buộc sử dụng nhiên liệu sinh học, hỗ trợ và đến bù thu hồi đất, v.v…) Những chính sách này đã tạo ra

_

(16) Tiếng Anh: The rule of thump

(17) Tiếng Anh: Systematic soldiering

(18) Luật Lao động Anh (Employers and Workmen Act) năm 1875, Luật Tiêu chuẩn lao động (The Fair Labor Standards Act) của Hoa Kỳ năm 1938

(19) F.W Taylor (1856 - 1915) - cha đẻ của thuyết quản lý theo khoa học, được đánh giá là người mở ra kỷ nguyên vàng trong quản lý của Mỹ vào những năm đầu của thế kỷ

XX

(20) Nguyên nghĩa tiếng Anh: Public interest litigation

Xem Po Jen Yap và Holning Lau (2011): Public Interest

Litigation in Asia, Nhà xuất bản Routledge

sự gia tăng nhanh chóng diện tích đất trồng

dầu cọ của Indonesia(21) Quá trình này không

chỉ đồng thời làm mất đi một lượng lớn đất

rừng tự nhiên, phá vỡ đa dạng sinh học mà

còn làm gia tăng phát thải CO2(22) gây hậu

quả nghiêm trọng về môi trưởng, ảnh hưởng

trực tiếp đến lợi ích công Với diện tích rừng

nhiệt đới lớn thứ 3 thế giới và tốc độ phá

rừng để trồng dầu cọ điển hình như ở

Lalimantan(23), Indonesia cũng là một trong

những nước phát thải các khí nhà kính lớn

nhất thế giới Ở đây, chúng ta thấy trong cuộc

đấu tranh giữa cơ sở trồng dầu cọ và người

dân bản địa, các cơ sở trồng dầu cọ luôn

chiếm ưu thế nhờ sự trợ giúp của thể chế với

các biện minh về tăng trưởng kinh tế, tạo việc

làm, v.v Chương trình Dầu cọ bền vững chỉ

có được khi có sự lên tiếng và ủng hộ của

khách hàng lớn khi họ có những yêu cầu

nghiêm ngặt về các tiêu chuẩn xã hội và môi

trường(24) của sản phẩm

_

(21) Theo Tổ chức lương thực thế giới (2008), năm 2006

Indonesia có 4,1 triệu ha đất rừng tròng dầu cọ thì đến

năm 2008, con số này đã đạt 7,9 triệu ha

(22) Rừng nhiệt đới có đất giầu than bùn Nó chỉ ổn định

khi hoàn toàn bị ngập nước khi còn rừng nhiệt đới Khi

rừng nhiệt đới bị phá để trồng dầu cọ (một loại cây ít có

khả năng giữ nước), sẽ xảy ra tình trạng khô hạn Khi đó,

oxy đi vào than bùn, gây ra quá trình phân hủy vi sinh vật

rất nhanh chóng và giải phóng lượng khí CO 2 khổng lồ

vào khí quyển

(23) Kalimantan thuộc đảo Borneo - nơi có nhiều rừng

nhiệt đới và đất giầu than bùn Theo Kimberly M Carlson,

Lisa M Curran, Gregory P Asner, Alice McDonald

Pittman, Simon N Trigg và J Marion Adeney (Carbon

emissions from forest conversion by Kalimantan oil palm

plantations, Nature Climate Change, tháng 7 năm 2012),

từ năm 1990 - 2010, diện tích trồng dầu cọ trên toàn

Kalimantan đã lên tới 538.346 km2

(24) Năm 2010, hai khách mua dầu cọ lớn nhất của

Indonesia là Nestlé và Unilever, đã đình chỉ hợp đồng mua

hàng khi nhà cung cấp địa phương bị cáo buộc là có liên

quan đến việc phá rừng để mở rộng diện tích trồng dầu cọ

Các khách hàng lớn khác từ Liên minh châu Âu cũng đã

cam kết từ năm 2015 trở đi sẽ chỉ nhập dầu cọ của

Indonesia theo CSPO (Certified Scrum Product Owner)

Để bảo vệ lợi ích của mình, các nhóm lợi ích thường có những tác động đến việc hoạch định và thực thi chính sách của nhà nước thông qua vận động chính sách Vận động chính sách

từ cả các nhóm lợi ích liên quan và thêm vào đó

là phản biện chính sách của các tầng lớp dân cư khác giúp các nhà hoạch định và thực thi chính sách có cái nhìn sâu hơn và đa chiều hơn về các loại lợi ích của chính sách Kết quả hiển nhiên

là những chính sách đó mang tính toàn diện, khả thi hơn và có thể đi vào cuộc sống

Hơn nữa, sự tham gia của các nhóm lợi ích vào quá trình chính sách nâng cao hiệu quả của chính sách thông qua việc cung cấp các thông tin mà các chuyên gia hoạch định chính sách - với tính cách là một hoặc một số cá nhân cụ thể luôn hữu hạn về thông tin và năng lực Thông tin từ nhóm lợi ích có thể là thông tin thuộc các lĩnh vực cụ thể cũng có thể là các thông tin mang tính chuyên gia Trừ khi các nhà hoạch định chính sách không muốn hoặc cố tình không biết(25), các thông tin từ nhóm lợi ích chắc chắn là những thông tin tham khảo bổ ích cho quá trình chính sách Do đó, dưới góc độ này, hoạt động của nhóm lợi ích góp phần hoàn thiện hệ thống chính sách công của quốc gia Mặc dù có những đặc thù cụ thể song hầu hết các quốc gia phát triển đều thừa nhận sự tồn

_

(25) Việc quyết định xây dựng Nhà máy thủy điện Xayaburi (Lào) là một dẫn chứng điển hình Rộng 800 nghìn km vuông, lưu vực sông Mê Công là nguồn cá đất liền lớn nhất trên thế giới, và là nơi sinh sống của 65 triệu người từ 6 quốc gia: Myanmar, Trung Quốc, Lào, Thái Lan, Việt Nam, và Cambodia “Đa số cư dân là người nghèo, 81% nguồn protein trong dinh dưỡng của họ là từ

cá sông (Guy Ziv - Giáo sư môi trường Đại học Stanford, California, Hoa Kỳ, 2012) Ngoài ra, với kết quả nghiên cứu của mình, Guy Ziv cũng cho rằng những con đập thủy điện trên những nhánh sông Mê Công có thể gây thiệt hại nhiều hơn Tuy nhiên, trong báo cáo cuối cùng về dự án (Feasibility Study Xayaburi Hydroelectric Power Project, Lao DPR - Final Report) của Công ty Ch Karnchang, Thái Lan (Ch Karnchang Public Company Limited) - Công ty lập dự án và kí hợp đồng xây dựng, chuyển giao

đã không đề cập đến thiệt hại này và Chính phủ Lào cũng chỉ căn cứ vào Báo cáo này để quyết định

tại và hoạt động của các nhóm lợi ích và có các

quy phạm pháp luật để điều chỉnh hoạt động

của các nhóm lợi ích(26)

Như vậy, nhóm lợi ích là một hiện tượng

khách quan, là kết quả tự nguyện tập hợp của

các cá nhân có cùng lợi ích Dù được thừa

nhận hay không thừa nhận, các nhóm lợi ích

thường có những tác động, ảnh hưởng đến

quá trình chính sách nhằm đảm bảo, thậm chí

làm gia tăng lợi ích của nhóm Ở một khía

cạnh nhất định, hoạt động của nhóm lợi ích

góp phần tạo ra sự cân bằng, toàn diện của

quá trình chính sách Nhờ đó, nhà nước - cơ

quan ban hành chính sách - mới thực sự trở

thành người đại diện cho các tầng lớp xã hội

và là trung tâm tạo ra sự thống nhất trong

hoạt động của toàn xã hội

Nhà nước là nhà nước của dân, do dân và

quyền tham gia vào công việc của nhà nước(27)

Do đó, hoạt động của các nhóm lợi ích phần nào

thể hiện vai trò của các tầng lớp, cộng đồng,

nhóm xã hội vào quá trình chính sách của nhà

nước Theo R Allen Hays, nhóm lợi ích là cơ chế

quan trọng để công dân bày tỏ quan điểm, nhu cầu

của họ đối với các nhà hoạch định chính sách của

nhà nước(28) Thông qua đại diện của mình để tác

động đến quá trình chính sách nên, về đại thể,

nhóm lợi ích có thể được coi là một hình thức dân

chủ đại diện tự nguyện

_

(26) Luật vận động hành lang (Lobbying Act (R.S.C 1985,

c 44 (4th Supp.) năm 1985 và sửa đổi năm 2008 của

Canada, Các quy tắc trình tự (Rules of Procedure) của

Cộng hòa Liên bang Đức

(27) Khoản 1, Điều 2, Hiến pháp Nước Cộng hòa Xã hội

chủ nghĩa Việt Nam năm 2013 có ghi: “Nhà nước Cộng

hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước pháp quyền

xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân

dân”

(28) R Allen Hay, The Role of Interest Groups

4 Vấn đề nhóm lợi ích ở Việt Nam hiện nay

Thực tiễn phát triển của Việt Nam những năm qua đã cho thấy sự tồn tại và hoạt động của các nhóm lợi ích như là một hiện tượng tất yếu lịch

sử Tuy nhiên, do những điều kiện khách quan và chủ quan nên sự hình thành và hoạt động của các nhóm lợi ích có những biểu hiện khác thường và không đóng góp vào quá trình dân chủ, công khai

và công bằng xã hội Đó là lý do, ở Việt Nam, nhóm lợi ích thường được gắn với ý nghĩa xấu, tiêu cực

Hầu hết các nhóm lợi ích thuộc lĩnh vực công liên quan đến môi trường sinh thái, người tiêu dùng, v.v hoạt động mang tính hình thức, ít có những hoạt động vận động chính sách hiệu quả

Do đó, môi trường sinh thái không những không được cải thiện mà còn có phần trầm trọng hơn; vấn đề an toàn thực phẩm, hàng giả, hàng nhái vẫn luôn là vấn đề bức xúc đối với người tiêu dùng Việt Nam Những vụ việc trầm trọng về môi trường, về quyền lợi người tiêu dùng ở Việt Nam chủ yếu là do nhân dân lên tiếng, báo chí vào cuộc

và các cơ quan quản lý Việt Nam Các hội, hiệp hội trong lĩnh vực này hầu như không có tiếng nói chứ chưa nói đến hành động bảo vệ cho những lợi ích công này(29)

Một cách tương tự, mặc dù có đại diện với

cơ cấu tổ chức rộng khắp song các nhóm lợi ích của nông dân, công nhân(30) Ở Việt Nam cũng

_

(29) Trong vụ Vedan (năm 2008), Vụ chôn thuốc trừ sâu ở Thanh Hóa, chỉ có người dân, báo chí, Cảnh sát môi trường, Bộ Tài nguyên và Môi trường vào cuộc chứ chưa thấy sự hiện diện của Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh (trong vụ Vedan) và Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường tỉnh Thanh Hóa (trong vụ trôn thuốc trừ sâu)

(30) Tổ chức Hội nông dân và tổ chức công đoàn mà cao nhất là Tổng liên đoàn Lao động Việt Nam là những thể chế được tổ chức rộng rãi đại diện cho lợi ích của nông dân và công nhân Việt Nam

hoạt động kém hiệu quả Hệ quả tất yếu là nhiều

lợi ích của nông dân và công nhân không được

giải quyết một cách thỏa đáng đã dẫn tới những

vụ việc nghiêm trọng trong thu hồi đất cũng như

những hậu quả trong quan hệ lao động giữa người

sử dụng lao động và người lao động

Có thể thấy, những nhóm lợi ích kém hiệu

quả ở Việt Nam thường phổ biến ở những

trường hợp: Nhóm lợi ích mà người đại diện

của nó không hưởng lợi trực tiếp từ nhóm lợi

ích mà họ đại diện (Hội Nông dân, Công đoàn)

hoặc hưởng lợi từ những hoạt động khác (Hội

bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam,

Hội bảo vệ Người tiêu dùng Việt Nam) Việc

không trực tiếp hưởng lợi trực tiếp từ nhóm lợi

ích tạo ra hiện tượng “ăn quả không rào cây” -

một hiện tượng trái với lẽ phải thông thường ở

Việt Nam “Ăn cây nào, rào cây ấy” - cái lẽ

thường nhưng cũng không kém phần hiện đại:

Trong khi đó, một số nhóm lợi ích hoạt

động mạnh, bằng cách này, cách khác có quan

hệ mật thiết với một số nhà hoạch định chính

sách đến mức được gọi là nhóm lợi ích thân

hữu (31) Những nhóm lợi ích này với tiềm lực

kinh tế mạnh và sự vận động bằng kinh tế với

nhiều hình thức khác nhau đã tạo ra sự nghiêng

lệch trong cán cân chính sách - vốn cần thiết

phải cân bằng với tính cách là người đại diện

cho các tầng lớp dân cư của xã hội

Trong những năm vừa qua, nhóm lợi ích

ngân hàng không những đã tạo nên nhiều hệ lụy

_

(31) Trong mục Lo ngại những “nhóm lợi ích thân hữu”,

Báo Thanh Niên, Số 17(6535), Thứ tư, 12.11.2013, Thái

Sơn đã nêu lời phát biểu của Tổng Thanh tra Chính phủ:

“Phát biểu tại cuộc đối thoại (về phòng, chống tham nhũng

lần thứ 12, ngày 12 tháng 11 năm 2013 với chủ đề “vai trò

của doanh nghiệp và khu vực tư nhân trong công tác

phòng, chống tham nhũng”), Tổng Thanh tra Chính phủ

Huỳnh Phong Tranh bày tỏ lo ngại sự cấu kết giữa doanh

nghiệp và các quan chức tha hóa sẽ hình thành những

“nhóm lợi ích thân hữu”, có khả năng tác động tiêu cực tới

quá trình xây dựng và thực thi chính sách, pháp luật”, tr 7

cho sự phát triển của doanh nghiệp mà còn cho

cả kinh tế vĩ mô Việt Nam Khủng hoảng kinh

tế là thời điểm các doanh nghiệp cần được hỗ trợ, tạo điều kiện thuận lợi để trụ vững và vượt qua khủng hoảng Do đó, hầu hết các quốc gia đều tìm mọi biện pháp hạ lãi suất cho vay Đặc biệt, Cục Dự trữ Liên bang Hoa kỳ (FED) đã có những lần giảm lãi suất kỷ lục Theo đó, mức lãi suất đang từ 5% (năm 2007) đã giảm dần xuống 1% (cuối năm 2008) và từ 17/12/2008 hạ xuống mức thấp kỷ lục từ 0 - 0,25%(32) Trong khi đó, các doanh nghiệp Việt Nam lại phải tiếp cận dòng vốn giá cao Theo công bố chính thức của Ngân hàng ngoại thương Việt Nam, lãi suất cho vay ngắn hạn từ 1/12/2009 là 12%(33) Trên thực tế, doanh nghiệp phải tiếp cận nguồn vốn với mức lãi suất cao hơn nhiều Theo Báo cáo kinh tế vĩ mô 2012 do Nhóm tư vấn Chính sách kinh tế vĩ mô của Ủy ban Kinh tế của Quốc hội:

“Vào cuối năm (2011), mặc dù đã giảm vài điểm phần trăm nhưng lãi suất cho vay các hoạt động sản xuất đến vẫn ở mức gần 20% trong khi lãi suất cho vay tiêu dùng cá nhân hầu hết vẫn ở mức 22-24% [4]” Lãi suất cho vay cao phần là do lãi suất huy động cao Tuy nhiên, ngân hàng thương mại vẫn hưởng chênh lệch giữa lãi suất huy động và cho vay ở mức 4-5%(34) Nhờ đó, “ hầu hết các ngân hàng thương mại lớn đều có lợi nhuận năm 2011 lớn hơn năm 2010 bất chấp tốc độ tăng trưởng tín dụng thấp hơn mọi năm ROE trung bình của tám ngân hàng niêm yết đã tăng từ 18,83% năm

_

(32) PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu: Cần hiểu đúng các loại lãi suất công bố, website của Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam http://www.vnba.org.vn/?option=com_content&view=arti cle&id=1563&catid=43&Itemid=90, Truy cập ngày 26 tháng 11 năm 2013 Tuy nhiên, cũng theo chuyên gia này, mức lãi suất này là lãi suất cơ sở (Fed Funs Rate), lãi suất

cơ bản (Prime Rate) được các ngân hàng công bố thường cao hơn mức lãi suất cơ sở từ 2 - 3,5%

(33) Nguồn: Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam

http://www.vietcombank.com.vn/news/Vcb_News.aspx?I D=4352

(34) Theo các chuyên gia và số liệu thống kê, mức thông thường là khoảng 3%

2010 lên 19,68% năm 2011” [4] Hệ quả tất yếu

của vấn đề này là doanh nghiệp gặp nhiều khó

khăn và đang đứng trước nguy cơ phá sản hoặc

ngừng hoạt động kéo theo tỷ lệ nợ quá hạn và

nợ xấu của ngân hàng thương mại có xu hướng

tăng cao

Sự không bình đẳng của các nhóm lợi ích ở

Việt Nam có nguyên nhân từ nạn tham nhũng

của một số nhà hoạch định và thực thi chính

sách Lợi thế luôn thuộc về nhóm lợi ích có

tiềm lực kinh tế, hoạt động mạnh thông qua vận

động, thậm chí mua chuộc Số còn lại ít tiềm

lực kinh tế, vận động chính sách yếu, thậm chí

không vận động mặc dù cũng có sự ủng hộ của

một số chuyên gia độc lập nhưng vẫn phải chịu

nhiều thiệt thòi về chính sách Năng lực lắng

nghe [5] của một số nhà hoạch định và thực thi

chính sách đã và đang chịu sự tác động mạnh

của việc vận động chính sách như một lẽ tất yếu

vì họ cũng là những con người cụ thể luôn đặt

ra và giải quyết bài toán quan hệ giữa lợi ích và

rủi ro trong thực tế ở Việt Nam

Lợi ích và nhận thức lợi ích tạo thành mục

đích hoạt động của các cá nhân, nhóm, cộng

đồng Do đó, nó quyết định tính chất của mối

quan hệ giữa các chủ thể hoạt động: Hợp tác

hay cạnh tranh Hợp tác giữa các chủ thể có

cùng lợi ích và nhằm tăng cường lợi ích đó tạo

thành nhóm lợi ích Các nhóm lợi ích khác nhau

có phương thức tổ chức, tiềm lực (kinh tế và

quan hệ) khác nhau nên có mức độ ảnh hưởng

đến quá trình vận động chính sách khác nhau và

có mức độ hưởng lợi khác nhau Quá trình này

có thể làm nảy sinh xung đột lợi ích(35)

_

(35) Được hiểu là sự vi phạm lợi ích lẫn nhau Theo Luật

xung đột lợi ích của Canada (Canada: Conflict of Interest

Act (S.C 2006, c 9, s 2, tr 5), xung đột lợi ích là khi một

cá nhân dùng quyền hạn, chức năng của mình làm gia tăng

cơ hội, điều kiện thực hiện lợi ích của mình, người thân

hoặc người khác một cách không hợp luật

Như vậy, nhóm lợi ích và hoạt động của nhóm lợi ích là một tất yếu khách quan, có tác động tích cực đến tiến bộ và công bằng xã hội Hoạt động của nhóm lợi ích cũng là một trong những hình thức của dân chủ đại diện, góp phần tích cực vào việc nâng cao hiệu lực và hiệu quả của quá trình chính sách

Sự tồn tại và hoạt động của nhóm lợi ích luôn phụ thuộc vào những điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể của mỗi quốc gia trong những thời điểm lịch sử cụ thể Căn cứ vào cấu trúc chính trị, truyền thống chính trị, các nhóm lợi ích sẽ lựa chọn những chiến thuật, cách thức phù hợp

để tiếp cận vào hệ thống chính trị trong việc vận động chính sách Và do đó, tính chất tiêu cực hay tích cực của nhóm lợi ích và hoạt động của nhóm lợi ích có những biểu hiện cụ thể

Thực tiễn hoạt động của nhóm lợi ích ở Việt Nam không cân bằng, nghiêng lệch về các nhóm lợi ích có thế mạnh về kinh tế và quan hệ

đã tạo ra nhận thức phiến diện về nhóm lợi ích

và hoạt động của nhóm lợi ích Theo nghĩa này, ngăn chặn lợi ích nhóm là kiểm soát việc một

số nhóm lợi ích thao túng, lợi dụng chính sách nhằm đảm bảo công bằng xã hội là cần thiết về mặt thực tiễn ở Việt Nam hiện nay

Ngăn chặn, kiểm soát sự thao túng của một

số nhóm lợi ích là một yêu cầu song vấn đề quan trọng là quản trị xung đột lợi ích và các nhóm lợi ích nhằm tạo động lực phát triển xã hội trong bối cảnh mới Đó là hướng nghiên cứu còn bỏ ngỏ ở Việt Nam hiện nay

Tài liệu tham khảo

[1] Vũ Hữu Ngoạn, Khổng Doãn Hợi: Về sự kết hợp các lợi ích kinh tế, Nhà Xuất bản Thông tin Lý luận, H., 1983

[2] Thomas, Clive S (ed.), First World Interest Groups, A Comparative Perspective, (Westport: Greenwood Press), 1993

[3] C Mác - Ph Ăngghen: Toàn tập, t 2, 3, 23 Nhà

xuất bản CTQG HN., 1995

[4] Nhóm tư vấn Chính sách kinh tế vĩ mô (Ủy ban

Kinh tế của Quốc hội): Báo cáo kinh tế vĩ mô

2012: Từ bất ổn vĩ mô đến con đường tái cơ cấu,

Nhà xuất bản Tri thức, H., 2012

[5] Dương Trung Quốc, “Năng lực lắng nghe bị hạn chế phải chăng do Chính phủ chưa tin vào dân, vào những người không nằm trong bộ máy tư vấn gần gũi của Chính phủ hay còn vì lợi ích nhóm”, Báo Thanh niên, số 160(6012), Thứ sáu, 8.6.2012,

tr 7

Interest Group and Some Issues

on Interest Group in Vietnam

Hoàng Văn Luân

VNU University of Social Sciences and Humanities,

336 Nguyễn Trãi Road, Thanh Xuân Dist., Hanoi, Vietnam

Abstract: Group interests and groups of interests have been mentioned more and more on the mass media in Vietnam as well as in the scientific journals with different ways of accessibility Limitations in terms of the institution and legal corridor relating to the activities of the group of interests in Vietnam have created the inequality between the groups of interests, resulting in having a number of imperfect viewpoints arisen concerning the interest group, believing that the interest group bears passitivity

The paper proves that the interest group and its activities are the objective inevitability and if it is well governed, it will help boost social progress and equality as well as raising efficiency and

effectiveness in the process of public policy