phương pháp dạy học vấn đáp trong dạy học môn Ngữ văn ở khối trung học phổ thông

phương pháp dạy học vấn đáp trong dạy học môn Ngữ văn ở khối trung học phổ thôngphương pháp dạy học vấn đáp trong dạy học môn Ngữ văn ở khối trung học phổ thôngphương pháp dạy học vấn đáp trong dạy học môn Ngữ văn ở khối trung học phổ thôngphương pháp dạy học vấn đáp trong dạy học môn Ngữ văn ở khối trung học phổ thôngphương pháp dạy học vấn đáp trong dạy học môn Ngữ văn ở khối trung học phổ thôngphương pháp dạy học vấn đáp trong dạy học môn Ngữ văn ở khối trung học phổ thôngphương pháp dạy học vấn đáp trong dạy học môn Ngữ văn ở khối trung học phổ thôngphương pháp dạy học vấn đáp trong dạy học môn Ngữ văn ở khối trung học phổ thôngphương pháp dạy học vấn đáp trong dạy học môn Ngữ văn ở khối trung học phổ thôngphương pháp dạy học vấn đáp trong dạy học môn Ngữ văn ở khối trung học phổ thôngphương pháp dạy học vấn đáp trong dạy học môn Ngữ văn ở khối trung học phổ thôngphương pháp dạy học vấn đáp trong dạy học môn Ngữ văn ở khối trung học phổ thông

A PHẦN MỞ ĐẦU I.LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI.

Đổi mới phương pháp dạy học là một vấn đề đã được đặt ra từ rất lâu và được

sự quan tâm đặc biệt của nhiều nhà giáo dục, nhất là của các thầy giáo, cô giáo.Nhưng việc vận dụng đổi mới phương pháp dạy học trong dạy học không phải

là việc dễ dàng thực hiện và đạt được hiệu quả ngay từ đầu Trước đây, chúng tadạy học vẫn theo phương pháp truyền thống với quan niệm : học là quá trình

tiếp thụ và lĩnh hội qua đó hình thành kiến thức, kỹ năng, tư tưởng tình cảm Giáo viên luôn là người truyền thụ toàn bộ những kiến thức, những hiểu biết

của mình về một vấn đề nào đó; còn học sinh là người ghi nhớ, tiếp thu mọi lờigiảng của giáo viên Chính vì vậy mà phương pháp đó dẫn đến chỗ học sinh làngười thụ động và qúa trình nhận thức mang tính chất áp đặt, một chiều Họcsinh học để đối phó với thi cử và sau khi thi xong những điều đã học thường bị

bỏ quên hoặc ít dùng đến Hiện nay, phương pháp dạy học truyền thống khôngcòn thích hợp với mục tiêu giáo dục - đào tạo, hơn thế việc đổi mới chương trìnhsách giáo khoa càng cần phải đặt trọng tâm vào việc đổi mới phương pháp dạyhọc Bởi chỉ có đổi mới cơ bản phương pháp dạy học chúng ta mới có thể tạođược sự đổi mới thực sự trong giáo dục, mới có thể đào tạo được lớp người năngđộng, sáng tạo, có tiềm năng cạnh tranh trí tuệ trong bối cảnh nhiều nước trênthế giới đang hướng tới nền kinh tế tri thức

Định hướng đổi mới phương pháp dạy và học đã được xác định trong Nghịquyết Trung ương 4 khóa VII(1993), Nghị quyết Trung ương 2 khóaVIII(1996),được thể chế hóa trong luật giáo dục (2005) Điều 28.2 trong Luật

giáo dục đã ghi : “ Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực,

tự giác chủ động, sáng tạo của học sinh;phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rền luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui hứng thú học tập cho học

sinh “ Có thể nói cốt lõi của việc đối mới dạy học là hướng tới hoạt động học tập chủ động; chống lại thói quen học tập thụ động

Tuy nhiên, đối với mỗi môn học trong nhà trường tùy theo đặc trưng bộ môn

mà vận dụng việc đổi mới phương pháp sao cho thích hợp, linh hoạt để đạt mụctiêu cần đạt Đối với môn Ngữ văn, việc vận dụng phương pháp dạy học mớivẫn còn hạn chế Giáo viên chỉ say mê khám phá văn bản và khổ công tìm tòicách thức lên lớp sao cho hấp dẫn mà không chú ý học sinh học bài đó như thếnào ? Mục đích của giờ dạy học văn theo quan điểm, phương pháp mới khôngphải người giáo viên là người truyền thụ lời giảng của mình một cách chủ quan

mà mục đích cao nhất là làm sao để chủ thể học sinh dưới sự hướng dẫn củagiáo viên chủ động khám phá, tiếp nhận tác phẩm và đồng thời bộc lộ được tìnhcảm bản thân

Trong quá trình giảng dạy văn học, có nhiều phương pháp dạy học tích cựcđược áp dụng và mỗi phương pháp đều được thử thách qua thời gian Chẳng hạn

phương pháp thuyết trình; phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn

đề ; phương pháp dạy học hợp tác trong nhóm nhỏ; dạy học theo dự án Kết

quả của mỗi phương pháp đều có những ưu điểm, nhược điểm riêng Một trongnhững phương pháp dạy học tích cực đưa lại kết quả cao trong học tập, phát huy

được tính chủ thể của học sinh là phương pháp vấn đáp

Trong phạm vi bài tập nghiên cứu khoa học này, tôi đi sâu tìm hiểu phương pháp dạy học vấn đáp trong dạy học môn Ngữ văn ở khối trung học phổ

thông Tôi đã quyết định chọn đề tài này để trước hết là bản thân có điều kiện

khái quát nâng cao chuyên môn sau thời gian nghiên cứu áp dụng và qua đâymong được chia sẻ với đồng nghiệp cùng quan tâm để góp phần nâng cao chấtlượng chuyên môn và đổi mới phương pháp dạy học môn Ngữ văn trong phạm

vi nhà trường THPT

II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU.

- Dựa trên một số lí luận cơ bản về triết học, về tâm lí học, về việc đổi mới

phương pháp dạy học văn để đề ra một số biện pháp trong phương pháp dạy học vấn đáp

- Nhằm mục đích nâng cao chất lượng của giờ học, phát huy tính tích cực, tự

giác chủ động, sáng tạo của học sinh; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện

kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, rèn cho học sinh bản lĩnh tự tin, khảnăng diễn đạt một vấn đề, gây hứng thú học tập cho học sinh

III THỜI GIAN, ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU.

- Thời gian nghiên cứu : Từ tháng 09 năm 2008 đến tháng 09 năm 2010

- Đối tượng nghiên cứu: Phương pháp vấn đáp trong việc dạy học môn Ngữ Văn.

- Phạm vi nghiên cứu: Học sinh khối : 10, 11, 12

IV NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU.

Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài này, tôi đề xuất một số nhiệm vụ của đềtài:

+ Xác định cơ sở lí luận, cơ sở thực tiễn của dạy học vấn đáp (đàm thoại) + Đề xuất một số biện pháp dạy học vấn đáp trong môn Ngữ Văn

+ Thực hiện một số công việc trong phương pháp vấn đáp

+ Thiết kế một bài dạy vận dụng phương pháp vấn đáp

V PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

Làm đề tài này, tôi đã vận dụng nhiều phương pháp Dưới đây là những phươngpháp chủ yếu:

1 Phương pháp thống kê, nêu ví dụ

2 Phương pháp thực nghiệm qua giảng dạy, dự giờ, bài kiểm tra, bài thi, sốđiểm

3 Phương pháp so sánh.

4 Phương pháp phân loại, phân tích

5 Phương pháp tổng hợp

B NỘI DUNG

CHƯƠNG I : NHỮNG CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA PHƯƠNG PHÁP VẤN

ĐÁP TRONG GIỜ HỌC NGỮ VĂN.

Mục tiêu của nhà trường phổ thông nói chung và mục tiêu của trườngTHPT nói riêng là hình thành nhân cách của học sinh, phát triển toàn diện vàtrưởng thành về mặt xã hội của học sinh Trong nhà trường phổ thông, học sinhđược giáo dục bằng nhiều phương pháp, nhiều ngành học trong đó bộ mônNgữ văn được coi là một môn học chủ công trong quá trình hình thành và pháttriển nhân cách

Nhân cách là toàn bộ những đặc điểm, phẩm chất tâm lí cá nhân quy địnhgiá trị xã hội và hành vi của họ Học sinh là một nhân cách trong chừng mực nào

đó mà các phẩm chất xã hội ở đó được phát triển để nó trở thành chủ thể có ýthức đối với mọi hoạt động công ích của mình Như vậy có nghĩa là một trongnhững con đường để hình thành và phát triển nhân cách là con đường hoạt độngcủa chính học sinh Con đường tác động có mục đích tự giác của xã hội bằnggiáo dục đến học sinh sẽ trở nên vô hiệu hoá nếu như học sinh không tiếp nhận,

không hưởng ứng những tác động đó, không trực tiếp tham gia vào các hoạtđộng nhằm phát triển tâm lí, hình thành nhân cách Chính vì vậy qua giờ họcvấn vận dụng phương pháp vấn đáp, học sinh có dịp bù đắp những tri thức màmình chưa được biết, chưa hiểu hoặc hiểu chưa rõ, để tự mình tiếp nhận và hoànthiện mình về tư tưởng, đạo đức và hành vi trong học tập và trong cuộc sống.

2.Cơ sở nhận thức

Nhận thức là sự phản ánh thế giới khách quan vào bộ óc người nhưng sựphản ánh này không phải giản đơn, thụ động mà là quá trình biện chứng dựa trênhoạt động tích cực của chủ thể trong quan hệ đối với khách thể Nhưng khôngphải con người nào cũng đều là chủ thể của nhận thức Con người trở thành chủthể khi nó tham gia vào hoạt động xã hội nhằm biến đổi và nhận thức khách thể.Trong nhà trường học sinh chính là chủ thể của hoạt động nhận thức; còn kháchthể chính là những tri thức kinh nghiệm của nền văn minh nhân loại Theo cơ sởtriết học: con người tự làm ra mình bằng chính hoạt động của mình nhưng cáiquan trọng là làm ra cái đó như thế nào và bằng cách nào?

Đối với môn Ngữ Văn học sinh đến trường để học tập thực chất là để tiếpnhận, chiếm lĩnh những giá trị của tác phẩm văn chương Vì mục đích ấy, họcsinh tự đọc lấy tác phẩm, tự chiếm lĩnh lấy tác phẩm, nắm bắt được cái hồn củatác phẩm chứ không phải học lấy những điều giáo viên giảng giải, giáo viên cắtnghĩa như xưa nay người ta vẫn thường làm Giáo viên chỉ là người hướng dẫn,chỉ bảo cho học sinh những hướng tiếp cận tác phẩm sao cho có hiệu quả nhất,học sinh từ đó mà tự chiếm lĩnh tác phẩm Đồng thời cùng với sự chiếm lĩnh tácphẩm ấy, học sinh dưới những câu hỏi gợi mở, dẫn dắt của giáo viên mà trìnhbày những suy nghĩ, cách hiểu của mình về vấn đề đặt ra trong tác phẩm

Chính vì những vấn đề đó mà rất cần có một giờ học vấn đáp để qua giờhọc ấy học sinh có thể khẳng định họ thật sự là những chủ thể sáng tạo trong quátrình nhận thức bằng chính hoạt động của mình

3.Cơ sở văn học.

Nếu hình tượng hội hoạ được xây dựng bằng đường nét, màu sắc; âmnhạc được xây dựng bằng nhịp điệu, giai điệu, âm thanh thì hình tượng văn họcđược xây dựng bằng chất liệu ngôn từ Do lấy ngôn từ làm chất liệu cho nênhình tượng văn học chỉ tác động vào trí tuệ, tâm hồn, tình cảm gợi nên sự liêntưởng và tưởng tượng trong tâm trí người đọc Nhờ liên tưởng và tưởng tượngtrên những nét tương đồng giữa thế giới âm thanh và hình ảnh, giữa thế giới hữuhình và thế giới vô hình trở thành hiện hình qua phương tiện ngôn ngữ

Thực chất của vấn đề phát huy chủ thể học sinh trong giờ Ngữ văn làkhêu gợi, kích thích và nuôi dưỡng, phát triển ở học sinh nhu cầu đồng cảm vàkhát vọng nhận thức cái mới qua hình tượng, tính cách nhân vật Và cũng qua đóviệc học tác phẩm văn học thực sự trở thành một hoạt động cá thể hoá sâu sắc đi

từ nhận thức khách quan hình tượng đến chỗ tự nhận thức; do đó có khát vọngsống và hành động theo nhân vật lí tưởng

Chính vì vậy trong giờ học văn rất cần có sự trao đổi giữa giáo viên vàhọc sinh, giữa học sinh và giào viên để qua giờ học ấy thu được kết quả cao hơn

và cũng qua giờ học ấy học sinh có dịp bộc lộ mình, tự khẳng định mình, đồngthời giáo viên cũng có cơ hội để nắm được trình độ tiếp nhận của học sinh

CHƯƠNG II : THỰC TRẠNG CỦA ĐỀ TÀI

Qua quá trình dạy học, kinh nghiệm của bản thân, quá trình dự giờ của đồng

nghiệp , tôi nhân thấy :

- Một số giáo viên chủ yếu vẫn dạy theo phương pháp dạy học truyền thống:

giáo viên sử dụng các phương pháp diễn giảng truyền thụ toàn bộ những kiến

thức một chiều ; còn học sinh là người ghi nhớ, tiếp thu mọi lời giảng của giáoviên Giờ học trở nên khô khan, trầm, thậm chí căng thẳng, học sinh tham giahọc bài một cách chiếu lệ Rõ ràng điều đó dẫn đến chất lượng, hiệu quả giờ họckhông cao

- Còn một số giáo viên có vận dụng một số phương pháp dạy học tích cực tronggiờ học song chưa hiệu quả, còn hình thức Chẳng hạn vận dụng phương phápvấn đáp : giáo viên đặt ra những câu hỏi yêu cầu học sinh trả lời song chưa tạo

ra được không khí tranh luận sôi nổi giữa học sinh với nhau hay giữa học sinhvới giáo viên

Một trong những nguyên nhân đẫn tới tình trạng trên là một số giáo viênnhận thức chưa rõ bản chất của việc dạy học văn Dạy học văn trong nhàtrường không đơn thuần là giảng văn, phân tích văn học mà là dạy đọc văn bản,

đó là quá trình đối thoại giữa học sinh, thầy giáo và tác giả đằng sau văn bản

Đó là hình thức giao tiếp , đối thoại vượt thời gian , không gian, không phải làtruyền thụ một chiều.Bên cạnh đó một số giáo viên vẫn còn nhiều ngộ nhận về

lí thuyết và lúng túng trong biện pháp thực thi việc cải cách, đổi mới phươngpháp dạy học vấn đáp Chẳng hạn các phương pháp đổi mới là gì ? Khi đổi mớiphương pháp dạy học thì vai trò của người thầy có bị hạ thấp không ? Câu hỏinhư thế nào là đổi mới?Bao nhiêu câu hỏi là vừa ?

Ngoài ra, giáo viên chuẩn bị bài dạy chưa thật kĩ, đặc biệt là chưa xâydựng được hế thống câu hỏi phù hợp với bài dạy, chưa chú ý tới việc chuẩn bịbài học của học sinh, chưa phân loại đối tượng học sinh trong từng lớp Giáoviên chưa ý thức rõ về dạng câu hỏi, mức độ yêu cầu của câu hỏi dẫn đến khâu

tổ chức dạy học tìm hiểu bài học thiếu tính khoa học, tình trạng giáo viên hỏimột đằng học sinh trả lời một nẻo hoặc trả lời không đúng trọng tâm yêu cầu Chính vì vậy, vần đề vận dụng đổi mới phương pháp dạy và học văn càngđược quan tâm hơn bao giờ hết đặc biệt là phương pháp vấn đáp Tuy nhiên,việc đổi mới phương pháp dạy học văn không có nghĩa là gạt bỏ các phươngpháp truyền thống mà phải vận dụng một cách hiệu quả các phương pháp dạyhọc hiện có theo quan điểm dạy học tích cực kết hợp các phương pháp hiện đại

CHƯƠNG III: NỘI DUNG DẠY HỌC VẤN ĐÁP (ĐÀM THOẠI).

I.QUAN NIỆM VỀ DẠY HỌC VẤN ĐÁP (ĐÀM THOẠI).

1 Thế nào là phương pháp vấn đáp?

Phương pháp vấn đáp là phương pháp trong đó giáo viên đặt ra các câuhỏi để học sinh trả lời , hoặc tranh luận với nhau và với cả giáo viên, qua đó họcsinh lĩnh hội được nội dung bài học Phương pháp vấn đáp, đàm thoại khác vớithuyết trình ở chỗ nội dung cần truyền thụ không được thể hiện qua lời giảngcủa người dạy mà được thực hiện bởi hệ thống câu trả lời của người học, dưới

sự gợi mở bởi các câu hỏi của người dạy đề xuất Các câu hỏi này được tổ chứcthành một hệ thống phù hợp với nội dung bài học, đối tượng học sinh

2 Mục đích và yêu cầu của phương pháp vấn đáp

Mục đích của phương pháp vấn đáp là nâng cao chất lượng giờ học bằng

cách tăng cường hình thức hỏi đáp, đàm thoại giữa giáo viên và học sinh , rèncho học sinh bản lĩnh tự tin, khả năng diễn đạt một vấn đề trước tập thể Muốnthực hiện điều đó, đòi hỏi giáo viên phải xây dựng được hệ thống câu hỏi phùhợp với yêu cầu bài học, hấp dẫn , sát đối tượng, xác định được vai trò chứcnăng của từng câu hỏi , mục đích hỏi , các yếu tố kết nối hệ thống câu hỏi Câuhỏi phải khơi gợi được hứng thú tham gia hoạt động của học sinh và phải đượcchuẩn bị một cách chu đáo và thực sự khoa học, không thể tùy hứng, vụn vặt,thiếu hệ thống,đặc biệt là không có tác dụng dẫn dắt học sinh thâm nhập và cắtnghĩa văn bản Câu hỏi không cần nhiều nhưng phải là những câu hỏi thíchđáng, trọng tâm, then chốt, có tình huống buộc học sinh phải suy nghĩ và cóhứng thú bộc lộ cảm nghĩ của mình Ngoài ra người giáo viên cần dự án cácphương án trả lời của học sinh để có thể thay đổi hình thức , cách thức mức độhỏi, có thể dẫn dắt qua các câu hỏi phụ tránh đơn điệu nhàm chán, nặng nề bếtắc ; tạo hứng thú học tập cho học sinh và tăng hấp dẫn của giờ học

3 Các nhân vật tham gia trong giờ học vấn đáp.

a Người giáo viên trong giờ học vấn đáp.

Thực tế cho thấy, trong một thời gian dài trước khi cải cách giáo dục người

ta đã từng quan niệm học văn là một quá trình thầy đọc, giảng, cảm thụ còn tròchỉ là những cỗ máy ghi chép.Theo cách dạy học truyền thống, người giáo viêntrong giờ học là người quyết định một cách toàn diện chất lượng dạy học vàđược coi là chủ thể của hoạt động dạy Thế nhưng, trước yêu cầu ngày càng caocủa xã hội và sự bùng nổ về tri thức, thông tin đã đặt người học trước một nhiệm

vụ mới khó khăn hơn Bản chất của sự học ngày nay đã thay đổi Học bao giờ

cũng phải đi đôi với hành “học và hành phải kết hợp chặt chẽ…phải gắn liền với thực tế những đòi hỏi của dân tộc, xã hội” giáo viên không còn đóng vai trò đơn thuần là người truyền đạt kiến thức, giáo viên trở thành người thiết kế, tổ chức, hướng dẫn các hoạt động độc lập, hoặc theo nhóm nhỏ để học sinh tự lực

chiếm lĩnh nội dung học tập, chủ động đạt các mục tiêu kiến thức, kĩ năng, thái

độ theo yêu cầu của chương trình Điều này đòi hỏi người giáo viên phải đầu tưcông sức, thời gian rất nhiều so với kiểu dạy và học thụ động mời có thể thực

hiện bài lên lớp với vai trò là người gợi mở, xúc tác, động viên, cố vấn, trọng tài

trong các hoạt động tìm tòi tranh luận của học sinh Giáo viên phải có trình độchuyên môn sâu, rộng, có trình độ sư phạm mới có thể tổ chức hướng dẫn cáchoạt động của học sinh

Với giờ đọc - hiểu văn bản Ngữ văn, giáo viên là người điều khiển, hướngdẫn để học sinh tự khám phá ra vẻ đẹp của văn bản văn học Người giáo viênphải chuẩn bị kĩ nội dung bài học như xác định rõ mục tiêu bài học, tiến trình tổchức dạy học Đặc biệt là quá trình tổ chức hướng dẫn dạy - học bài mới Giáoviên phải xây đựng được một hệ thống câu hỏi vấn đáp phù hợp với nội dung bàihọc.Câu hỏi phải khơi gợi được hứng thú tham gia hoạt động của học sinh vàphải được chuẩn bị một cách chu đáo và thực sự khoa học, không thể tùy hứng,vụn vặt, thiếu hệ thống,đặc biệt là không có tác dụng dẫn dắt học sinh thâm nhập

và cắt nghĩa văn bản Câu hỏi không cần nhiều nhưng phải là những câu hỏithích đáng, trọng tâm, then chốt, có tình huống buộc học sinh phải suy nghĩ và

có hứng thú bộc lộ cảm nghĩ của mình Có thể nói xây dựng được hệ thống câuhỏi vấn đáp có chất lượng có tác dụng gợi dẫn học sinh thâm nhập khám phá tácphẩm là một nghệ thuật đòi hỏi sự công phu và tài năng thực sự của giáo viên Theo kinh nghiệm của tôi, đối với mỗi câu hỏi, người giáo viên phải xác địnhđược mức độ, mục đích, nội dung và hình thức câu hỏi, cũng như tính hệ thống,đẫn dắt của môĩ câu hỏi Cũng cũng phải lưu ý một điều là tùy vào tình huốngthực tế, vào đối tượng học sinh mà người giáo viên có thể thay câu hỏi hoặc bổsung các câu hỏi cho phù hợp với tình huống, đối tượng học sinh và mục tiêu bàihọc Chẳng hạn, đứng trước một vấn đề mà học sinh khó phát hiện cũng nhưkhó trả lời, người giáo viên cần có câu hỏi gợi mở để từ đó giúp học sinh có sựđịnh hướng và trả lời

b Người học sinh trong giờ học vấn đáp.

Trong cơ chế dạy học văn theo lối cũ, mối liên hệ giữa giáo viên và họcsinh là mối liên hệ giữa người giảng với người nghe, người truyền thụ với ngườitiếp thu, người thông tin với người tiếp nhận, người trình bày với người ghinhớ Như vậy những năng lực chủ quan của bản thân học sinh không được pháthuy Trong giờ học văn , học sinh chỉ có nhiệm vụ, nghe nhớ, và lặp lại điều đãnhớ được qua lời giảng của giáo viên Học sinh được xem như là khách thể, mộtđối tượng thụ động chịu sự tác động của giáo viên, của tài liệu, của tiến trìnhgiảng dạy mà không thấy rõ học sinh cũng là chủ thể năng động trong tiến trình

tổ chức dạy học

Tư tưởng đổi mới dạy học văn hiện nay là coi trọng, chú trọng đến người học,

là phát huy cao độ tiềm năng sáng tạo của người học Do đó, khi dạy một bàiNgữ văn, giáo viên không chỉ chú trọng đến văn bản, đến việc dạy cái gì và cáchdạy như thế nào mà còn phải chú ý tới người học sẽ học như thế nào Sai lầmlâu nay của cách dạy học cũ là giáo viên chỉ say mê khám phá văn bản và khổcông tìm tòi cách thức lên lớp sao cho hấp dẫn mà không chú ý học sinh học bài