Trong bộ môn văn học ở trường phổ thông thực tế đã có nhiều đổi mới đáng kể nhưng vẫn còn có theo kiểu cũ: đọc thuộc, sao chép, nói lại ý sách vở thầy có sự sáng tạo khi tiếp xúc tác phẩm văn chương. b. Thị trường sách hiện nay: Sách in ấn nhiều, giảng học sinh mua về chép lại một cách máy
Trang 1Mục đích của việc đổi mới phương pháp dạy học ở trường trung học phổthông là thay đổi lối dạy học truyền thụ một chiều sang dạy học theo “phươngpháp dạy học tích cực” nhằm giúp học sinh phát huy tính tích cực, tự giác, chủđộng, sáng tạo, rèn luyện thói quen và khả năng tự học, tinh thần hợp tác, kỹnăng vận dụng kiến thức vào những tình huống khác nhau trong học tập và thựctiễn, tạo niềm tin, niềm vui hứng thú trong học tập.
Từ mục đích của đổi mới phương pháp dạy học hiện nay, tôi xin trao đổi kinh nghiệm của bản thân về một số giải pháp nhằm góp phần rèn luyện sự sángtạo cho học sinh trong giờ đọc - hiểu tác phẩm văn học ở chương trình ngữ vănbậc THPT
II Phương pháp nghiên cứu:
Khi đi vào tìm hiểu vấn đề này, mỗi người có một hướng tiếp cận riêng.Trong khuôn khổ và phạm vi đề tài này tôi sử dụng chủ yếu một số phương phápsau:
Trang 21 Đúc rút kinh nghiệm từ bản thân trong quá trình giảng dạy môn ngữvăn ở trường THPT.
2 Học hỏi kinh nghiệm của đồng nghiệp
3 Tham khảo một số tài liệu nghiên cứu về đổi mới phương pháp dạy họcvăn
- Rèn luyện tư duy sáng tạo trong giảng dạy văn chương
( Nguyễn Trọng Hoàn- NXBGD 2001)
- Đổi mới giảng dạy văn trong nhà trường ( ĐHSP Huế- 2002)
- Văn học 11, 12 ( sách giáo viên chỉnh lý hợp nhất năm 2000 - NXBGD)
III Cơ sở của đề tài:
1 Cơ sở lý luận:
a Hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng khoá VIII đã phân tích vànhận định sâu sắc thực trạng phương pháp giảng dạy ở nước ta thời gian qua cònchậm đổi mới, chưa phát huy được khả năng sáng tạo của người học và yêu cầuđổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ mộtchiều, rèn luyện thành lối tư duy sáng tạo ở người học
b Luật giáo dục của nước CHXHCNVN trong điều 4 (yêu cầu về nộidung phươg pháp giáo dục) cũng chỉ rõ: “Phương pháp giáo dục phải phát huytính tích cực tự giác, chủ động , tư duy, sáng tạo ở người học, bồi dưỡng nănglực tự học, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên” (Luật Giáo dục - trang 9 -1998)
2 Cơ sở thực tiễn:
Trang 3a Trong bộ môn văn học ở trường phổ thông trung học nhiều năm naythực tế đã có nhiều đổi mới đáng kể nhưng vẫn còn có hiện tượng học sinh họctheo kiểu cũ: đọc thuộc, sao chép, nói lại ý sách vở thầy cô mà không có hoặc ít
có sự sáng tạo khi tiếp xúc tác phẩm văn chương
b Thị trường sách hiện nay: Sách in ấn nhiều, giảng giải cụ thể tác phẩm,học sinh mua về chép lại một cách máy móc mà không suy nghĩ, sáng tạo do đódẫn đến tình trạng mù kiến thức
c Hiện tượng ít tập trung suy nghĩ, ít tìm tòi ở học sinh phải được khắcphục dần qua những giờ dạy của giáo viên ở trên lớp và cách học của học sinh
d Khi tiếp xúc với tác phẩm văn học, học sinh chỉ hiểu theo một chiều, ítchịu khó phát hiện, vốn từ ngữ nghèo, diễn đạt kém Vì vậy, không đạt hiệu quảcao khi cảm nhận tác phẩm văn chương
Trang 4PHẦN HAI: NỘI DUNG.
I Phát huy sự sáng tạo cho học sinh trong giờ đọc hiểu tác phẩm.
Như chúng ta đã biết tiếp nhận văn học là một hoạt động nhằm chiếm lĩnhgiá trị tư tưởng, giá trị thẩm mĩ của tác phẩm văn học Thông qua quá trình đầutiên là tiếp xúc, cảm thụ văn bản ngôn từ đến việc cảm nhận, hiểu ra chân giá trịcủa hình tượng nghệ thuật và cảm hứng của nhà văn, tài năng diễn tả của nhàvăn để làm nên tác phẩm đó Và cuối cùng là quá trình kết thúc sự tiếp nhận ởngười đọc qua việc hiểu, rung cảm, có được những rung cảm, những ấn tượng
và chịu ảnh hưởng của tác phẩm, của hình tượng nghệ thuật trong đời sống cánhân
Quá trình tiếp nhận tác phẩm văn học đã giúp cho con người có đượcnhững thói quen, những tình cảm lành mạnh, những suy ngẫm để tự rèn luyện,
tự điều chỉnh bản thân bởi vì chức năng tiếp nhận văn học không chỉ đơn thuần
là quá trình người đọc tiếp xúc với tác phẩm văn học mà nó còn diễn ra quá trìnhnhận thức ở họ khi người đọc và người học có ý thức cao về những vấn đề trongtác phẩm văn học Quá trình học văn ở trường THPT đối với lứa tuổi học sinhchính là quá trình thầy cô giúp các em tiếp xúc tác phẩm, hiểu ra cái đúng, cáihay của nó và bằng tài năng của mình người thầy phải cảm thụ, cảm nhận mộtcách toàn diện để sau đó từng bước đưa học sinh bước vào tác phẩm mà phântích, cảm thụ và hiểu tác phẩm một cách đầy đủ, đúng đắn
Trong khi cảm nhận tác phẩm văn học, người đọc phải dùng liên tưởng,tưởng tượng để hình dung, để hiểu ý đồ, quan niệm nghệ thuật, tư tưởng nhà văntrong tác phẩm, bởi vì nhà văn đã dùng liên tưởng, tưởng tượng làm phươngtiện, cách thức, thủ pháp nghệ thuật để sáng tác tác phẩm văn học Quá trình tiếpxúc, tiếp thu một giờ giảng văn trên lớp của học sinh phải nhờ vào tài năng, kĩnăng của người thầy qua các thao tác đọc, phân tích, bình giảng, nhận xét đểbằng các giác quan, học sinh có thể hiểu tác phẩm qua hệ thống ngôn ngữ, hình
Trang 5tượng, các thủ pháp nghệ thuật trong tác phẩm Sự dẫn dắt của người thầy rấtquan trọng, vì thế thầy muốn dẫn dắt học sinh bước vào khám phá tác phẩm thìtrước hết phải hiểu tác phẩm, thâm nhập vào tác phẩm một cách tự nhiên, thoảimái và có khả năng phân tích, đánh giá tác phẩm và qua sự cảm thụ của mìnhhướng cho học sinh cảm thụ cái hay, chỗ độc đáo của tác phẩm để từ đó từngbước hiểu ra vấn đề nhà văn đặt ra và giải quyết trong tác phẩm.
Đề cập đến bản chất của giờ giảng văn, GS Đặng Thai Mai cho rằng:
“giảng văn trước hết là theo dõi trong nếp áng văn tất cả cái tinh vi về tư tưởng,cái độc đáo về nghệ thuật của một tác giả Hiểu như vậy giảng văn trước hết làchỉ ra sự thống nhất giữa hình thức và nội dung, giữa kĩ thuật và tư tưởng trongmột tác phẩm văn chương ”( Giảng văn Chinh phụ ngâm- Đặng Thai Mai -ĐHSP I HN; 1992) Vậy thì muốn chỉ ra sự thống nhất ấy trong tác phẩm rõràng lao động của giáo viên dạy văn vừa phải có tính nghệ thuật vừa phải có tính
sư phạm Mà tính nghệ thuật của giờ giảng văn tất nhiên lại phải phụ thuộc vàotài năng của giáo viên và trình đô, khả năng của học sinh Như trên đã nói, tiếpxúc với tác phẩm văn chương, học sinh cần có sự liên tưởng, tưởng tượng phongphú, rõ ràng mới có thể cảm nhận được cái hay của tác phẩm, cái tài của tác giả.Việc đó theo tôi hoàn toàn phụ thuộc vào khả năng tiếp thu của học sinh qua tàinăng dẫn dắt của giáo viên Vậy thì, việc đầu tiên theo tôi người thầy dạy văncần phải làm, đó là phải bằng mọi cách tác động vào tư duy sáng tạo của họcsinh trong quá trình tiếp nhận tác phẩm văn học Sự tác động ấy có thể bằngnhiều hình thức khác nhau Có thể đó là giọng đọc thiết tha diễn cảm khi phântích tác phẩm trữ tình, giọng đọc hài hước dí dỏm khi tiếp cân tác phẩm tràophúng, giọng đọc đanh thép mạnh mẽ khi thể hiện thái độ căm thù, giọng đọcnhẹ nhàng ấm áp khi diễn tả tình cảm yêu thương hoặc có thể đó còn là một hệthống câu hỏi phù hợp, đúng lúc gõ vào trí tuệ học sinh, bắt buộchọc sinh phảisuy nghĩ, phải căng thẳng chút ít để phán đoán mở hướng hiểu, cách khai thácvấn đề
Trang 6Qua nhiều năm giảng dạy bộ môn văn ở trường THPT, tôi thấy rằng để cóđược một giờ giảng văn trọn vẹn quả thật là khó bởi vì đó là cả một nghệ thuật.Giờ giảng văn đòi hỏi học sinh phải liên tưởng, tưởng tượng mới có sự sáng tạotrong phát hiện tìm tòi trong khi đó thời gian rất eo hẹp Đã thế lớp học có ítnhất 40 học sinh, thầy chỉ có một mà trò thì quá nhiều, sự liên tưởng, tưởngtượng không đồng đều ở học sinh Tất cả chừng ấy yếu tố cũng đủ để chúng tahiểu rằng khó có thể cầu toàn đối với một giờ giảng văn Tuy nhiên nói như vậykhông có nghĩa là chúng ta hoàn toàn không thể có được những giờ dạy, bàigiảng thành công Với những gì đã làm, đã học tập ở đồng nghiệp và tiếp xúcvới nhiều khoá học sinh, tôi thấy rằng: Chúng ta có thể giúp cho học sinh cóđiều kiện rèn luyện tư duy sáng tạo khi tiếp xúc với tác phẩm văn chương quamột số vấn đề, một số thao tác sau đây:
1 Trong giờ giảng văn, trước khi giảng giáo viên có thể dùng lời kể hoặclời dẫn kết hợp với một số hình ảnh, đoạn phim, bài hát, câu thơ minh hoạ để tạotâm thế thoải mái, giúp học sinh có điều kiện thâm nhập được vào tác phẩm, vàobài dạy một cách hứng thú
Ví dụ:
- Giảng bài “ Ai đã dặt tên cho dòng sông” của Hoàng Phủ Ngọc Tường,
ta có thể dẫn dắt học sinh bằng lời giới thiệu, lời dẫn về con sông Hương củaHuế ở vẻ đẹp tự nhiên, văn hoá, lịch sử; hoặc cho học sinh nghe đoạn nhạc
“Dòng sông ai đã đặt tên?” kết hợp một số hình ảnh về sông Hương, xứ Huế vàhỏi cảm nhận của học sinh về dòng Hương Giang
- Giảng bài “ Sóng ” của Xuân Quỳnh, ta có thể bắt đầu bằng một đoạnbài hát về biển, một bài thơ có cùng chủ đề hoặc một trò chơi từ đó gợi dẫn vềvấn đề cơ bản cần tìm hiểu trong tác phẩm
2 Phải khơi gợi ở học sinh sự liên tưởng, tưởng tượng phong phú từnhững gì đã có trong văn bản ngôn từ của tác phẩm bằng hệ thống câu hỏi có
Trang 7khả năng tạo được tâm lí thoải mái trong tư duy của các em khi tiếp cận tácphẩm ở các dạng câu hỏi từ khái quát đến cụ thể, từ khẳng định đến gợi mở,định hướng
Ví dụ 1: Khi tìm hiểu tác phẩm “ Bài ca ngất ngưỡng” của Nguyễn Công
Trứ, Gv hỏi: đọc xong bài thơ em có cảm nhận như thế nào về nhân vật trữ tìnhtrong bài thơ?
Học sinh: Em tưởng tượng được cảnh nhà nho ngất ngưỡng cưỡi bò vàngnghênh ngang giữa phố, tiếng đạc ngựa ngân vang, vài ba cô ả đào lẽo đẽo theosau
Ví dụ 2: Khi tìm hiểu tác phẩm “ Chiếc thuyền ngoài xa”, GV có thể hỏi:
Cảm nhận của em về bức tranh thiên nhiên ở đoạn đầu tác phẩm?
Học sinh: Bức tranh được đặc tả với vẻ đẹp vừa cổ kính vừa mơ màng.Giữa không gian bao la của biển, của bầu trời, hình ảnh chiếc thuyền cùng conngười đang thu lưới sau một đêm lao động vất vả ẩn hiện trong những mảngmàu sáng tối của ánh bình minh trên biển sớm mờ sương Cảnh mang vẻ đẹplãng mạn, gợi lên một cuộc sống thanh bình, yên ả
3.Trong giảng văn, giọng đọc của giáo viên là rất quan trọng Với giọngđọc của mình, giáo viên có thể đã và đang truyền thụ được cái hồn của tác phẩmcho học sinh Qua giọng đọc của thầy, học sinh đã có thể thấy mở ra trong tâmtrạng, trong cảm xúc và tư duy nhưng gì cần lĩnh hội Đọc đúng, đọc diễn cảmđòi hỏi sự luyện tập công phu của người thầy Nhiều đoạn thơ, đoạn văn thầykhông cần giảng, bình mà chỉ đọc đã có thể mở ra cho trò bao nhiêu điều thú vị.Tuy nhiên không chỉ có thầy đọc mà thầy phải có trách nhiệm tập luyện cho họcsinh thói quen đọc đúng, đọc diễn cảm văn bản bởi vì đây chính là khâu đầutiên giúp học sinh cảm nhận tác phẩm văn chương bằng chính giọng đọc củamình để cảm thụ đúng tác phẩm, cảm thụ cái hay của tác phẩm thông qua sựngân vang của nó trong cảm xúc, đ ọc là yếu tố quan trọng cho học sinh đến
Trang 8được và dần hiểu tác phẩm văn chương Một giờ giảng văn mà cả thầy lẫn tròđều có giọng đọc tốt sẽ truyền được cảm xúc của mình từ tác phẩm cho học sinhtrong lớp.
4 Trong giờ đọc hiểu, để rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh, giáoviên còn phải cố gắng tập cho học sinh có thói quen rèn luyện và thao tác cầnthiết khi chuẩn bị bài ở nhà và khi học giờ giảng văn ở lớp Theo tôi đó có thể lànhững thói quen sau:
- Thói quen đọc tác phẩm cẩn thận, kỹ càng, đọc đúng đọc, diễn cảm để tựcảm nhận tác phẩm, đồng thời với việc đọc có suy nghĩ là thói quen gạch chân
và ghi lại những đoạn hay của tác phẩm
- Thói quen đọc thuộc tác phẩm, ghi nhớ, suy ngẫm tác phẩm, những câuđoạn mà mình tâm đắc nhất
- Thói quen liên tưởng, liên hệ với những vấn đề, những tác phẩm khác cóliên quan đến những giá trị cơ bản trong tác phẩm đang học
- Thói quen lật đi lật lại những vấn đề quan trọng khi cảm nhận phân tíchtác phẩm
- Thói quen cảm nhận tác phẩm theo nhiều chiều, nhiều khía cạnh khôngmáy móc thụ động; phải tập trung suy nghĩ, phát hiện những điều mới lạ ở tacphẩm khi cảm nhận nó qua sự dẫn dắt gợi ý của thầy cô, có nghĩa là phải có sựcảm nhận của riêng mình
- Phải biết và có thói quen cảm nhận tác phẩm theo đặc trưng thể loại, đặctrưng thi pháp
5 Rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh ở giờ giảng văn không chỉ dừnglại ở những thao tác trên mà nó còn đòi hỏi ở cả thầy lẫn trò một cách học, cáchdạy hợp lý, khoa học, linh hoạt, không phải bài nào cũng giảng và liên tưởng
Trang 9theo một cách, không phải tác giả tác phẩm nào cũng một dạng lời bình mà phảitùy thuộc vào hoàn cảnh, tác phẩm cụ thể để hướng dẫn học sinh cách cảm thụ,cách phát hiện Về phía học sinh, theo tôi nếu cầu toàn 100% học sinh đều cảmthụ tốt tác phẩm văn học bằng tư duy của các em thì khó mà đạt được Vì vậyphải tùy đối tượng, tùy năng lực cảm thụ văn học của từng đối tượng mà hướngdẫn chỉ đạo các em phát hiện sáng tạo phù hợp: Hệ thống câu hỏi đặt ra phải linhhoạt, phải có sự phân chia đối tượng, có câu hỏi khó cho học sinh giỏi, câu hỏiphù hợp cho học sinh trung bình có thế một giờ giảng văn mới đảm bảo đượccùng lúc sự sáng tạo cho các em.
6 Để giúp học sinh có được sự sáng tạo trong giờ giảng văn, giáo viênnên hướng dẫn cho học sinh đi theo con đường thi pháp học nởi vì thi pháp học
sẽ giúp học sinh hiểu đúng, nhanh chóng phát hiện ra những điểm sáng thẩm mỹ
ở tác phẩm Muốn vậy, người thầy phải nắm và vận dụng linh hoạt, vững vàng
lý luận thi pháp trong quá trình giảng văn
Ví dụ: Với thơ, nên đi từ mạch cảm hứng, cảm xúc của nhân vật trữ tình
hoặc hình tượng trữ tình trong tác phẩm ( Chẳng hạn khi tìm hiểu bài thơ “
Sóng” của Xuân Quỳnh ta có thể phân tích hình tượng sóng và hình tượng em; Khi tìm hiểu bài thơ “Đất Nước ” của nguyễn Khoa Điềm ta phân tích
theo mạch trữ tình- chính luận của nhân vật trữ tình trong bài thơ)
Với văn xuôi, có tác phẩm giảng bằng thi pháp nhân vật, có tác phẩmgiảng bằng thi pháp cốt truyện, tình tiết ( Chẳng hạn khi tìm hiểu tác phẩm “Hai đứa trẻ ” của nhà văn Thạch Lam thì phân tích theo nghệ thuật miêu tả bởitruyên Thạch Lam không có cốt truyện nên không có giọng kể mà chỉ có giọngtả; Khi tìm hiểu tác phẩm “ Chữ ngời tử tù” của Nguyễn Tuân thì phân tích nghệthuật xây dựng nhân vật; khi tìm hiểu tác phẩm “ Ai đã đặt tên cho dòng sông”hoặc “ Người lái đò sông Đà” thì phân tích tác phẩm theo đăc trưng thể loại bút
kí, tuỳ bút)
Trang 107 Để phát huy sự sáng tạo, tích cực chủ động của học sinh cũng như kếthợp rèn luyện kĩ năng sống cho học sinh, giáo viên cần vận dụng các phươngpháp, kĩ thuật dạy học mới vào giờ đọc văn, như phương pháp thảo luận nhóm,giao dự án, kết hợp kĩ thuật khăn trải bàn, mảnh ghép, v v
II Minh hoạ đọc - hiểu tác phẩm:
NHỮNG ĐỨA CON TRONG GIA ĐÌNH
(Nguyễn Thi)
A MỨC ĐỘ CẦN ĐẠT:
- Hiểu được nguồn gốc tạo nên sức mạnh tinh thần to lớn và những chiến thắng của dân tộc Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước
- Thấy được một số đặc sắc về nghệ thuật của tác phẩm.
B TRỌNG TÂM KIẾN THỨC, KĨ NĂNG:
1/Kiến thức:
- Phẩm chất tốt đẹp của con người trong gia đình Việt, nhất là Chiến và Việt.
- Nghệ thuật trần thuật đặc sắc, nghệ thuật xây dựng tính cách miêu tả tâm lí nhân vật, ngôn ngữ phong phú, góc cạnh, đậm chất hiện thực và màu sắc ở Nam
Bộ
2/Kĩ năng:
Đọc- hiểu truyện ngắn hiện đại theo đặc trưng thể loại
C PHƯƠNG TIỆN THỰC HIỆN:
- Sách giáo khoa, Chuẩn kiến thức kĩ năng, sách tham khảo.
Trang 11Hoạt động 1: Giới thiệu
của tác giả Nguyễn Thi?
H Hãy cho biết những nét
cơ bản về tư tưởng và
phong cách của tác giả qua
tác phẩm "Những đứa con
trong gia đình"?
HS đọc phần tiểu dẫn
Học sinh tóm tắt trả lời
HS nêu ý chính
a Tiểu sử:SGK
b Tư tưởng - phong cách
- Gắn bó sâu sắc với nhân dân Nam Bộ, là nhà văn của nhân dân Nam Bộ thời kỳ chống Mỹ
- Nhân vật tiêu biểu:
Người nông dân Nam Bộ với những nét tính cách tiêu biểu
GV thuyết giảng làm rõ HS lắng nghe, ghi
chép
H Hiểu biết của em về
hoàn cảnh ra đời, giá trị
học sinh đọc, tìm hiểu văn
bản
GV hướng dẫn HS đọc văn
bản
Hs đọc văn bản theo hướng dẫn của GV
II Đọc, hiểu văn bản
