Một số phương pháp giúp học sinh học tốt bài thơ Nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm trong chương trình ngữ văn lớp 10 THPT

là ngành nghệ thuật có sức hấp dẫn t “Nghệ thuật là niềm vui lớn nhất mà con người tự t mỗi tác phẩm văn học là nói đến nghệ thuật tái hiện sự sống bằng hình trong trạng thái cảm xúc của chủ thể phản ánh, đưa thức những khoái cảm thẩm mỹ. Trong nhà trường phổ thông, dạy văn và học văn hoạt động không thể thiếu. Dạy học môn Văn không tách 123doc.org Nhúng Toàn màn hình 1 / 21 Bình luận về tài liệu mot-so-phuong-p… Facebook social plugin Also post on Facebook Posting as Người An Tiến ▾ Comment Add a comment... Chọn để tìm tài liệu bạn cần ... Tìm kiếm Nhiều Cộng đồng Nguyễn V… Event: UPLOAD CÀNG NHIỀU - THƯỞNG CÀNG LỚN6/29/2015 Một số phương pháp giúp học sinh học tốt bài thơ Nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm trong chương trình ngữ http://123doc.org/document/2855477-mot-so-phuong-phap-giup-hoc-sinh-hoc-tot-bai-tho-nhan-cua-nguyen-binh-khiem-trong-chuong-trinh-ngu-van-lop-10-thpt.… 2/6 116 0 0 94 0 0 skkn phương pháp dạy học kiểu bài nghị luận văn học trong chương trình ... 128 1 0 một số phương pháp giảng dạy thơ đường trong chương trình ngữ Từ khóa liên quan hoạt động không thể thiếu. Dạy học môn Văn không tách phá, phát hiện ra sức hấp dẫn của mỗi tác phẩm văn tượng, ở ý nghĩa tư tưởng. Mỗi giờ giảng văn tốt s những rung cảm thẫm mĩ, mở rộng tầm nhìn của các em các em xúc động sâu xa trước một thế giới Chân - Thi

PHẦN A: LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

I XUẤT PHÁT TỪ LÝ LUẬN DẠY HỌC

Văn học là ngành nghệ thuật có sức hấp dẫn tự nó, Các Mác có nói

“Nghệ thuật là niềm vui lớn nhất mà con người tự tạo cho mình” Nói đếnmỗi tác phẩm văn học là nói đến nghệ thuật tái hiện sự sống bằng hình tượngtrong trạng thái cảm xúc của chủ thể phản ánh, đưa lại cho người thưởngthức những khoái cảm thẩm mỹ

Trong nhà trường phổ thông, dạy văn và học văn đã trở thành nhữnghoạt động không thể thiếu Dạy học môn Văn không tách rời khỏi việc khámphá, phát hiện ra sức hấp dẫn của mỗi tác phẩm văn học ở ngôn từ, hìnhtượng, ở ý nghĩa tư tưởng Mỗi giờ giảng văn tốt sẽ đem lại cho các emnhững rung cảm thẫm mĩ, mở rộng tầm nhìn của các em vào cuộc sống, làmcác em xúc động sâu xa trước một thế giới Chân - Thiện - Mỹ với bao khátvọng, ước mơ của con người mọi thời đại Để từ đó các em trở về hoàn thiệnnhân cách của chính mình

Vì vậy, trách nhiệm của mỗi người thầy dạy văn là mỗi giờ lên lớp phảitìm thấy và phát hiện cái hay cái đẹp của tác phẩm văn học, làm cho các emthực sự sống trong thế giới hình tượng đó, thực sự rung cảm với niềm vui,nỗi buồn, niềm vui sướng… mà tác giả đã thể hiện Công việc đó thật cao cả,hấp dẫn song cũng hết sức khó khăn và phức tạp và nhiều lúc nó còn trở nênnhàm chán nếu cứ lặp đi lặp lại một thao tác nào đó, một nội dung nào đó…

Để giờ Văn thực sự thu hút học sinh, công việc mà chúng tôi hết sứcchú ý là phát huy vai trò chủ thể tích cực, sáng tạo của học sinh trong quátrình học văn Quá trình đọc - hiểu văn bản phải là quá trình các em cảm thấyhứng thú khi khám phá, phát hiện và chiếm lĩnh những giá trị đích thực củatác phẩm Muốn vậy, người thầy phải đóng vai trò chủ đạo điều khiển,

hướng dẫn học sinh chủ động tiếp nhận tác phẩm, sống với tác phẩm Dạyvăn và học văn sao cho có hiệu quả - đó là niềm trăn trở của mỗi người thầyđang đứng trên bục giảng.

II XUẤT PHÁT TỪ THỰC TẾ GIẢNG DẠY

Thực tế cho thấy công việc dạy văn và học văn quả còn nhiều điều khókhăn Tác phẩm văn học mà học sinh trung học phổ thông được học ra đời ởnhiều giai đoạn lịch sử với những bối cảnh xã hội khác nhau, tâm thế của cáctác giả cũng rất đa dạng, phong phú, phức tạp Đặc biệt những tác phẩm vănhọc trung đại mà học sinh lớp 10 được học như Tỏ lòng của Phạm Ngũ Lão,Nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm, Đọc Tiểu Thanh ký của Nguyễn Du… lànhững kiệt tác văn chương dân tộc nhưng không phải lúc nào cũng đến đượcvới học sinh một cách dễ dàng Sự cách bức về thời đại, về tâm lý (với các

em mới ở lứa tuổi 15 - 16, vốn sống và vốn hiểu biết chưa nhiều) dễ khiếnhọc sinh thấy khó hiểu, nản lòng và chán khi tiếp xúc với tác phẩm Về phíangười thầy, đây là những tác phẩm hay và khó, kiến thức nhiều mà thời giandành cho mỗi bài chỉ gồm một tiết nên rất khó tổ chức một tiết học hợp lý,khoa học và hấp dẫn Chưa kể đến một số giáo viên trẻ còn rất lúng túngtrong quá trình đưa học sinh thâm nhập và thế giới hình tượng và thế giớicảm xúc của tác phẩm

Thêm vào đó là xu hướng của thời đại bây giờ: các em thiên về các môn

tự nhiên, cuốn hút bởi văn hoá nghe nhìn nên một số bộ phận học sinh không

có hứng thú học văn Đứng trước những tác phẩm khó, các em đọc qua loa,nghe giảng một cách đại khái dẫn tới không hiểu hết được bao tâm huyết và

sự sáng tạo tuyệt vời của người viết gửi gắm trong tác phẩm Tình trạng đóthật đáng báo động đối với một môn học giàu giá trị nhân văn và khả nănghoàn thiện nhân cách con người

III MỤC ĐÍCH

Trên cở sở lý luận và thực tiễn đó, chúng tôi quan tâm đến việc dạy văn

ở những tác phẩm cụ thể hay và khó với niềm mong mỏi giúp các em thấu

hiểu những thông điệp nghệ thuật mang đậm giá trị nhân văn Từ đó gópphần giúp các em yêu mến tác phẩm và việc học văn hơn Trong khuôn khổsáng kiến kinh nghiệm này, chúng tôi xin trình bày một số bài học ở chương

trình lớp 10 với đề tài “Một số phương pháp giúp học sinh học tốt bài thơ Nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm trong chương trình ngữ văn lớp 10 THPT”.

PHẦN B: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

I TÌM HIỂU NGUYÊN NHÂN

Bài thơ Nhàn theo chúng tôi là mộ tác phẩm thơ Nôm hay nhưng khógiảng và khó lĩnh hội Có những nguyên nhân chủ quan và khách quan

1 Đối với giáo viên:

Bài thơ Nhàn mới đưa vào chương trình từ năm học 2006 – 2007 (Theochương trình cải cách mới – Sách Ngữ văn 10 tập một), con đường khai thácbài thơ chưa rộng mở, tài liệu nghiên cứu còn hạn hẹp Bài thơ lại thuộc loạikhó hiểu vì thiên về thể hiện triết lý sống của lớp nhà nho tài năng, đức độnhư Nguyễn Bỉnh Khiêm nhưng phải sống giữa giai đoạn xã hội phong kiếnkhủng hoảng, suy vi Hơn nữa, thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm lại thâm trầm, cóchiều sâu trí tuệ, không dễ gì giảng cho học sinh nắm được, thời gian đọc –hiểu văn bản lại hạn chế trong một tiết học Đó là thử thách đối với giáoviên

2 Đối với học sinh:

Các em mới ở cấp trung học cơ sở lên, còn bỡ ngỡ và xa lạ với chươngtrình, rất ít em biết tới nhà thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm Hiểu biết hạn chế ấykhiến cho học sinh khi tiếp xúc với bài thơ Nhàn thuộc phần văn học trungđại cách bức về thời gian và tâm lí, dễ làm học sinh nản, thấy bài thơ kémhấp dẫn Việc không hiểu sẽ dẫn đến không thích bài thơ, ngại học những bàithơ kiểu này

II BIỆN PHÁP KHẮC PHỤC

Để bài thơ Nhàn đến với học sinh một cách dễ dàng thuận lợi hơn,chúng tôi chủ trương đưa học sinh tham gia vào quá trình khám phá văn bảnnghệ thuật đồng thời làm tăng tính hấp dẫn của giờ học Cả người dạy vàngười học cùng tích cực tham gia vào quá trình khám phá và chiếm lĩnh tácphẩm văn chương Người thầy phải có các biện pháp tác động “kích thích”giúp trò tự tìm đến chân lí (đây là điều khác cơ bản so với cách dạy theo lốithuyết trình kiểu cũ nay đã trở thành sáo mòn, không có sự sáng tạo) Để tròphát huy được vai trò chủ thể, người thầy cho xuất hiện tình huống và nhucầu, đề xuất vấn đề để học sinh tranh luận Tóm lại là để cho học sinh “làmviệc” một cách có cảm xúc, hào hứng, phát huy khả năng tư duy và óc độclập suy nghĩ Cụ thể, chúng tôi thực hiện các biện pháp sau:

- Hướng dẫn học sinh soạn bài ở nhà một cách chủ động, sáng tạo.

- Dùng phương pháp đọc sáng tạo để thầy và trò tham gia vào quá

trình cảm thụ trực tiếp tác phẩm văn học

- Xây dựng một hệ thống câu hỏi logic và chặt chẽ nhằm phát huy vai

trò chủ thể của học sinh

- Hướng dẫn học sinh thảo luận nhóm để học sinh có điều kiện tranh

luận và bày tỏ ý kiến cá nhân

- Soạn giảng bằng giáo án điện tử để tăng tính khoa học, tính hấp dẫn

của bài học

1 Hướng dẫn học sinh soạn bài ở nhà:

Thực ra đây là một khâu rất quen thuộc của học sinh trước mỗi giờ Vănnhằm giúp các em qua việc trả lời câu hỏi bước đầu tìm hiểu giá trị và nộidung của văn bản Các câu hỏi hướng dẫn soạn bài Nhàn ở SGK cũng cómục đích như thế Tuy nhiên, chúng tôi xác định học sinh lớp 10 hầu nhưchưa hiểu biết gì về tác giả Nguyễn Bỉnh Khiêm, nhân cách, tư tưởng củaông cũng như của thời đại mà ông đang sống Hiểu biết mơ hồ sẽ dẫn tớikhông thấm thía triết lí sống “Nhàn” của bài thơ Do vậy, chúng tôi bổ sungthêm hai vấn đề trong phần soạn bài của các em:

- Tìm hiểu hoàn cảnh xã hội, con người và tư tưởng Ngyễn Bỉnh Khiêm.

- Sưu tầm những bài thơ, những câu thơ hay nói về thú “nhàn” củaNguyễn Bỉnh Khiêm và thái độ phê phán của ông với những điều xấu xatrong xã hội

Học sinh tự sưu tầm tài liệu viết về Nguyễn Bỉnh Khiêm, tự đọc sách bổtrợ kiến thức Ngữ văn 10, các em rút ra được những vấn đề cốt yếu:

Nguyễn Bỉnh Khiêm một nhà nho có uy tín và ảnh hưởng lớn với thờiđại, sống gần trọn vẹn thế kỷ 16 Ông học rộng tài cao, luôn khao khát mangtài sức của mình giúp dân, dựng nước, xây đắp một xã hội yên bình thịnh trị.Nhưng giai đoạn lịch sử mà ông sống trái hẳn với những điều mà ông mongmuốn Nguyễn Bỉnh Khiêm tận mắt chứng kiến cuộc hỗn chiến giữa nhữngtập đoàn phong kiến tranh giành quyền vị: Vua Lê – Chúa Trịnh, Trịnh -Nguyễn phân tranh, Đàng trong - Đàng ngoài, rồi nhà Mạc thay thế nhàLê, Bất mãn với thời cuộc, ông sống như một ẩn sĩ Nhưng mặt khác tấmlòng “vì đời” vẫn khiến ông xuất hiện trên chính trường mỗi khi triều đìnhphong kiến vời ông ra giúp

Bên cạnh việc tìm hiểu về thời đại, con người và tư tưởng Nguyễn BìnhKhiêm, các em đã sưu tầm được khá nhiều những bài thơ hay của Bạch Vân

cư sĩ và tự đọc trước lớp trong phần giới thiệu về tác giả Ví dụ bài Thói đờiphê phán thói xấu trong xã hội:

Thế gian biến cải vũng nên đồi Mặn nhạt chua cay lẫn ngọt bùi Còn bạc, còn tiền, còn đệ tử Hết cơm, hết rượu, hết ông tôi Xưa nay đều trọng người chân thực

Ai nấy nào ưa kẻ đãi bôi

Ở thế mới hay người bạc ác Giàu thì tìm đến, khó thì lui.

Hoặc các em phát hiện ra điều khá thú vị là trong thơ Nguyễn Bỉnh

Khiêm có rất nhiều bài đề cập đến chủ đề nhàn Tập thơ Bạch Vân quốc ngữ thi có 170 bài thì trong đó có trên 40 bài nói đến chữ nhàn và cụm từ nhàn xuất hiện với mật độ cao như: thư nhàn, thanh nhàn, ông nhàn, thân nhàn, nhàn dật, rỗi nhàn, Trừ ở một vài cụm từ, nhàn có nghĩa là ít việc hoặc

không có việc, phần lớn đều biểu hiện một lối sống, một thú vui và cao hơn

là cả một quan điểm triết học

Ở nhiều bài thơ, chữ nhàn đi liền với chữ thú, thú nhàn thể hiện trong

những sinh hoạt thường nhật:

Say phong nguyệt, trà ba chén Thú thanh nhàn, lều một căn

(Bạch Vân quốc ngữ thi, bài 94)

Chữ nhàn và cụm từ nhàn xuất hiện khá nhiều trong sự đối lập với công

danh phú quí:

Ta đã thanh nhàn, người phú quí

(Bạch Vân quốc ngữ thi, bài 97)

Được thua thấy ắt đã nhiều phen,

Để rẻ công danh đổi lấy nhàn

(Bạch Vân quốc ngữ thi, bài 13)

Chữ nhàn xuất hiện với tần số cao nhất trong những bài miêu tả cảnh

sống hòa đồng giữa con người với tự nhiên, thuận theo quy luật của tự nhiên:

Cảnh có nước non nhàn được thú

(Bạch Vân quốc ngữ thi, bài 35)

Thanh nhàn ấy, ắt là tiên khách

(Bạch Vân quốc ngữ thi, bài 34)

Phần tự tìm hiểu của học sinh về tác giả Nguyễn Bỉnh Khiêm đã giúpcác em hứng thú hơn trong quá trình đọc - hiểu văn bản đồng thời cũng có

điều kiệm chiêm nghiệm sâu hơn về triết lí “nhàn” mà tác giả thể hiện trong tác phẩm Tuy bài học trong SGK không có chữ nhàn nào trừ nhan đề song

học sinh có thể cảm nhận được khá đầy đủ và rõ nét những biểu hiện triết lí

nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm.

Bài thơ Nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm là một bài thơ vừa có chất trữtình vừa có chất triết lý, ngôn ngữ rất mộc mạc đời thường nhưng lại ẩn ýthâm trầm thể hiện quan niệm sống nhàn và nhân cách thanh cao của nhà thơgiữa cuộc đời còn nhiều thăng trầm Chúng tôi hướng dẫn học sinh:

- Phát âm rõ ràng, chính xác, đọc một cách giản dị, tự nhiên phù hợp vớinội dung tư tưởng tác phẩm

- Đọc với giọng thong thả, chú ý đến sự biến đổi trong cách ngắt nhịp

để ngắt giọng cho đúng

Ví dụ: - Một mai,/ một cuốc,/ một cần câu,

Nhịp 2/2/3Giọng thong thả như lời đếm các dụng cụ lao động

- Ta dại,/ ta tìm nơi vắng vẻ, Người khôn,/ người đến chốn lao xao

Cả hai câu nhịp 2/5Giọng tự tin, hơi hóm hỉnh, thấm đượm chất triếtlí.

- Ở những cặp câu đối (hai câu thực, hai câu luận) đọc với giọng nhịpnhàng hơn để làm nổi bật ý thơ

Ví dụ: Thu/ ăn măng trúc, đông/ ăn giá,

Xuân/ tắm hồ sen, hạ/ tắm ao.

Sử dụng nhịp 1/3 – 1/2 và nghệ thuật đối

Âm điệu toát lên cái hào hứng, thích thú, sảng khoáicủa nhà thơ khi hòa mình vào cuộc sống dân dã của thiên nhiên bốn mùa.Sau đó, thầy và trò đều tham gia vào quá trình đọc diễn cảm Trò đọchào hứng say sưa, thầy nhận xét rồi đọc truyền cảm Nhờ đó giờ học trở nênrất hấp dẫn và đầy sinh khí Việc đọc sáng tạo đã khởi đầu và tạo đà cho quátrình khám phá giá trị của bài thơ

3 Xây dựng hệ thống câu - hỏi, phát huy vai trò chủ thể của học sinh

Đứng trước mỗi giờ Văn, giáo viên thường trăn trở tìm ra hệ thống câuhỏi khoa học, lô gic và chặt chẽ để giúp học sinh từng bước khám phá, pháthiện ra những giá trị đặc sắc của tác phẩm

Câu hỏi phải đạt được hai yêu cầu : Thứ nhất là vừa sức với học sinh vàsát hợp với tác phẩm, thứ hai là khêu gợi hứng thú và sự suy nghĩ tìm tòisáng tạo của các em Trên cơ sở đó chúng tôi hướng vào loại câu hỏi sau:

a Loại câu hỏi phân tích, lý giải.

Loại câu hỏi này giúp học sinh chú ý suy nghĩ đến những vấn đề, những

từ ngữ, những cách hiểu khó cần tìm hiểu trong tác phẩm

Ví dụ:

- Em hãy giải thích nhan đề “Nhàn” của tác phẩm ?

- Hai chữ “dại”, “khôn” được dùng với nghĩa như thế nào ? Có thực làNguyễn Bỉnh Khiêm “dại” thật và nhiều người đời “khôn” thật không ?

b Loại câu hỏi hiểu biết về nội dung và hình thức nghệ thuật của tác phẩm:

Loại câu hỏi này gợi dần cho học sinh nhận biết những vấn đề về nộidung và hình thức của tác phẩm từ nhỏ đến lớn, từ thấp đến cao, từ cụ thểđến khái quát Loại câu hỏi này khá phổ biến và có nhiều dạng nhỏ:

+ Câu hỏi phát hiện giá trị nghệ thuật.

Ví dụ:

- Câu thơ “Một mai, một cuốc, một cần câu” có nghệ thuật gì đặc biệt ?

- Em hãy trình bày những nét nghệ thuật nổi bật của bài thơ ?

+ Câu hỏi tìm hiểu nội dung, ngữ nghĩa của tác phẩm

- Từ “thơ thẩn” gợi trạng thái như thế nào ?

- Nhận xét về cuộc sống sinh hoạt của Nguyễn Bỉnh Khiêm qua hai câuthơ luận ? Tâm trạng của thi nhân trước cuộc sống ấy ?

- Nghệ thuật đối: Ta dại > < Người khôn

Nơi vắng vẻ > < Chốn lao xao

thể hiện quan niệm sống của Nguyễn Bỉnh Khiêm ra sao ? Qua đó chothấy vẻ đẹp nhân cách của thi nhân như thế nào ?

c Loại câu hỏi nâng cao

Loại câu hỏi này giúp học sinh phát triển tư duy, nâng cao hiểu biết trên

cơ sở biết cách khái quát vấn đề sâu rộng hơn Câu hỏi này thường dành chohọc sinh khá hoặc thảo luận nhóm

Ở cuối bài sau khi đã đọc – hiểu toàn bộ tác phẩm, chúng tôi đưa ranhững câu hỏi:

- Theo em, triết lý “nhàn” của Nguyễn Bỉnh Khiêm là gì ?

- Có người cho rằng chữ “nhàn” của Nguyễn Bỉnh Khiêm là thoát ly

cuộc sống xã hội chỉ cốt lo sự nhàn hạ cho bản thân, ý kiến của em như thếnào ?

Ba loại câu hỏi trên có tác dụng khác nhau, hỗ trợ cho nhau được chúngtôi đan cài vào những vị trí khác nhau trong bài giảng giúp học sinh khi trả

lời cũng là lúc tự chiếm lĩnh giá trị của tác phẩm một cách chủ động, hàohứng Ở phần giáo án dưới đây, chúng tôi sẽ trình bày hệ thống câu hỏi mộtcách chi tiết hơn.

4.Tổ chức cho học sinh thảo luận nhóm

Hoạt động theo nhóm là một trong những phương pháp mới của việcdạy học văn hiện đại Nó giúp cho học sinh phát triển tư duy và có dịp bày tỏ

ý kiến cá nhân vốn rất phong phú, sáng tạo của mình Trong thời lượng mộttiết học, chúng tôi cho học sinh thảo luận nhóm trên cơ sở hai câu hỏi đã nêu

ở trên:

- Giải thích ý nghĩa nhan đề “Nhàn” của tác phẩm

- Có người cho rằng chữ “nhàn” của Nguyễn Bỉnh Khiêm là thoát licuộc sống xã hội chỉ cốt lo sự nhàn hạ cho bản thân, ý kiến của em như thếnào ?

Các em thảo luận nhóm 4 người (hai bàn liền nhau) với không khí sôinổi hào hứng Thời gian thảo luận mỗi lần 3 – 4 phút Sau đó đại diện cácnhóm phát biểu, giáo viên tổng kết và chốt lại ý Không khí giờ học sôi nổihào hứng hơn

5 Soạn giáo án điện tử

Đây là một trong những phương pháp dạy học hiện đại ngày nay tácđộng vào khả năng “tai nghe, mắt thấy” của học sinh Đối với việc dạy vàhọc tác phẩm văn học, việc soạn bài giảng bằng giáo án điện tử một cáchhợp lý sẽ làm tăng tính khoa học, tính hấp dẫn của tiết học

Ở phần trình chiếu giáo án điện tử trên máy Projecter, chúng tôi hướngtới việc trình bày hệ thống chú ý một cách khoa học hợp lý: ngắn gọn dễhiểu, nêu bật được những vấn đề trọng tâm, tránh rườm rà chung chung; Sửdụng sơ đồ bảng biểu khi cần thiết Ở những tiêu mục lớn hoặc những từquan trọng thì sử dụng những chữ lớn có kích thước và gam màu khác nhau

để thu hút sự chú ý của học sinh Bên cạnh đó là một số hình ảnh minh hoạ

để làm tăng tính hấp dẫn của bài học (tuy nhiên việc sử dụng hình ảnh cũng