giáo trình tạo hình cơ bản cho cây cảnh

Mô đun này giúp các học viên có được những kiến thức, kỹ năng cơ bản về Các dáng thế cơ bản của cây cảnh, kỹ thuật cắt tỉa, uốn nắn tạo hình cho cây cảnh nghệ thuật.. Uốn nắn tạo hình ch

BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN

MÔ ĐUN

TẠO HÌNH CƠ BẢN CHO CÂY CẢNH

MÃ SỐ: MĐ 02 Nghề: Tạo dáng và chăm sóc cây cảnh

1

TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN

Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dẫn dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo

Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm

MÃ TÀI LIỆU: MĐ 02

2

LỜI GIỚI THIỆU

Những năm gần đây tình hình dạy nghề của nước ta đã có những đổi mới,

từ cách đào tạo theo truyền thống, hàn lâm chuyển sang đào tạo theo phương pháp mới dạng Môđun, giảng dạy công việc Nhằm đáp ứng nhu cầu học tập, giảng dạy; nhóm biên sọan chúng tôi đã bám sát theo yêu cầu đào tạo, sản xuất, nhu cầu của người học và bản chất công việc để biên soạn tập tài liệu bài giảng tích hợp làm tài liệu giảng dạy cho giáo viên và tài liệu học tập cho học sinh trong quá trình đào tạo nghề

Tập bài giảng tích hợp và bộ phiếu phân tích công việc sẽ là cẩm nang của người học nghề Chúng tôi tin rằng tập bài giảng tích hợp sẽ góp phần đáp ứng công tác dạy nghề cho chương trình nghề Ta ̣o dáng và chăm sóc cây cảnh

Mô đun này giúp các học viên có được những kiến thức, kỹ năng cơ bản

về Các dáng thế cơ bản của cây cảnh, kỹ thuật cắt tỉa, uốn nắn tạo hình cho cây cảnh nghệ thuật Mô đun được chia làm 3 bài:

Bài 1 Xây dựng ý tưởng ta ̣o hình cây cảnh

Bài 2 Cắt tỉa tạo hình cho cây

Bài 3 Uốn nắn tạo hình cho cây

Phương pháp biên soạn bài giảng theo phương pháp tích hợp là một phương pháp mới đối với giáo viên nhà trường, quá trình biên soạn vẫn bị ảnh hưởng của phương pháp truyền thống đồng thời biên soạn trong một thời gian ngắn nên không thể tránh khỏi những thiếu sót, mong được sự góp ý của các đồng nghiệp, bạn đọc để tập giáo trình được hoàn chỉnh hơn

Chúng tôi xin chân thành cảm ơn./

Nhóm biên soạn

Lê Hoài Nam Nguyễn Đức Ngo ̣c

3

PHỤ LỤC

ĐỀ MỤC TRANG

LỜI GIỚI THIỆU 1

PHỤ LỤC 2

Bài 1 Xây dựng ý tưởng ta ̣o hình cây 4

1.1 Khái quát chung về cây cảnh, cây cảnh nghệ thuật 4

1.1.1 Cây cảnh, Cây dáng thế, Cây bonsai 4

1.1.2 Triết lý – tinh thần của cây cảnh, cây dáng thế 5

1.2 Phân loại cây cảnh 6

1.2.1 Dựa vào tình trạng của cây 6

1.2.2 Dựa vào trọng lượng hay kích cỡ 6

1.2.3 Dựa vào dáng thế của cây 7

1.3 Các dáng thế cơ bản 7

1.3.1 Dáng cơ bản 7

1.3.1.1 Dáng trực (thế đứng) α = 0 o 7

1.3.1.2 Dáng xiên (xiêu)/ nghiêng hay dáng tà (Hình 2.2) 8

1.3.1.3 Dáng hoành (hình 2.3) 9

1.3.1.4 Dáng huyền 10

1.3.2 Một số thế cơ bản 11

1.3.2.1 Thế từ cây một thân 11

1.3.2.2 Thế từ cây 2 thân một gốc 17

1.3.2.3 Những thế từ cây mô ̣t gốc ba thân hoặc ba thân trồng ghép trở lên 20

1.3.2.4 Mô ̣t số thế khác 21

1.4 Quy ước thẩm mỹ về cây cảnh nghệ thuật 24

1.4.1 Những quy ước cơ sở 24

1.4.2 Một số quy ước cụ thể 24

1.4.2.1 Rễ cây 24

1.4.2.2 Thân cây 25

1.4.2.3 Cành, tán lá 26

1.5 Ý nghĩa một số con số dùng trong nghệ thuật cây cảnh 27

Bài 2: Cắt tỉa tạo hình 33

2.1 Những cơ sở để uốn nắn, cắt tỉa cây 33

2.1.1 Các tính hướng 33

2.1.2 Ưu thế ngọn 34

4

2.1.3 Tăng trưởng 34

2.2 Dụng cụ cắt tỉa cây cảnh 34

2.2.1 Cưa 34

2.2.2 Kéo 35

2.2.3 Kìm 35

2.3 Cắt tỉa tạo hình cho cây 35

2.3.1 Nguyên tắc chung khi cắt ta ̣o hình dáng 36

2.3.2 Kỹ thuật cắt thân, ngọn 37

2.3.3 Kỹ thuật cắt cành 38

2.4 Cắt tỉa giữ dáng - tu bổ 39

2.4.1 Tỉa thưa 40

2.4.2 Tỉa ngọn 40

Bài 3 Uốn, nắn tạo hình cho cây 44

3.1 Dụng cụ vật tư dùng đề uốn, nắn tạo hình cây cảnh 44

3.1.1 Uốn bằng dây đồng , dây kẽm 44

3.1.2 Sử dụng dây chằng xoắn 45

3.1.3 Sử dụng nẹp uốn 46

3.1.4 Khóa uốn cành 46

3.1.5 Nẹp ba chân 46

3.2 Kỹ thuật uốn nắn cây cảnh 47

3.2.1 Phương pha ́ p buộc dây 47

3.2.2 Chằng buô ̣c bằng dây kim loại 48

3.2.3 Phương pha ́ p dùng ke sắt 50

3.2.4 Phương pha ́ p kéo có gậy chống 50

3.2.5 Phương pha ́ p xuyên thấu trợ cong 50

3.2.6 Phương pha ́ p cắt răng cưa trợ cong 51

3.2.7 Phương pha ́ p xẻ rãnh 51

HƯỚNG DẪN GIẢNG DẠY MÔ ĐUN/MÔN HỌC 54

I VỊ TRÍ, TÍNH CHẤT CỦA MÔ ĐUN 54

II MỤC TIÊU CỦA MÔ ĐUN 54

III NỘI DUNG CỦA MÔ ĐUN 55

IV HƯỚNG DẪN THỰC HIỆN BÀI TẬP, THỰC HÀNH 55

V YÊU CẦU VỀ ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ HỌC TẬP 56

VI TÀI LIỆU THAM KHẢO 57

5

MÔ ĐUN: TẠO HÌNH CƠ BẢN CHO CÂY CẢNH

Mã mô đun: MĐ 02 Giới thiệu mô đun

Mô đun Tạo hình cơ bản cho cây cảnh là mô đun là một trong số các mô đun kỹ năng quan trọng của nghề tạo dáng và chăm só c cây cảnh Sau khi học xong mô đun này, sinh viên sẽ được trang bị những kiến thức và kỹ năng cơ bản của kỹ thuật Cắt tỉa tạo hình cho cây cảnh

Bài 1 Xây dư ̣ng ý tưởng ta ̣o hình cây

- Phân biệt được các dáng thế cây

A Nội dung của bài

1.1 Khái quát chung về cây cảnh, cây cảnh nghệ thuật

1.1.1 Cây cảnh, Cây dáng thế, Cây bonsai

- Cây cảnh: Cây cảnh là những cây trồng để trang trí, thưởng thức vẻ đẹp

của hoa, lá, dáng

- Cây dáng thế: Là cây cảnh nghệ thuật với sự tác động của con người tạo thành tác phẩm thể hiện ý nghĩa văn hoá phù hợp với thời đại

- Cây Bonsai: Là cây được trồng trong chậu, khay, được cắt tỉa tạo dáng

theo một phương pháp đặc biệt, mang đầy đủ những yếu tố thẩm mỹ và ấn tượng thiên nhiên sẵn có, hay nói một cách khác, Bonsai là một cây hay một nhóm cây trong thiên nhiên được thu nhỏ lại trong gang tấc nhưng vẫn mang nét cổ thụ,

mà quan trọng nhất là gợi ý, gợi ý về một điều gì đó hơn là khẳng định

Cũng có quan niệm cho rằng Bonsai là một hình thái nghệ thuật đơn nhất

vì nó là sự hòa hợp giữa nghệ thuật và nghề làm vườn Cũng có người cho Bonsai là nghệ thuật của cái đẹp, có người thì nói Bonsai là một hình thức đặc trưng của nghề làm vườn

Tóm lại tùy theo quan niệm, trong khi người này xem Bonsai như là một trong những lẽ sống đầy ý nghĩa thiêng liêng cao cả của tư tưởng, triết học, tôn

giáo, thì người khác lại xem đó chỉ là một thú vui lúc nhàn rỗi

Bon: cái khay, cái chậu

Sai: cây, trồng cây

1.1.2 Triết lý – tinh thần của cây cảnh, cây dáng thế

Cây cảnh không chỉ thuần tuý là bức tranh phác thảo thiên nhiên, mà là sự kết hợp tài tình giữa thiên nhiên và nghệ thuật Tính triết lý của cây cảnh nghệ thuật có thể là:

- Hoà hợp với thiên nhiên, thiên nhiên là bà mẹ nuôi dưỡng chúng ta chứ thiên nhiên không phải là kho vô tận của con người

- Con người là một phần trong thiên nhiên, sống hài hoà với thiên nhiên chứ con người không phải là trung tâm của vũ trụ

- Khi làm và chơi cây dáng thế nghĩa là rèn luyện đức tính khiêm nhường, giản dị, kiên nhẫn tin tưởng vào cuộc sống vượt qua mọi khó khăn trong cuộc sống hiện tại

7

Cây dáng thế, Bonsai là kết quả của một quá trình lao động chuyên môn

và nghệ thuật vất vả từ cắt tỉa, uốn nắn, chăm sóc với các nguyên tắc tạo hình, thẩm mỹ phù hợp để tạo nên một tác phẩm mang tính nghệ thuật cao

Cây dáng thế Bonsai với nghệ thuật thể hiện ở mức đơn giản vừa đủ song rất tinh tế, gợi ý về một điều gì đó hơn là khẳng định

Việc tạo cho cây nhỏ, lùn lại không phải là bỏ đói hành hạ cây, mà chúng

ta có biện pháp kỹ thuật tạo cho cây dáng vẻ cổ thụ với sức sống khoẻ mạnh thể hiện sự từng trải phong sương của cây

Thiên nhiên liên tục vận động biến đổi và tiến hoá hoàn thiện, nghệ thuật cây cảnh Bonsai luôn hướng tới sự sang tạo hoàn thiện Sự sâu xa nhất của nghệ

thuật cây cảnh “Con người chỉ có thể góp phần hoàn thiện thiên nhiên chứ không thể tạo ra thiên nhiên”

1.2 Phân loại cây cảnh

Hiện nay ở Thế giới và Việt Nam có nhiều cách phân loại cây dáng thế Tuỳ theo từng mục đích có cách phân loại khác nhau:

1.2.1 Dựa vào tình trạng của cây

- Cây nguyên liệu: Chưa được uốn tỉa

- Cây sơ chế: Mới uốn tỉa sơ bộ

- Cây thành phẩm: Là cây đã định hình có thể trưng bày

1.2.2 Dựa vào trọng lượng hay kích cỡ

- Bonsai 1 tay: Loại bonsai mini

- Bonsai 2 tay : Dễ di chuyển, cao 15 – 70cm thịnh hành nhất

- Bonsai 4 tay : Hai người khiêng, còn gọi là bonsai sân vườn, cao 70 –

180 cm Ở Việt Nam rất thịnh hành loại Bonsai này

8

1.2.3 Dựa vào dáng thế của cây

Để phân loại dnág thế, trước hết chúng ta cùng nhau phân biệt và làm rõ dáng, thế là gì ?

- Dáng cây : là phương của cây (chiều dọc của thân cây) so với mặt

phẳng nằm ngang hay so với mặt chậu

VDeo : Dáng thẳng, dáng nghiêng

- Thế/kiểu : Thế cây là nghệ thuật biểu đạt sự ẩn dụ ý nghĩa, tinh thần, tư

tưởng th truyền thống văn hoá và được thể hiện qua một tên nào đó hay thế mà tác giả muốn gửi gắm tâm tư, tình cảm của mình vào tác phẩm

thuật cây cảnh nó được nghệ thuật hoá

để ẩn dụ thế hiên ngang, bất khuất

Hình 2.1a: Cây thông dáng trực thế

trươ ̣ng phu

9

Hình 2.1b: Si dáng trực Hình 2.1c: Sanh dáng trực

1.3.1.2 Dáng xiên (xiêu)/ nghiêng hay dáng tà (Hình 2.2)

Là dáng mà trục của thân cây hơi nghiêng so với phương nằm ngang khoảng α = 200

)

* Về thẩm mỹ : Dáng

cây này khá khác thường,

ngoạn mục biểu hiện sự

mềm mại dịu dáng, duyên

dáng

Hình 2.3a: Cây Hoa giấy dáng hoành

Hình 2.4a: Cây sanh dáng huyền Hình 2.4b: Cây Hoa giấy dáng

huyên

* Ý nghĩa : Ngoài thiên nhiên những cây này thường sống trong điều kiện khí hậu nghiệt ngã nhất (cây ở sườn núi, vách đá ) nhưng cây vẫn có thể sống, gốc cây bám chắc vào đá, treo leo giữa trười mây, ngọn cây vươn lên tạo hình ảnh của sự kiên trì nhẫn nại vượt qua phong ba bão táp hướng tới tương lai phát triển

Cây dáng trực thân nhỏ đều từ gốc đến

ngọn, bộ rễ to, khoẻ, vững trắc cây có 2

hoặc 4 cành và ngọn, cành số 1 có chiều

dài bằng 2/3 chiều cao của cây (hình 2.5)

Cây trong chậu nhưng có cảm giác cao

ngút ở đại ngàn phỏng theo cây thông ngạo

nghễ, hiên ngang đứng trên núi cao Cây

nói nên khí tiết của đấng trượng phu, thẳng

trên cao, để lộ thân cây to cho ta một

cảm giác khoẻ khoắn (hình 2.6)

tự nhiên hơn và dáng sử dụng là trực biến hoá

Hình 2.7: Thế tam đa

- Ngày nay, quan niệm về thế tam đa cũng thay đổi:

“Nhiều con – Túng thiếu – Giảm thọ

Ít con – Dư dật – Trường thọ”

d Thế ngũ phúc

Cây thế ngũ phúc (4 cành 1 ngọn) cũng tương tự như cây tam đa Thế này thường ở dáng trực biến hoá Thế tam đa và thế ngũ phúc đi đôi với nhau, hai thế này đều là cây trực thọ, cây ngũ phúc năm tầng, có thể uốn như cây tam đa rồi

nuôi thêm hai tán nữa y như vậy là đạt

14

Hình 2.8: Thế Ngũ phúc Nhưng cũng có thể đối thành 5 tầng theo lối chiết chi tứ diện cũng được Thế ngũ phúc to cao đẹp hơn thế Phước,Lộc, Thọ, ý muốn chúc tụng cao hơn nữa là Phước, Lộc, Thọ, An, Khang, nghĩa là có phúc, tốt lành may mắn, có lộc giàu có nhiều ruộng đất, có thọ là sống lâu trăm tuổi, An là sống yên ổn không

bị xáo trộn, có khang là vui vẻ, chết êm ải thoải mái Đúng là câu chúc tụng đầy

đủ đẹp đẽ nhất

e Thế bạt phong

Hình 2.9: Thế Ba ̣t phong

15

Thường là cây dáng xiêu(hình 2.9), thường gọi là xiêu phong Trong tạo hình các nhánh, cành được kéo xuôi về phía sau trái chiều với dáng của cây Các tán thưa, rõ tán, nhánh, cành lượn sóng có cảm giác gió đang thổi mạnh

Thế cây như một con người đang vượt qua bão táp để đi tới đích, nói nên khí phách quả cảm, ý chí kiên cường của con ngời trước mọi bão táp của cuộc đời

f Thế bạt phong hồi đầu

- Tương tự như thế bạt phong chỉ khác là cổ cây quặt về phía sau, ý nghĩa thể hiện con người cố gắng vượt qua bão táp nhưng còn ngoảnh nhìn về phía sau đầy luư luyến và hứa hẹn đối với quê hương

Hình 2.10: Thế ba ̣t phong hồi đầu

g Thế long thăng

- Cách thứ nhất: Uốn đầu rồng ở trên ngọn cây Cách này hợp lý vì rồng

bay lên thì đầu phải ở trên, nhưng rất khó uốn, làm sao ngọn cây nhỏ hơn gốc cây mà uốn đầu nằm trên ngọn cho đạt Rồng lúc nào cũng đầu to, đuôi nhỏ, cho nên phải tìm cách cưa cắt cách nào để cho đầu rồng to, lại thêm mũi miệng nữa thật là khó tạo dáng cho đẹp Thân rồng thì dễ, chỉ cần uốn cong cong, các nhánh làm chân làm mây ôm lấy thân cây không mấy khó, nhiều người vẫn uốn được

16

- Cách thứ hai: Thăng lên nhưng

đầu năm dưới gốc cây, phải tạo

dáng làm sao khi nhìn là thấy rồng

cất đầu bay lên mới tài Phải tạo

dáng cho rồng vươn lên, mắt, mũi,

miệng xừng lên, hai chân trước làm

hai chân vươn móng chòm lên, hai

chân sau hạ thấp đuôi vẫy đập để

cất cánh bay bổng lên Nghệ thuật

trong thăng là thân mình phải quật

khởi mới mới đúng điệu Hình 2.11: Thế Long thăng

Thế này đẹp hơn vì đầu to đuôi nhỏ, tàn nhánh cân đối Thế này tượng trưng cho lòng cương quyết, lúc nào cũng vươn lên tiến bộ

h Thế thác đổ

Hình 2.12: Thế thác đổ Thế này cây cảnh cổ ít có thấy, là thế huyền độc thụ thân nằm bò qua miệng chậu (hình 2.12), như bị trận cuồng phong xô ngã xuống ao, nên ngọn cây

bẻ cong, thòng xuống thấp hơn đáy chậu Dáng thật mềm mại uốn cong hợp lý

Hình 2.13: Thế Hạc lập

k Thế phượng vũ

Thế này sửa theo dáng hình chim phượng đang múa Là cây độc phụ chân phượng có hai rễ nổi cao lên thành 2 chân, thân ngắn vặt làm mình ngọn hồi đầu làm đầu chim Cành thứ nhất uốn xèo ra phía sau làm đuôi chim, hai cành tả hữu uốn xèo ra thành hình cánh chim đang múa, đây là phân hay giở của nghệ nhân, phải uốn sao cho uyển chuyển mềm mại như cánh chim múa Cành phụ che thân làm hầu, ức ngắn gọn Thế này phải có nét mỹ thuật, khi nhìn là biết chim phượng bay múa, tượng trưng cho tính yêu đời vui tươi

Hình 2.15: Thế phụ tử

19

+ Cây thế phụ tử có dáng trực, khoẻ khoắn.Thân con thường ở giữa canh số 1 và

số 2

Hình 2.16: Thế mẫu tử

+ Cây thế mẫu tử có dáng xiêu, mềm mại, uyển chuyển

+ Vị trí thân cây con không bị các cành của thân cha mẹ che lấp

+ Thân cha mẹ có thể lấy 2 hoặc 4 cành 1 ngọn tuỳ theo nét đi của cha mẹ Thân tử sẽ phân cành ngọn tuỳ theo cành ngọn của cha mẹ làm sao cho tổng số cành của 2 thân là số lẻ

b Cây thế huynh đệ

Người chơi cây thế quan tâm tìm những cây hai thân một gốc để tạo thế huynh đệ với ý nghĩa về giáo dục đạo đức Ông cha ta có câu

“Quyền huynh thế phụ – Anh thay mặt cha

Huynh đệ như thủ túc – Anh em như chân tay”

- Yêu cầu đối với thế này

+ Chạc cây liền cùng với gốc

20

+ Chạc cây phải khép sát nhau

+ Độ lớn và chiều cao hai cây vào khoảng một 10 một 8

- Chú ý:

+ 2 cây dáng trực, khoẻ khoắn – anh em trai

+ Thân to thẳng khoẻ, thân nhỏ mềm mại – Anh trai, em gái

Hình 2.17: Tùng cối-Thế Huynh đê ̣ Hình 2.18: Sanh – Thế huynh đê ̣ đồng

khoa

Hình 2.19: Bỏng lẻ – Thế tỷ muô ̣i Hình 2.20: Ngâu – Thế tỷ muô ̣i

21

1.3.2.3 Như ̃ng thế từ cây một gốc ba thân hoặc ba thân trồng ghép trở lên

a Thế tam đa

Theo truyện dân gian TQ,

Cấu tạo của thế này là cây

1 gốc 3 thân hoặc 3 cây trồng

ghép lại hoặc 3 cây liền nhau

b Thế Ngũ phúc

Cây 1 thân 5 tán( 4 cành, 1 tán ) hoặc là cây 1 gốc 5 thân (trồng ghép) thể hiện: Phúc, Lộc, Thọ, Khang, Ninh

Thế này trồng bằng năm

cảnh trong một cái chậu hay cái

khay to làm cảnh núi rừng, mỗi

cây có một dáng riêng biệt có

thể đứng hết, hoặc cây đứng

cây xiêu, cây nằm, nhưng phải

có lớn có nhỏ như sơn thủy mới

22

c Thế rừng cây

Các cây cao thấp khác nhau được trồng sao cho nhìn giống như 1 khu rừng

Hình 2.25: Thế rừng cây

1.3.2.4 Mô ̣t số thế khác

a Thế lưỡng long tranh châu

Thế này phải uốn với song thọ

trồng chung vào một chậu, uốn đối

xứng thành hai con rồng uốn khúc,

giao đầu tranh hạt minh châu nằm ở

giữa,

Hình 2.26: Thế lưỡng long tranh châu

23

b Thế long đàn phượng vũ

Thế này bay bướm hơn, có nghĩa

là chim phượng hòang múa trên mình

rồng Đây là thế có thể uốn với một

cây, hoặc hai cây trồng chung một

chậu Phải cây cổ thụ gốc to, uốn nằm

trên miệng chậu, gốc ngẩng lên làm

đầu rồng

Thân uốn cong hạ thấp, các chi xòe

ra bốn phía làm chân và mây, ngọn

ngã về phía sau làm đuôi rồng, cây thứ

hai có hai rễ chẻ ra làm chân phượng,

Hình 2.27: Thế long đàn phượng vũ

thân ngã ngang qua ôm lấy mình rồng, các cành hậu thân uốn làm đầu và đuôi chim phượng, hai cành tả hữu xòe ra làm hai cánh chim uốn với dáng đang múa, ngọn làm mây Thế này uốn cho thật dịu dàng mềm mại như phượng đang múa, tán nhánh xòe ra, trên mình rồng uốn khúc nhịp nhàng thế chim phượng múa trên lưng rồng là tuyệt đẹp, biểu tượng cho quyền uy của vua chúa , ngày xưa chỉ có ở trong cung đình

c Thế bàn hổ phục

Thế này cũng có thể uốn với một cây cảnh to có hai thân hoặc với hai cây trồng chung một chậu.Thế long bàn hổ phục có nghĩa là rồng nằm uốn khúc và

hổ cũng nằm sát đất chịu khuất phục để chầu chủ nhân

Thế này rất khó uốn, phải có bộ rễ thành hình chân thú nằm xòe ra phía trước, tả thanh long, hửu bách hổ, hai chân hổ chồm ra, hai chân rồng ngấu xuống:cây thanh long, gốc nằm trên mặt chậu, đầu ngẩng lên, thân uốn cong làm mình rồng, cành tả hữu uốn theo lối chiết chi làm mây, hai cành trước sau làm chân xòe móng ra, ngọn hồi đầu làm đuôi, uốn dáng mềm dẻo, uỷên chuyển

24

Cây bên phải, gốc thân bò

trường lên chậu, đầu cúi mọp

xuống, các chi tỉa nhỏ ôm lấy thân

để trang trí, ngọn vươn lên làm

đuôi, tỉa theo tàn chổi nhỏ Thế

long bàn hổ phục có hình dáng

nằm chầu khuất phục hiền hòa,

nhưng không kém phần uy nghi,

biểu tượng cho quyền

namle09@yahoo.com

Ảnh 2.28: Thế bàn hổ phục

d Thế long mã hồi đầu

Thế này gồm hai cây to riêng biệt hay cùng gốc, nhưng một cây cao một cây thấp, rễ xòe ra theo chân thú, cây thấp thân to, ngắn nằm ngang, ngọn làm

đầu ngẩng lên, không tán nhánh, tạo dáng con ngựa nằm quay đầu trở lên

Cây cao uốn thân long, cong cong

văn vẹo, phân chi theo lối tứ diện,

xòe ra bốn phía làm chân và mây,

ngọn uốn tán to như bông sen rồi bẻ

cúp xuống làm đầu rồng quay trở lại

Thế này rất khó uốn, phải lựa

những cây mềm dẻo, có nhiều rễ để

uốn chân thú nằm xòe ra như chân

ngựa, uốn làm sao cho khỏi phải giải

thích người khác xem mà biết mới

hay, cho hài hòa mới đẹp Hình 2.29: Thế long mã hồi đầu

25

1.4 Quy ƣớc thẩm mỹ về cây cảnh nghệ thuật

Một cây dáng thế bon sai đẹp là cây có sự cần đối hài hoà toàn diện từ việc tạo dáng, kỹ thuật uốn nắn cây đến sự lựa chọn chậu và trưng bày Để có những yêu cầu có một số nguyên tắc tạo hình sau

1.4.1 Những quy ước cơ sở

- Quy tắc cân đối hài hoà: Quy tắc này thể hiện sự cân đối hài hoà về đường kinh gốc, thân và cành, hài hoà với kích thước chậu, màu sắc chậu tạo sự phối màu, đường nét được tôn thêm

- Quy tắc tỷ lệ - kích thước: Kích thước thân, cành, chiều dài thân cành, độ lớn của tán kích thước của cây so với chậu, vị trí trồng cây trong chậu

- Quy tắc thị giác:

+ Mặt tiền: Đề cập đến điểm quan sát cây hay mặt tiền của cây, vì mỗi cây chỉ

có một điểm thể hiện hết vẻ đẹp của cây từ gốc rễ đến thân cành và lá cây + Màu sắc: hình dáng, màu lá, vỏ cây với màu sắc chậu, sự phối hợp màu sắc các vật che phủ, trang trí như cỏ rêu hay ngôi chùa, hòn đá

+ Quy tắc trồng cây, bố trí cây: Vị trí trồng cây trong chậu (Cây to trồng ở gần, cây nhỏ trồng xa, các cây không trồng cùng trên một dường thẳng ngang theo chậu ), sự phân cành( cây bên ngoài cành tàn ngả ra ngoài để đón ánh sáng), phông nền khi trưng bày cây

1.4.2 Một số quy ước cụ thể

1.4.2.1 Rễ cây

- Rễ nổi trên mặt đất (hình 2.30), thấy rõ nơi xuất phát (lộ căn- phơi căn)

- Rễ phân bố đều quanh gốc thân tạo sự vững chãi cho thân và sự kiếm tìm thức

ăn

Riêng với dáng hoành - bán huyền hay huyền - thác đổ; thì rễ tập trung phía đối diện với hương nghiêng tạo sự cân bằng

26

- Rễ không mọc quặt vào thân, mọc bên này vòng sang bên kia

- Rễ không chỉ mọc ở 1 phía của thân

1.4.2.2 Thân cây

- Vỏ cây thể hiện sự già nua (hình 2.31), trưởng thành như mốc mác, sần sùi u bướu, nứt nẻ tạo vể từng trải sự phong sương đây chính là vẻ đẹp của cây

- Vỏ không có vết sẹo dây cuốn trên vỏ

- Màu sắc, hình dạng vỏ phù hợp với màu chậu

Hình 2.31: Thân cây thể hiê ̣n sự già

nua

namle09@yahoo.com

Hình 2.30: Bô ̣ rễ cây đe ̣p

- Gốc to hơn thân và ngọn (thân bồ

27

1.4.2.3 Cành, tán lá

Cành là cấu trúc thể hiện rõ dáng thế muốn thể hiện của cây, cây dáng thế đẹp cành phân bố như sau;

- Cành phân bố xoắn trôn ốc từ dưới lên trên

- Kích thước cành có độ lớn giảm dần từ dưới lên trên, cành to phía dưới cảnh nhỏ ở trên

- Chiều dài cành có độ dài giảm dần từ dưới lên trên

- Độ lớn của mỗi cành theo quy luật to ở gốc và thon dần về phía ngọn cành

- Các cành không xuất phát từ 1 điểm, cành mọc song song không phát triển, cành không được mọc kiểu xương cá

- Cành không mọc ở chỗ lõm của thân (phần âm của thân)

- Cành/ nhánh 1 bố trí gần vuông góc với mặt tiền, nhánh thứ 2 tạo voí mặt tiền nửa góc vuông (góc 450), nháh 3 nằm phía mặt sau của thân tạo cho cây chiều sâu

- Các cành tán của cây tạo thành 1 hình tam giác

* Cách lấy cành

- Lấy cành nằm sát góc chuyển của thân hoặc ngay đỉnh của góc chuyển

- Không lấy cành ở ngay sau góc chuyển

- Không lấy cành ở giữa 2 góc chuyển

- Không lấy cành ở trên góc chuyển

+ Khi cắt vát thân để tạo ngọn mới

- Lấy cành liền sát mặt cắt đối diện với ngọn mới

- Không lấy cành đối diện với mặt cắt vì cùng phía với ngọn

+ Cành dưới cùng lấy 2/3 chiều cao cây

28

+ Cành dưới cùng to nhất rồi giảm dần lên trên theo độ giảm của thân cây (dường kính cành = 2/3 đường kính thân nơi tiếp giáp)

+ Khoảng cách các cành giảm dần từ dưới lên trên

+ Hai cành liên tiếp không được trùng hướng

Tán cây là một trong những yếu tố tạo thành vẻ đẹp hoàn thiện cho cây, căn cứ theo dáng cây, ý tưởng định thể hiện mà có một số kiểu tán:

* Các kiểu tán cây bố trí tán lá theo dáng thế cây

- Dáng thẳng, dáng nghiêng, hơi nghiêng nhìn các cành tán nằm ngang

- Dáng huyền nhai- thác đổ bố trí cành tán nằn 2 bên cành uốn lượn, ngọn hơi vươn lên tạo sự mềm mại uốn lượn

- Kiểu gió đùa- bạt phong: Thân nhánh tạt về một bên, thân nghiêng theo hướng gió Nếu bạt phong hồi đầu thì ngọn hơi quay ngược lại hướng gió thổi

- Kiểu văn nhân: Thân cao mảnh song vững chắc, các nhánh thưa, mảnh và dài chia thành các khối rõ rệt Nhằm tạo sự mảnh khảnh nhưng kiên cường vững chãi

- Kiểu đa thân một gốc nhiều thân); có thân chính là trung tâm của bố cục, lớn hơn các thân con, các nhánh năng ngang, song che lấp nhau, mỗi cây có một không gian riêng, ngọn cao thấp khác nhau nhăng tạo cảm giác sâu xa

- Dáng rừng cây nhiều thân từ nhiều gốc): Số thân là số lẻ, thân to ở mặt tiền thân nhỏ phía sau, ngọn cây cao thấp khác nhau

1.5 Ý nghĩa một số con số dùng trong nghệ thuật cây cảnh

Trong nghệ thuật cây cảnh thì số cành, số thân thường được lấy theo số lẻ,

đó là theo quan niệm phương đông số lẻ tương trưng cho sự trường tồn vĩnh cửu, ngoại trừ số 2 đó là sự thể hiện sự hoà hợp trời đất, âm dương Đồng thời

số chẵn thường không sử dụng là do quan niệm Sinh- Lão - Bệnh - Tử

29

Chúng tôi giới thiệu một số ý nghĩa của các con số có thể thường dùng trong nghệ thuật cây cảnh để bẻ cành tạo tán, hay bày trí cây theo bộ

* Số 2:

Thể hiện sự đối lập nhưng mang tính hài hoà bền lâu

Âm và Dương đối lập nhưng hài hoà: Trời - Đất; Ngày - Đêm; Nam- Nữ

* Số 3:

Thể hiện mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên, những nét truyền thống văn hoá trong quan hệ trên dưới, gia đình và mong muốn của con người trong cuộc sống

+ Tam tài: Thiên - Địa - Nhân

+ Tam tai: Thuỷ - Hoả - Phong

+ Tam đa: Phúc - Lộc - Thọ ( Nhiều con cháu- tiền tài nhiều - sống lâu dùng 3 cây hay 1 cây có 3 tán hoăc 3 cây cùng gốc )

+ Đông tàn tam hữu: Tùng - Trúc - Mai ( Đại phu Tùng- Ngự sử Mai- Quân tử trúc)

+ Tam cương: Trung - Hiếu - Nghĩa (3 nguyên tắc của người đàn ông trong mối qua hệ Vua - tôi; trên dưới )

+ Tam tòng: Phụ - Phu - Tử (3 nguyên tắc của người phụ nữ trong quan hệ gia đình)

* Số 4:

Thể hiện sự chuyển giao tiết trong năm, những niềm tin của con người trong cuộc sống vói những con vật linh thiêng trong đạo phật, mối quan hệ trong của sống

+ Tứ thời: Xuân- Hạ - Thu - Đông (Tùng - Cúc - Trúc - Mai; Lan - Sen - Tùng - Cúc)