giáo trình mô đun nuôi tôm trong rùng đước

LỜI GIỚI THIỆU Giáo trình Nuôi tôm trong rừng đước cung cấp cho học viên những kiến thức cơ bản về một số đặc điểm sinh học tôm nuôi, lựa chọn vùng nuôi, xây dựng ao tôm, chọn và thả giố

BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN

NUÔI TÔM TRONG RỪNG ĐƯỚC

Mã số: MĐ02

NGHỀ TRỒNG RỪNG ĐƯỚC KẾT HỢP NUÔI TÔM

TRÌNH ĐỘ SƠ CẤP NGHỀ

TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN

Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo

Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm

MÃ TÀI LIỆU: MĐ02

LỜI GIỚI THIỆU

Giáo trình Nuôi tôm trong rừng đước cung cấp cho học viên những kiến thức cơ bản về một số đặc điểm sinh học tôm nuôi, lựa chọn vùng nuôi, xây dựng ao tôm, chọn và thả giống, cách cho tôm ăn và quản lý môi trường nuôi tôm; có giá trị hướng dẫn học viên học tập và có thể tham khảo để vận dụng trong thực tế sản xuất hoặc điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện và bối cảnh thực tế của địa phương

Giáo trình Nuôi tôm trong rừng đước được biên soạn dựa trên chương trình chi tiết mô đun Nuôi tôm trong rừng đước, giới thiệu về kiến thức và kỹ năng nuôi tôm trong rừng đước Nội dung giáo trình gồm 5 bài:

Bài 1 Đặc điểm sinh học tôm nuôi

Bài 2 Chuẩn bị điều kiện nuôi tôm

Bài 3 Chọn và thả giống

Bài 4 Cho ăn và kiểm tra tôm

Bài 5: Quản lý môi trường nước

Trong quá trình biên soạn, chúng tôi đã tham khảo nhiều tài liệu, đi thực tế tìm hiểu và được sự giúp đỡ, tham gia hợp tác của các chuyên gia, đồng nghiệp tại các đơn vị Tuy nhiên, cũng không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong được sự đóng góp ý kiến bổ sung của đồng nghiệp, người nuôi tôm cũng như bạn đọc để giáo trình này được hoàn chỉnh hơn trong lần tái bản sau

Nhóm biên soạn trân trọng cảm ơn Vụ Tổ chức cán bộ, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, lãnh đạo và giáo viên của trường Cao đẳng nghề Công nghệ Nông Lâm Nam bộ, trường Trung học thủy sản, các chuyên gia và các đồng nghiệp đã tạo điều kiện thuận lợi và giúp đỡ chúng tôi thực hiện Giáo trình này

Hoàng Minh Trường

Lê Tiến Dũng

MỤC LỤC

TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN 2

LỜI GIỚI THIỆU 3

MỤC LỤC 4

Bài 1 ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC CỦA TÔM NUÔI 10

A Nội dung 10

1 Hình thái cấu tạo ngoài của tôm 10

1.1 Tôm sú Penaeus monodon 10

1.2 Tôm thẻ chân trắng Litopenaeus vannamei hay Penaeus vannamei 11

2 Đặc điểm dinh dưỡng của tôm 11

2.1 Hệ tiêu hóa 11

2.2 Tính ăn 12

3 Đặc điểm sinh trưởng của tôm 13

3.1 Quá trình lột xác 13

3.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến sự lột xác 13

3.3 Các giai đoạn phát triển 14

4 Đặc điểm sinh thái của tôm 15

4.1 Phân bố 15

4.2 Đặc điểm môi trường sống 15

4.3 Vòng đời của tôm 17

B Câu hỏi và bài tập thực hành của học viên 18

C Ghi nhớ 18

Bài 2 CHUẨN BỊ ĐIỀU KIỆN NUÔI TÔM 19

A Nội dung 19

1 Thiết kế hệ thống ao nuôi 19

1.1 Mô hình ao nuôi tôm dưới tán rừng (rừng - ao kết hợp): 19

1.2 Mô hình rừng đước - ao nuôi tôm tách biệt 20

2 Xây dựng ao 21

2.1 Đắp bờ ao 21

2.2 Lắp đặt cống 24

2.3 San đáy ao 28

3 Chuẩn bị ao 28

3.1 Chuẩn bị ao mới 28

3.2 Cải tạo ao cũ 32

4 Chuẩn bị nước nuôi tôm 34

4.1 Kiểm tra nguồn nước cấp 34

4.2 Cấp nước 34

4.3 Xử lý nước (diệt cá tạp) 36

4.4 Gây màu nước 38

4.5 Kiểm tra môi trường nước ao nuôi 40

B Câu hỏi và bài tập thực hành 57

C Ghi nhớ 57

Bài 3 CHỌN VÀ THẢ TÔM GIỐNG 58

A Nội dung 58

1 Chọn tôm giống P15 58

1.1 Yêu cầu kỹ thuật của tôm sú và tôm thẻ chân trắng giống 58

1.2 Cách kiểm tra cảm quan tôm giống 59

1.3 Kiểm tra sức khỏe đàn tôm 62

2 Vận chuyển tôm giống 65

2.1 Hạ độ mặn ở trại giống 65

2.2 Đóng bao tôm 66

2.3 Chuyển tôm giống về ao 71

3 Thả giống tôm 73

3.1 Xác định mùa vụ và mật độ thả giống 73

3.2 Thả tôm giống vào ao 74

B Câu hỏi và bài tập thực hành của học viên 77

C Ghi nhớ: 78

Bài 4 CHO TÔM ĂN VÀ KIỂM TRA TÔM 79

A Nội dung 79

1 Cho tôm ăn 79

1.1 Yêu cầu về thức ăn viên cho tôm 79

1.2 Cách tính lượng thức ăn 80

1.3 Trộn chất bổ sung vào thức ăn 82

1.4 Cho thức ăn xuống ao và kiểm tra lượng thừa-thiếu 85

2 Kiểm tra tôm 87

2.1 Lấy mẫu tôm 87

2.2 Kiểm tra tỷ lệ sống 88

2.3 Kiểm tra tốc độ tăng trưởng 89

2.4 Kiểm tra tình trạng sức khỏe của tôm 91

B Câu hỏi và thực hành cho học viên 95

C Ghi nhớ 95

Bài 5 QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG NƯỚC AO NUÔI 96

A Nội dung 96

1 Ảnh hưởng của yếu tố môi trường nước tác động đến tôm và cách

xử lý 96

1.1 pH 96

1.2 Oxy hòa tan 99

1.3 Độ kiềm 100

1.4 Ammoniac (NH3) 101

1.5 Độ mặn 101

1.6 Nhiệt độ 101

1.7 Độ trong 102

2 Quản lý môi trường nước ở ao nuôi quảng canh 104

2.1 Lấy nước vào ao nuôi quảng canh 104

2.2 Quản lý nước ao nuôi quảng canh khi trời mưa 108

3 Quản lý môi trường nước ở ao nuôi có cho ăn 110

3.1 Thay nước 110

3.2 Xử lý khi trời mưa 111

4 Diệt cá tạp 112

B Câu hỏi và bài tập thực hành 114

C Ghi nhớ 114

HƯỚNG DẪN GIẢNG DẠY MÔ ĐUN 115

I Vị trí, tính chất của mô đun 115

II Mục tiêu 115

III Nội dung chính của mô đun 116

IV Hướng dẫn thực hiện bài tập, bài thực hành 116

V Yêu cầu về đánh giá kết quả học tập 123

TÀI LIỆU THAM KHẢO 126

DANH SÁCH BAN CHỦ NHIỆM 127

DANH SÁCH HỘI ĐỒNG NGHIỆM THU 128

MÔ ĐUN NUÔI TÔM TRONG RỪNG ĐƯỚC

Mã mô đun: MĐ02 Giới thiệu mô đun

Mô đun Nuôi tôm trong rừng đước là mô đun chuyên môn nghề , mang tính tích hợp giữa kiến thức và kỹ năng thực hành trong việc nuôi tôm trong rừng đước

Nội dung mô đun trình bày một số đặc điểm sinh học tôm nuôi, lựa chọn vùng nuôi, xây dựng ao tôm, chọn và thả giống, cách cho tôm ăn và quản lý môi trường nuôi tôm Đồng thời, mô đun cũng trình bày hệ thống bài tập, bài thực hành cho từng bài dạy và bài thực hành khi kết thúc mô đun

Học xong mô đun này, học viên có được những kiến thức cơ bản và kỹ năng thực hành các bước công việc, lựa chọn vùng nuôi, xây dựng ao tôm, chọn và thả giống, cách cho tôm ăn và quản lý môi trường nước ao nuôi tôm theo đúng trình tự, đảm bảo yêu cầu kỹ thuật, hiệu quả và an toàn

Bài 1 ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC CỦA TÔM NUÔI

Mã bài: MĐ 02-1

Để nuôi tôm hiệu quả, việc hiểu biết đặc điểm sinh học tôm nuôi là rất cần thiết Kiến thức về đặc điểm sinh học tôm nuôi sẽ giúp người nuôi có những quyết định đúng đắn khi xây dựng ao nuôi, chăm sóc và quản lý tôm nuôi,

quản lý môi trường nước ao nuôi để tôm khỏe, phát triển tốt

1 Hình thái cấu tạo ngoài của tôm

1.1 Tôm sú Penaeus monodon

Hình 1.1 Tôm sú Trên các đốt thân của tôm sú có sọc màu xanh đậm, vàng

Nhìn từ bên ngoài, tôm gồm các bộ phận:

- Chủy hình lưỡi kiếm, cứng, có nhiều gai dạng răng cưa Phía trên chủy có 7-8 gai và dưới chủy có 3 gai

- Có 2 đôi râu là cơ quan khứu giác, nhận biết thức ăn, môi trường và giữ thăng bằng cho tôm

- Chân ngực: phần đầu của tôm có 5 đôi chân ngực để bò, tự vệ và lấy thức

ăn Các cặp chân ngực 1-3 có mang kẹp (càng)

- Chân bụng: 5 đốt bụng trước, mỗi đốt có 1 đôi chân bụng để tôm bơi

- Chân đuôi: đốt bụng 6 có 1 cặp chân đuôi, hợp với đốt đuôi (đốt 7) để tôm

có thể nhảy xa, điều chỉnh hướng bơi, lên cao hay xuống thấp

1.2 Tôm thẻ chân trắng Litopenaeus vannamei hay Penaeus vannamei

Hình 1.2 Tôm chân trắng Tôm chân trắng có màu trắng trong

Chủy: Phía trên chủy có 8-9 gai và dưới chủy có 2 gai

Các bộ phận khác như tôm sú

2 Đặc điểm dinh dƣỡng của tôm

2.1 Hệ tiêu hóa

- Các bộ phận bên ngoài bao gồm:

Râu để ngửi, phát hiện mùi thức ăn, gồm đôi râu A1 ngắn và đôi râu A2 rất phát triển

Kẹp (càng) do đốt cuối các đôi chân ngực 1, 2 và 3 biến đổi thành để bắt mồi và tự vệ

Các chân hàm (phụ bộ miệng) để nghiền thức ăn

- Các bộ phận bên trong gồm thực quản, dạ dày, tuyến gan tụy nằm ở phần đầu ngực Ruột thẳng, nằm ở phần thân Tận cùng của ruột là hậu môn

Hình 1.3 Hình dạng ngoài và cơ quan tiêu hóa của tôm

2.2 Tính ăn

- Phổ thức ăn:

Tôm sú là loại ăn tạp, thích các động vật sống và di chuyển chậm hơn là xác thối rữa hay mảnh vụn hữu cơ, đặc biệt ưa ăn giáp xác, thực vật dưới nước, mảnh vụn hữu cơ, giun nhiều tơ, loại 2 mảnh vỏ, côn trùng Tôm sống ngoài tự nhiên ăn 85% là giáp xác, cua nhỏ, động vật nhuyễn thể hai mảnh vỏ, còn lại 15% là cá, giun nhiều tơ, thuỷ sinh vật, mảnh vụn hữu cơ, cát bùn

Tôm chân trắng là loài ăn tạp thiên về động vật, phổ thức ăn rộng, cường độ bắt mồi khỏe, tôm sử dụng được nhiều loại thức ăn tự nhiên có kích cỡ phù hợp từ mùn bã hữu cơ đến các động, thực vật thủy sinh

- Tính ăn:

Tôm kiếm ăn bằng cách dùng râu dò tìm xung quanh Khi gặp mồi, chúng dùng kẹp bắt lấy và đưa vào miệng nghiền

Cường độ bắt mồi lớn nhất vào lúc sáng sớm và chiều tối

Tôm sú nhỏ cần tỷ lệ đạm trong thức ăn hơn 40%, thời gian ăn no sau hai giờ

Tôm sú lớn cần thức ăn có tỷ lệ đạm khoảng 35-38%, thời gian ăn no sau một giờ

Nhiệt độ tăng hay giảm quá mức thích hợp (> 330C hay < 250C) đều làm tôm giảm hoặc ngừng ăn

Nhu cầu protein trong khẩu phần thức ăn cho tôm chân trắng (20-35%), thấp hơn so với các loài tôm nuôi khác (36-42%)

Khả năng chuyển hóa thức ăn của tôm chân trắng rất cao Trong điều kiện nuôi thâm canh, hệ số chuyển hóa thức ăn (FCR) dao động từ 1,1-1,3

3 Đặc điểm sinh trưởng của tôm

Khi tôm cái lột xác tiền giao vĩ, khối lượng cơ thể không gia tăng

Quan sát tôm nuôi trong bể, sự lột xác thường diễn ra vào ban đêm như sau: Lớp biểu bì giữa khớp đầu ngực và phần thân nứt ra

Các phần phụ của đầu ngực rút ra trước, tiếp theo là phần thân và các phần phụ phía sau được rút ra khỏi lớp vỏ cũ với động tác uốn cong toàn cơ thể Lớp vỏ mới mềm sẽ cứng lại sau 1-2 giờ với tôm nhỏ, 1-2 ngày đối với tôm lớn

Tôm mới lột xác, vỏ còn mềm nên rất nhạy cảm với môi trường sống thay đổi đột ngột và dễ bị sinh vật khác tấn công

Thông thường đầu con nước thủy triều, tôm lột xác rộ

Môi trường tốt, thức ăn đầy đủ, tôm tăng trọng nhanh, mau lột xác

Môi trường xấu, thức ăn xấu hoặc thiếu, tôm không lột xác được, dễ bị đóng rong

Sử dụng hóa chất kích thích để thúc đẩy sự lột xác tăng trọng sẽ không đạt hiệu quả mong muốn vì động lực chính của tăng trọng là dinh dưỡng

Bảng 1.1 Mối quan hệ giữa khối lượng tôm với thời gian lột xác

Cỡ tôm (g)

Thời gian giữa 2 lần lột xác

Kỹ thuật nuôi tôm sú - Trung tâm Khuyến ngư, Sở Thủy sản Sóc Trăng - 2004

3.3 Các giai đoạn phát triển

- Thời kỳ ấu trùng:

Sáu giai đoạn Nauplius kéo dài trong khoảng 1,5-2 ngày, ấu trùng di chuyển

bằng lực đẩy của râu, không ăn thức ăn ngoài mà tự dưỡng bằng noãn hoàng

Ba giai đoạn phụ Zoea trong khoảng 3-4 ngày, ấu trùng di chuyển bằng râu

và phụ bộ ngực, ăn tảo

Ba giai đoạn Mysis trong khoảng 3-4 ngày, ấu trùng di chuyển bằng phụ bộ

ngực, ăn tảo và động vật phiêu sinh

Ấu trùng nở ra ở ngoài khơi và di chuyển dần vào bờ

- Thời kỳ hậu ấu trùng:

Hậu ấu trùng di chuyển dần vào vùng cửa sông, bãi triều để phát triển Đây

là nơi tiếp giáp giữa nguồn nước ngọt từ các sông nội địa đổ ra và nguồn nước mặn từ biển khơi đưa vào

Ở đây, động thực vật trên cạn và thủy sinh rất đa dạng, phong phú, là nguồn thức ăn dồi dào và cung cấp nơi trú ẩn cho tôm thời kỳ đầu tôm háu ăn và thường xuyên lột xác

Sự di chuyển của hậu ấu trùng chủ yếu do dòng nước và gió đưa vào bờ vì giai đoạn đầu các cơ quan vận động còn yếu

Khi triều thấp, lượng nước sông đổ ra nhiều hơn nước biển vào, độ mặn giảm, hậu ấu trùng tôm chìm xuống đáy, bám vào các giá thể

Khi triều cao, độ mặn tăng, hậu ấu trùng tôm hoạt động trở lại và theo dòng nước triều xâm nhập sâu hơn

Hậu ấu trùng 1 ngày tuổi gọi là Post 1 (P1), 2 ngày tuổi gọi là Post 2 (P2)… Chúng được gọi là tôm bột khi đạt giai đoạn Post 5

- Thời kỳ ấu niên:

Tôm đã có gai chủy đầy đủ, hệ thống mang phát triển hoàn chỉnh Sắc tố ngày càng nhiều, râu A2 phát triển Tôm chuyển sang sống đáy, bắt đầu bò bằng chân ngực và bơi bằng chân bụng

Thời kỳ này là cuối giai đoạn tôm bột và sau đó được gọi là tôm giống

Trong sản xuất tôm giống, đây là khoảng từ Post 5 đến Post 20

- Thời kỳ sắp trưởng thành:

Giai đoạn sắp trưởng thành, tôm chín sinh dục, thực hiện giao vĩ lần đầu, con đực có tinh trùng trong túi tinh, con cái có tinh trùng trong thelycum Chúng bắt đầu rời khỏi vùng của sông, rừng sác nước lợ ra biển khơi để thực

sự trưởng thành

- Thời kỳ trưởng thành:

Giai đoạn trưởng thành đặc trưng bởi sự chín sinh dục hoàn toàn, tôm sống

và đẻ trứng ở vùng biển khơi nước trong, độ mặn cao và ổn định

Trong tự nhiên, từ trứng phát triển đến tôm trưởng thành tham gia sinh sản cần khoảng 9-10 tháng

4 Đặc điểm sinh thái của tôm

4.1 Phân bố

Phạm vi phân bố của tôm sú khá rộng, từ Ấn Độ Dương qua hướng Nhật Bản, Đài Loan, phía Đông Tahiti, phía Nam châu Úc và phía Tây châu Phi Nhìn chung, tôm sú phân bố xung quanh các nước vùng xích đạo, đặc biệt là Indonesia, Malaixia, Philippines và Việt Nam

Ở nước ta, tôm sú phân bố tự nhiên tập trung ở vùng duyên hải miền Trung

và vùng biển Kiên Giang Miền Bắc và Nam khá hiếm

Tôm bột, tôm giống và tôm sắp trưởng thành có tập tính sống gần bờ biển

Nhiệt độ chênh lệch 5°C/ngày có thể làm tôm sốc và chết

Tốt nhất không để nhiệt độ chênh lệch quá 3°C/ngày

- Oxy hòa tan:

Nhu cầu oxy hòa tan trong nước tối thiểu đối với tôm là 5 mg/l

Oxy hòa tan thấp làm tôm bị sốc, ảnh hưởng đến tỷ lệ sống, tăng trưởng và phát dục

Giới hạn gây chết của oxy hòa tan cho tôm sú từ 1,17-1,21mg/l

- pH:

Phạm vi thích ứng độ pH của tôm tương đối rộng

Phần lớn các loài tôm phát triển được ở pH từ 6,5-9

Trong ao nuôi tôm, pH tốt nhất từ 7,5-8,5 và biến thiên trong ngày không quá 0,5 đơn vị

- Khí ammoniac NH3:

Khí ammoniac NH3 được hình thành do sự phân giải các chất hữu cơ trong nước và sản phẩm trao đổi chất của sinh vật nói chung và tôm nuôi nói riêng Trong môi trường kiềm, NH3 càng gia tăng và gây độc cho tôm

Hàm lượng NH3 giới hạn an toàn trong ao nuôi là 0,13 mg/l

- Khí H2S:

Khí H2S sinh ra do vi sinh vật phân hủy các chất hữu cơ có chứa lưu huỳnh Khí H2S ảnh hưởng đến tôm nuôi phụ thuộc vào pH của nước, nếu pH nước thấp H2S sẽ rất độc

Hàm lượng khí H2S trong ao nuôi cho phép là 0,02 mg/l

Nhìn chung, tôm sú thường sống ở đáy ao trong khi tôm thẻ chân trắng hoạt động ở các tầng nước ao nên mật độ nuôi tôm thẻ chân trắng thường cao hơn tôm sú

Bảng 1.2 So sánh mức độ tối ưu các yếu tố môi trường nước giữa tôm thẻ chân trắng với tôm sú

Các thông số

Mức độ tối ƣu Tôm thẻ chân trắng Tôm sú

4.3 Vòng đời của tôm

Tôm thành thục sinh dục sống và đẻ trứng ở ngoài khơi

Trứng thụ tinh phát triển qua các giai đoạn ấu trùng Nauplius, Zoea, Mysis

ở biển khơi

Đến giai đoạn hậu ấu trùng Post larvae, chúng di chuyển dần vào vùng cửa

sông, bãi triều để phát triển

Tôm phát triển đến giai đoạn sắp trưởng thành bắt đầu chín sinh dục, thực hiện giao vĩ lần đầu, con đực có tinh trùng trong túi tinh, con cái có tinh trùng trong thelycum

Chúng bắt đầu rời khỏi vùng của sông, rừng sác nước lợ ra biển khơi để thực sự trưởng thành

Hình 1.4 Vòng đời tôm sú

B Câu hỏi và bài tập thực hành của học viên

Câu hỏi: Trình bày đặc điểm dinh dưỡng và sinh thái của tôm sú và tôm thẻ

chân trắng

Bài thực hành: Quan sát hình dạng ngoài và cơ quan tiêu hóa của tôm sú

và tôm thẻ chân trắng

C Ghi nhớ

- Tôm thẻ chân trắng chịu đựng sự bất lợi của môi trường tốt hơn tôm sú

- Tôm ăn nhiều lần trong ngày, cường độ bắt mồi cao vào sáng sớm và chiều tối Sức ăn của tôm bị ảnh hưởng bởi nhiệt độ nước và các yếu tố môi trường khác

- Tôm phải lột xác để tăng kích thước cơ thể và tăng trọng bằng dinh dưỡng

Bài 2 CHUẨN BỊ ĐIỀU KIỆN NUÔI TÔM

Mã bài: MĐ02-2

Chuẩn bị điều kiện nuôi tôm gồm xây dựng hệ thống ao nuôi, cải tạo ao nuôi, chuẩn bị môi trường nước ao trước khi đưa ao vào sử dụng lần đầu hay trước mỗi vụ nuôi

Mục đích của việc chuẩn bị điều kiện nuôi tôm là chuẩn bị cho tôm nuôi có được một môi trường sống phù hợp: chất lượng nước thích hợp và ổn định, ngăn ngừa hay hạn chế được dịch bệnh, các sinh vật địch hại xâm nhập và phát triển trong ao nuôi

Mục tiêu

- Biết được cách bố trí hệ thống ao nuôi tôm trong rừng đước;

- Chuẩn bị, cải tạo được ao nuôi tôm đúng cách;

- Cấp nước, kiểm tra môi trường nước ao nuôi trước khi thả giống

1.1 Mô hình ao nuôi tôm dưới tán rừng (rừng - ao kết hợp):

Mô hình được xây dựng khi vị trí đất nằm ở vùng thấp

Hệ thống ao ở mô hình rừng - ao kết hợp bao gồm:

- Ao nuôi quảng canh đồng thời là ao lắng;

- Ao nuôi có cho ăn;

- Ao chứa;

- Hệ thống cống

Hình 2.1 Hệ thống ao trong mô hình rừng - ao kết hợp

1.2 Mô hình rừng đước - ao nuôi tôm tách biệt

Mô hình được xây dựng khi có một phần đất nằm ở vùng cao triều không thể trồng đước, chỉ có thể dùng để xây dựng ao nuôi tôm

Hệ thống ao nuôi tôm trong mô hình rừng – ao tách biệt bao gồm:

- Ao quảng canh – ao lắng;

- Ao chứa;

- Ao nuôi có cho ăn;

- Ao xử lý chất thải

Hình 2.2 Hệ thống ao nuôi trong mô hình rừng đước– ao nuôi tách biệt

- Ao nuôi có cho ăn cần có kích thước phù hợp để dễ quản lý và có hiệu quả kinh tế, ao nhỏ thì dễ quản lý hơn ao lớn, nhưng chi phí vận hành và xây dựng cao

Ao nuôi nên có diện tích từ 0,3-1ha Tốt nhất là 0,3-0,5ha sẽ dễ dàng cho việc chăm sóc và quản lý cũng như việc vận hành các trang thiết bị trong sản xuất

- Hình dạng ao phổ biến hiện nay là ao hình vuông hoặc hình chữ nhật

Tỷ lệ chiều dài/chiều rộng không quá lớn, nên < 2 để thuận tiện cho việc thu hoạch Ao hình vuông sẽ tiện lợi cho việc thu gom chất thải

Không nên xây dựng ao hình chữ nhật có tỷ lệ chiều dài/chiều rộng lớn vì chất thải không gom tụ ở giữa ao Có thể cải thiện tình trạng này bằng cách đào một rãnh ở giữa ao để tập trung chất thải và dẫn về cống thoát ở cuối ao

2 Xây dựng ao

2.1 Đắp bờ ao

- Nhiệm vụ chủ yếu của bờ là giữ được nước, giữ được tôm và hoạt động đi lại của người nuôi tôm, phương tiện vận chuyển hay để máy móc, dụng cụ khi thao tác nên bờ ao phải vững chắc, không sụp lở, rò rỉ

- Bờ ao phải đảm bảo những yêu cầu sau:

Cao hơn mực nước cao nhất 0,3-0,5m để tránh tràn bờ, ngăn chặn sự phá hoại của nước trong mùa mưa lũ

Độ dốc của bờ phụ thuộc vào tính chất đất:

Ao được xây dựng trên đất cát pha thịt, tỷ lệ độ cao bờ (h)/chiều rộng chân

bờ (l) = 1/1,5

Ao được xây dựng ở vùng đất thịt, sét, ít bị xói mòn, h/l = 1/1

Ở những vùng đất bị nhiễm phèn, nhiều mùn bã hữu cơ, bờ ao nên gia cố, đầm nén chặt để hạn chế rò rỉ, kéo phèn từ bờ vào ao, xói mòn bờ

không lưu khoảng 0,5-1,0m để dễ

dàng đi lại, chăm sóc tôm

Hình 2.4 Lưu không của ao

Lưu ý khi xây dựng bờ ao

- Ở vùng đất lầy thụt

Bờ được đắp lên thành lớp

cao 30-50cm, chờ cho khô chắc

rồi mới đắp lên lớp tiếp theo

- Ở vùng đất phèn

Bóc lớp đất mặt để riêng

Sau khi hoàn thành, đắp lớp

đất mặt lên trên để ngăn sự tạo

Vật liệu làm cống: ống nhựa, ống sành hoặc bê tông

Đường kính ống cống tùy thuộc vào lượng nước và thời gian cấp nước, thường từ 30-60cm

Hình 2.10 Ống nhựa Hình 2.11 Ống cống bê tông Hai đầu cống nhô ra khỏi bờ ao 30-50cm để tránh xói lở bờ

Miệng cống phía ngoài ao luôn gắn một tấm lưới ngăn rác làm nghẹt cống Nắp cống đóng mở được để điều chỉnh mực nước trong ao

Ưu điểm: chi phí thấp, dễ thi công, phù hợp với ao nhỏ

Nhược điểm: dễ hư hỏng, thời gian sử dụng ngắn, phải sửa thường xuyên Ống cống bằng sành, bê tông dài 0,8-1,2m nên thường phải nối nhiều ống lại với nhau khi đặt xuyên qua bờ ao

Các ống được đặt đúng chiều để các khớp nối kín

Xây một lớp gạch thẻ theo chiều ngang bao quanh các khớp nối để cố định ống và không rò rỉ nước gây sụp cống

- Cống làm bằng bê tông đúc sẵn, rộng 40-80cm, độ cao từ đáy ao đến mặt

bờ ao, tường thân cống dày 10-12cm

Tường thân cống có các cặp

khe phai để lắp ván phai hoặc

khung lưới chắn

Khe phai rộng 3-4cm, âm sâu

vào tường thân cống 3-4cm, thẳng

đều từ trên xuống đến đáy cống

Hình 2.14 Khe phai Tường cánh gà giúp dòng nước chảy thẳng, ổn định khi ra khỏi cống, hạn chế sạt lở bờ ao Góc giữa tường cánh gà với tường thân cống khoảng 120-

1350

Sân tiêu năng ở trước và sau cống, nhằm tạo dòng nước chảy êm khi qua cống, chống xói lở đất

- Ván phai bằng gỗ chịu được nước

(sao, vên vên ), dày 2-3cm, cao

20-30cm, chiều ngang của ván phai

lớn hơn khoảng cách trong của

- Ưu điểm: Lấy nước nhanh, ổn định theo dòng tự chảy

Cấp nước theo tầng Lấy nước ở tầng mặt bằng cách giở 1-2 ván phai trên cùng ra khỏi cống

Lấy nước tầng đáy thường được thực hiện khi lớp nước mặt có sự cố bất thường (váng dầu…) bằng cách nhấc các ván phai lên để khoảng trống ở đáy cống, nước vào ao từ tầng nước bên dưới

- Nhược điểm: chi phí xây dựng cao

Phải theo dõi thường xuyên khi cấp nước để tránh nước chảy ngược từ ao ra sông khi thủy triều xuống mà không kịp đóng cống

Chọn vị trí đặt cống

Với các cống lớn, tiếp giáp với sông, kênh rạch, vị trí cống, cần tránh:

- Các đoạn sông cong vì nước bị đổi hướng gây xói lở, hư hỏng nền cống

xen kẻ nhau ở biên nền cống để

nhau bằng vữa xi măng

Hình 2.16 Cừ đan bê tông và cách bố

trí ở nền cống Cống thoát nước

Cống thoát nước trong ao nuôi tôm có 2 chức năng:

- Tháo nước trong ao nuôi ra ngoài

- Thu hoạch tôm

Thường là cống ván phai lộ thiên Cống cấp và cống thoát nước trong ao đặt đối xứng nhau Cống thoát nước đặt chỗ thấp nhất ở cuối ao

2.3 San đáy ao

- Đáy ao phải được gia cố , nền phẳng, dốc nghiêng về phía cống thoát từ 8

-100

- Khi đào ao chú ý cấu trúc địa chất của vùng đất, nếu có tầng phèn tiềm tàng nông, độ sâu ao nên nằm trên tầng phèn

Khi đào ao, lớp đất ở bề mặt

bờ và đáy ao tiếp xúc với không

- Lấy nước từ sông, rạch vào đầy ao

- Ngâm ao 3-4 ngày để phèn từ trong bờ và đáy ao hòa tan vào nước

- Tháo bỏ khối nước đã nhiễm phèn này

- Lấy nước vào đầy ao trở lại

- Ngâm 3-4 ngày để phèn từ trong đất tiếp tục hòa tan vào nước

- Tháo bỏ hết nước trong ao

Thực hiện rửa nhiều lần (2-3 lần) giúp phèn trong đất càng giảm cho đến khi pH ổn định

Bón vôi

Vôi cải tạo nên dùng loại vôi nung (vôi cục CaO) hoặc vôi bung Ca(OH)2 Các bước thực hiện bón vôi:

Bước 1 Đo pH đáy ao

Đo pH đất để chọn liều lượng bón vôi

Lấy đất đáy ao phơi khô trong bóng râm rồi cho vào nước cất với lượng bằng nhau (1 đất/1 nước)

Quậy đều và để lắng một đêm

Sau đó, lấy nước này đo độ pH bằng test kit hay giấy đo pH

Bước 2 Xác định liều lượng bón vôi

Liều lượng phụ thuộc vào pH đất đáy ao

pH đất từ 6-7, dùng 300-600kg/ha

pH đất từ 5-6, dùng 600-1.000kg/ha

pH đất < 5, dùng từ 1.000-1.500kg/ha

Bước 3: Tính lượng vôi bón cho đáy ao và bờ ao

Lượng vôi = liều lượng bón vôi x diện tích đáy ao

- Vận chuyển vôi đến ao

- Cho vôi vào vật chứa hoặc

thành từng điểm phân bố đều

trên đáy ao

Hình 2.18 Vôi nung CaO

- Tưới nước vào vôi cho vôi

cục chuyển thành vôi bung

(dạng bột)

- Rải vôi thật đều trên mặt và

bờ ao Cho vôi vào nhiều hơn

ở những vũng bùn nhão, bùn

đen

Hinh 2.19 Cho nước vào vôi nung

để tạo thành vôi bung Ca(OH)2

Nếu sử dụng vôi bột (CaCO3):

- Vận chuyển các bao vôi đến ao

- Rải vôi đều khắp đáy ao

- Tăng tác dụng của vôi

- Giúp ôxy hóa các chất hữu cơ, giảm NH3, H2S và mầm bệnh

Cách phơi đáy:

Bước 1:

Phơi đáy ao khoảng 2-3 ngày

Bước 2:

Cày lật trở lớp đất mặt xuống,

lớp đất đáy lên trên Hình 2.21 Phơi đáy ao

Có thể cày bằng trâu, bò hoặc

bằng máy

Bước 3:

Phơi tiếp từ 3-5 ngày

Đầm nén đáy ao trở lại sau khi

hoàn tất việc phơi đáy

- Hoặc bơm nước ra ngoài bằng

máy bơm cho đến khi hết toàn

Mục đích:

Loại bỏ chất thải, thức ăn thừa của tôm và phù sa tích tụ trong bùn đáy ao ở

vụ nuôi trước nhằm tránh sự tích lũy chất ô nhiễm hữu cơ và mầm bệnh ở đáy

Hình 2.26 Chuyển bùn ra khỏi ao

Bón vôi

Các bước tiến hành như trường hợp cải tạo ao mới

Phơi đáy

Các bước tiến hành như trường hợp cải tạo ao mới

4 Chuẩn bị nước nuôi tôm

4.1 Kiểm tra nguồn nước cấp

Trước khi lấy nước, cần kiểm tra chất lượng nguồn nước để biết các chỉ tiêu nước có đảm bảo cho nuôi tôm hay không Chất lượng nước đảm bảo thuận lợi cho nuôi tôm cần đạt những chỉ tiêu sau:

- Ôxy hoà tan > 4 mg/l;

- pH 7,0 - 8,5; trong ngày không được thay đổi quá 0,5 đơn vị;

- Ðộ kiềm trong khoảng 80-150 mg/l;

- Ðộ trong 35-50cm;

- Ðộ mặn thích hợp nhất là 10-25‰

Nếu nước đạt các chỉ tiêu trên thì tiến hành lấy nước là tốt nhất

Tuy nhiên trong thực tế, có thể chỉ kiểm tra pH và độ mặn, các yếu tố khác

sẽ được cải thiện bằng các biện pháp kỹ thuật trước khi thả tôm nuôi

Lấy nước theo thủy triều

Là cách lấy nước ít tốn kém, hiệu quả nhất Nước được lấy vào ao qua cống cho đến mức cần thiết

Thường thực hiện ở những ao tôm có cao trình thuận lợi cho việc lấy nước theo thủy triều

Cách tiến hành:

- Treo lưới lọc vào cửa cống

- Mở cống lấy nước: khi nước lớn

đầy sông, mực nước ngoài sông

cao hơn trong ao

- Kiểm tra lưới lọc trong thời gian

lấy nước

- Đóng cống ngừng lấy nước khi

mực nước đạt 1,2m ở tất cả các

ao

Hình 2.27 Mắc lưới lọc vào cửa cống

Lấy nước bằng thủy triều kết hợp với máy bơm nước

Thời gian đầu lấy nước theo thủy triều, khi mức nước trong và ngoài ao gần bằng nhau thì đóng cống chuyển sang lấy nước bằng máy bơm

Thực hiện khi lấy nước theo thủy triều trễ, lượng nước lấy vào ao không đủ Cách tiến hành:

- Mắc lưới lọc vào cửa cống

- Mở cống lấy nước khi nước lớn đầy sông, mực nước ngoài sông cao hơn trong ao

- Kiểm tra lưới lọc thường xuyên

trong thời gian lấy nước

- Bơm nước vào ao đến mức nước thích hợp 1,2m

- Thường xuyên kiểm tra lưới lọc để tránh rác, phù sa lơ lửng làm nghẹt hoặc rách lưới lọc, các loài cá dữ vào ao

Lưu ý:

- Tuyệt đối không được lấy nước vào ao nuôi trong những ngày mưa bão

- Không nên lấy nước khi nước đang lên, sẽ lấy nước bẩn vào ao nuôi Hoặc lấy nước vào kỳ nước kém, thời gian lấy nước kéo dài và không đủ nước

4.3 Xử lý nước (diệt cá tạp)

Đối với ao mới nuôi quảng canh, thông thường không diệt cá tạp trong quá trình xử lý nước trước khi nuôi do làm tăng chi phí, không hiệu quả kinh tế Trong ao nuôi có cho ăn, diệt cá tạp là cần thiết để nâng cao tỷ lệ sống tôm nuôi

Chất diệt cá thường dùng là dây thuốc cá, saponin

Diệt cá tạp bằng rễ dây thuốc cá

Rễ dây thuốc cá có chứa

rotenon diệt cá, nồng độ gây chết

Liều lượng rễ dây thuốc cá để

diệt cá tạp là 4g rễ khô/m3 nước

Cách tiến hành diệt tạp bằng dây thuốc cá:

Bước 1: Tính và cân lượng dây thuốc cá cần dùng

Lượng rễ dây thuốc cá = Liều lượng sử dụng x Thể tích nước ao

Ví dụ:

Ao có thể tích nước là 5.000m3

Lượng dây thuốc cần dùng là:

4g/m3 x 5.000m3 = 20.000g hay 20kg

Bước 2: Đập nát hoặc xay nhuyễn

rễ dây thuốc cá

Phải mang kính bảo vệ mắt khi

thao tác với rễ dây thuốc cá

Bước 3: Ngâm qua đêm

Hình 2.30 Đập rễ dây thuốc cá Bước 4: Vắt kỹ để rotenon tan ra

nước càng nhiều càng tốt

Bước 5: Tạt dịch dây thuốc cá đều

khắp ao

Nếu ao có quạt nước, có thể

chạy quạt nước khoảng 10-15 phút

cho hòa tan đều dây thuốc vào ao

sau đó tắt quạt

Hình 2.31 Vắt rễ dây thuốc cá

Bước 6: Theo dõi vớt cá chết ra

khỏi ao

Tuyệt đối không được sử dụng

thuốc bảo vệ thực vật để diệt tạp ao

nuôi

Hình 2.32 Cá chết sau khi xử lý Diệt cá tạp bằng saponin

Nồng độ gây chết tôm của saponin

gấp 50 lần nồng độ gây chết cá do đó

có thể sử dụng để diệt cá tạp trong

nước ao nuôi tôm

Hoạt tính của saponin tăng lên theo

Bước 1: Tính lượng saponin cho xuống ao

Lượng saponin = Lượng nước trong ao x Liều lượng saponin sử dụng

Bước 3: Cho nước ngọt vào xô, khuấy để saponin hòa tan đều trong nước Bước 4: Tạt saponin xuống khắp ao

Bước 5: Kiểm tra, vớt cá chết ra khỏi ao

4.4 Gây màu nước

Bước 1: Chọn phân bón và thời điểm bón phân

Phân vô cơ:

Phân hữu cơ:

Phân gà, phân dơi đã qua xử lý tiệt trùng

Bột cá, cám gạo, bột đậu nành

Liều bón: Theo hướng dẫn trên bao bì

Thời điểm gây màu nước:

Thời điểm gây màu nước tốt nhất là vào lúc 8-9 giờ sáng, nắng tốt, không mưa

Bước 2: Xác định lượng phân bón xuống ao

Lượng phân bón sử dụng = Liều lượng sử dụng x Thể tích nước trong ao

Ví dụ: Tính lượng phân sử dụng để gây màu nước cho ao nuôi tôm có thể tích nước là 5.000m3

với liều lượng 2kg/1.000m3Cách tính :

Tính lượng phân cần bón cho ao 5.000m3

5.000m3 x 2kg/1.000m3 = 10kg

Bước 3: Hòa tan phân hoàn toàn

vào nước

Cân lượng phân cần bón cho vào

xô, chậu

Đổ nước vào xô, chậu chứa

phân theo tỷ lệ phân/nước = 1/20 là

tốt nhất

Khuấy đến khi phân hòa tan hết

Hình 2.34 Hòa tan phân vào nước

Nếu không, khi bón phân, các

hạt phân hòa tan vào nước ở đáy ao

có thể làm tảo đáy phát triển, ảnh

hưởng xấu đến tôm nuôi Bước 4:

Màu xanh lục là do tảo lục phát

triển, thích hợp với ao nuôi, thường

thấy ở ao có độ mặn thấp

Màu xanh vàng do tảo khuê phát

triển, thích hợp với ao nuôi, thường

thấy ở ao có độ mặn cao

Độ trong thích hợp với nuôi tôm

là 30-40cm

Nếu màu nước nhạt, độ trong >

40cm thì phải bón phân bổ sung

Hình 2.36 Màu nước thích hợp trong ao

nuôi tôm

4.5 Kiểm tra môi trường nước ao nuôi

Để kiểm tra môi trường nước ao nuôi, cần lấy mẫu nước kiểm tra

- Vị trí:

Mẫu nước được lấy ở cách bờ khoảng 2m, nơi có độ sâu vừa phải

Mẫu được lấy cách mặt nước khoảng 0,5m

Ao nhỏ, thu mẫu nước ở 2 vị trí đối xứng

Ao lớn, lấy thêm mẫu ở giữa ao

- Thời gian thu và đo mẫu:

6-7 giờ: với chỉ tiêu pH, oxy hòa tan, nhiệt độ nước

13-14 giờ: với chỉ tiêu độ mặn, độ kiềm, màu nước, độ trong

- Kết hợp quan sát thời tiết, tình trạng bờ, đáy ao

pH

Đo bằng giấy quỳ

Thực hiện đo như sau:

- Đo trực tiếp nước ao với thời

gian và địa điểm như trong

hướng dẫn lấy mẫu nước: