giáo trình mô đun trồng và chăm sóc nghề trồng vải nhãn

MÔ ĐUN: TRỒNG VÀ CHĂM SÓC Mã mô đun: MĐ03 Giới thiệu mô đun - Mục tiêu của mô đun MĐ03 là: hướng dẫn cho học viên hiểu và thực hiện được các công việc trồng và chăm sóc vườn cây vải, n

BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN

GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN TRỒNG VÀ CHĂM SÓC

MÃ SỐ: MĐ03 NGHỀ: TRỒNG VẢI, NHÃN

Trình độ: Sơ cấp nghề

TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN

Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo

Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm

MÃ TÀI LIỆU: MĐ 03

LỜI GIỚI THIỆU

Nhằm đáp ứng nhu cầu đào tạo nghề trình độ sơ cấp, theo yêu cầu của

Tổng cục Dạy nghề, Ban chủ nhiệm chương trình nghề Trồng vải, nhãn được

giao nhiệm vụ xây dựng chương trình và biên soạn tài liệu dùng cho hệ đào tạo

nói trên Giáo trình mô đun Trồng và chăm sóc là một trong 6 giáo trình được

biên soạn sử dụng cho khoá học

Trên quan điểm đào tạo năng lực thực hành, đồng thời xuất phát từ mục tiêu đào tạo là người học sau khi hoàn thành khoá học có khả năng thực hiện được các thao tác kỹ thuật cơ bản nhất về trồng và chăm sóc cây sau trồng nhằm đáp ứng mục tiêu trên Phần kiến thức lí thuyết được đưa vào giáo trình với phạm vi và mức độ để người học có thể lí giải được các biện pháp được thực hiện

Kết cấu mô đun gồm 3 bài Mỗi bài được hình thành từ sự tích hợp giữa kiến thức và kỹ năng thực hành trên các lĩnh vực: kỹ thuật trồng cây, chăm sóc cây và cải tạo vườn cây

Chúng tôi hy vọng giáo trình sẽ giúp ích được cho người học Tuy nhiên,

do khả năng hạn chế và thời gian gấp rút trong quá trình thực hiện nên giáo trình không tránh khỏi những sơ xuất, thiếu sót Rất mong được sự góp ý của độc giả, của các nhà khoa học, cán bộ kỹ thuật và người sử dụng Chúng tôi sẽ nghiêm túc tiếp thu và sửa chữa để giáo trình ngày càng hoàn thiện

Xin chân thành cảm ơn!

Tham gia biên soạn

MỤC LỤC

TIÊU ĐỀ TRANG

MÃ TÀI LIỆU: 1

MỤC LỤC 3

CÁC THUẬT NGỮ CHUYÊN MÔN, CHỮ VIẾT TẮT 6

MÔ ĐUN: TRỒNG VÀ CHĂM SÓC 7

Bài 1: Trồng cây 8

1 Xác định thời vụ trồng 8

1.2 Thời vụ trồng ở các tỉnh phía Bắc 8

2 Trồng và chăm sóc sau khi trồng cây theo tiêu chuẩn ViệtGap 9

2.1 Tiêu chuẩn cây giống, lượng giống 9

2.2 Mật độ, khoảng cách 9

2.3 Cách trồng 9

2.4 Dặm cây 10

2.5 Trồng xen kết hợp làm cỏ và vun xới: 11

B Câu hỏi và bài tập thực hành 12

1 Câu hỏi: 12

2 Bài tập thực hành 12

2.1 Bài thực hành 1: Trồng mới 12

2.2 Bài thực hành 2: Chăm sóc cây sau trồng 13

C Ghi nhớ: 14

Bài 2: Chăm sóc vải, nhãn 16

Mục tiêu: 16

A Nội dung 16

1 Bón phân 16

1.1 Nguyên tắc sử dụng phân bón 16

1.2 Căn cứ xác định liều lượng và chủng loại phân bón cho cây 16

1.3 Kỹ thuật sử dụng phân bón cho cây 17

2 Điều tiết nước 22

2.1 Tưới nước 22

2.2 Tiêu úng 23

3 Tạo tán 23

3.1 Thời kỳ kiến thiết cơ bản (KTCB) 23

3.1.1 Đặc điểm sinh trưởng, phát triển của cây ở thời kỳ KTCB 23

3.1.2 Kỹ thuật cắt tỉa thời kỳ KTCB 23

3.2 Thời kỳ kinh doanh (KD) 26

3.2.1 Đặc điểm sinh trưởng, phát triển của cây ở thời kỳ KD 26

3.2.2 Kỹ thuật đốn thời kỳ kinh doanh 26

4 Một số biện pháp kỹ thuật chăm sóc khác 29

4.2 Bao quả: 29

4.2.1 Tác dụng của việc bao quả 29

4.2.2 Kỹ thuật bao quả 30

4.3 Kỹ thuật xử lý quả trước khi thu hoạch 30

B Câu hỏi và bài tập thực hành 31

1 Câu hỏi 31

2 Bài tập thực hành 31

2.1 Bài tập: 31

2.2 Bài thực hành 1: Cắt tỉa cành ngọn cây vải, nhãn 31

2.3 Bài thực hành 2: Đốn tạo hình cho vải, nhãn 33

2.4 Bài thực hành 3: Đốn tạo quả 34

C Ghi nhớ 35

Bài 3: Cải tạo vườn vải, nhãn 36

Mục tiêu: 36

A Nội dung 36

1 Tính cấp thiết của việc cải tạo vườn đối với người trồng vải, nhãn 36

2 Nội dung và phương pháp cải tạo vườn vải, nhãn 36

2.1 Những việc cần chú ý khi cải tạo vườn 36

2.2 Nội dung cải tạo vườn vải, nhãn 37

2.2.1 Về giống 37

2.2.2 Về đất vườn và hệ thống tưới tiêu (Xem mô đun 02) 38

2.2.3 Về kỹ thuật canh tác 39

3 Áp dụng kỹ thuật mới vào cải tạo vườn vải, nhãn 39

3.1 Đốn tỉa cành tạo hình cho cây 39

3.1.1 Một số nguyên tắc về tỉa cành tạo hình cho cây vải, nhãn 39

3.1.2 Kỹ thuật tỉa cành 39

3.2 Đốn trẻ lại cho vườn vải, nhãn 40

3.2.1 Một số nguyên tắc về đốn trẻ lại cho cây vải, nhãn 41

3.2.2 Kỹ thuật đốn trẻ lại 41

3.3 Ghép cải tạo vườn cây vải, nhãn 41

3.3.1 Đặc điểm của việc ghép cải tạo 41

3.3.2 Kỹ thuật ghép cải tạo 43

B Câu hỏi và bài tập thực hành 46

1 Câu hỏi 46

2 Bài tập thực hành 47

2.1 Bài thực hành 1: Đốn trẻ lại cho cây 47

2.2 Bài thực hành 2: Ghép thay giống mới 48

C Ghi nhớ: 50

HƯỚNG DẪN GIẢNG DẠY MÔ ĐUN/MÔN HỌC 51

I Vị trí, tính chất của mô đun/môn học: 51

II Mục tiêu: 51

III Nội dung chính của mô đun: 51

IV Hướng dẫn thực hiện bài tập, bài thực hành 52

V Yêu cầu về đánh giá kết quả học tập 53

5.1 Bài 1: Trồng cây 53

5.2 Bài 2: Chăm sóc 54

5.3 Bài 3: Cải tạo vườn 54

VI Tài liệu tham khảo 56

CÁC THUẬT NGỮ CHUYÊN MÔN, CHƢ̃ VIẾT TẮT

BVTV: Bảo vệ thực vật ĐBSCL: Đồng bằng sông Cửu Long KD: Kinh doanh

KTCB: Kiến thiết cơ bản KT: kiểm tra

LT: lý thuyết MĐ: Mô đun NPK: Tỷ lệ phân đạm, lân, kali

TH: thực hành ViệtGAP: Thực hành nông nghiệp tốt theo tiêu chuẩn Việt Nam

MÔ ĐUN: TRỒNG VÀ CHĂM SÓC

Mã mô đun: MĐ03

Giới thiệu mô đun

- Mục tiêu của mô đun MĐ03 là: hướng dẫn cho học viên hiểu và thực hiện được các công việc trồng và chăm sóc vườn cây vải, nhãn theo đúng yêu cầu kỹ thuật

- Nội dung của mô đun bao gồm 3 bài: Trồng cây; Chăm sóc vải, nhãn và cải tạo vườn vải, nhãn

- Để học tập mô đun này đạt kết quả tốt, học viên cần nắm vững kiến thức và kỹ năng của các mô đun chuẩn bị đất và chuẩn bị giống Phương pháp đánh giá kết quả học tập mô đun này là dựa vào năng lực thực hiện các khâu công việc trong qui trồng và chăm sóc cây vải, nhãn

Bài 1: Trồng cây

Mã bài: MĐ03-01 Mục tiêu

Xác định được thời vụ trồng thích hợp cho từng loại cây ở từng vùng miền cụ thể; trồng và chăm sóc cây sau trồng đúng quy trình kỹ thuật để có tỷ

1.1 Thời vụ trồng ở các tỉnh phía Nam

- Vùng ĐBSCL, Đông Nam bộ và Tây Nguyên: Bắt đầu trồng nhãn khi mùa mưa ổn định, thường từ tháng 6 - 7 hàng năm

- Vùng Duyên hải Nam Trung bộ: Trồng vào đầu mùa mưa, thường vào tháng 9 hàng năm

Nếu có đủ nước tưới thì nên trồng vào cuối mùa mưa, khoảng tháng 10 - 11dương lịch vì mùa nắng cây có đầy đủ ánh sáng sẽ phát triển tốt hơn Nếu trồng vào mùa mưa, khoảng tháng 5 - 6 dương lịch thì cần chú ý thoát nước Vì nếu mưa nhiều làm cho đất bị lèn chặt dẫn đến cây bị chết do nghẹt rễ

1.2 Thời vụ trồng ở các tỉnh phía Bắc

- Vụ xuân: Thời vụ trồng tốt nhất là tháng 3 – 4 hàng năm Những tháng này ở miền Bắc thời tiết ấm áp, nắng nhẹ, do có mưa xuân nên độ ẩm không khí và độ ẩm đất rất thích hợp cho sự tái sinh rễ và chồi của cây con sau trồng

- Vụ thu: Nên trồng vào các tháng 8, 9 và 10 Những tháng này ở miền Bắc tiết trời chuyển sang thu, nhiệt độ mát mẻ, mưa bão cũng giảm hơn các tháng ngay trước đó Từ tháng 11 trở đi thì thời tiết trở nên lạnh khô không thích hợp cho việc trồng cây

- Nếu chủ động được nước tưới thì có thể trồng mùa nào cũng được, trừ các tháng giá rét mùa đông

2 Trồng và chăm sóc sau khi trồng cây theo tiêu chuẩn ViệtGap

2.1 Tiêu chuẩn cây giống, lượng giống

(Xem mô đun 01)

2.2 Mật độ, khoảng cách

Khoảng cách trồng tùy thuộc vào đất đai, loại cây, giống và mô hình trồng

Những loại cây, giống cây có khả năng sinh trưởng, phát triển nhanh,

bộ khung tán rộng thì mật độ trồng thưa ra Ngược lại, những loại cây, giống cây có khả năng sinh trưởng, phát triển chậm, bộ khung tán hẹp thì mật độ trồng mau hơn

Trong cùng một điều kiện sinh sống, nhãn thường sinh trưởng, phát triển chậm hơn vải nên mật độ trồng nhãn thường cao hơn vải

Cùng là loại cây vải, nhóm giống vải chua sinh trưởng, phát triển nhanh hơn vải nhỡ và vải thiều Do vậy, mật độ trồng được sắp xếp theo thứ tự như sau: Vải thiều > Vải nhỡ > Vải chua

Trong điều kiện thâm canh, đất bằng phẳng và độ màu mỡ cao thì nên trồng mật độ thấp hơn trồng quảng canh, đất dốc và độ màu mỡ thấp

Ví dụ: Mật độ, khoảng cách trồng thay đổi theo loại địa hình đất đai: Bảng 1: Khoảng cách, mật độ trồng theo loại đất (áp dụng cho vải thiều)

Loại đât Khoảng cách

2.3 Cách trồng

Cành chiết ra rễ, cắt hạ xuống, gỡ vào bầu hoặc vườn ươm để bộ rễ phát triển đầy đủ thì khi trồng tỷ lệ sống mới cao Cây được vận chuyển nhẹ nhàng đến khu vực trồng

Xác định vị trí trồng cây theo đúng quy trình về mật độ khoảng cách Trên các vùng đất dốc cần phải sử dụng thước chữ A để xác định vị trí trồng cây trên đường đồng mức

Ở vùng đất cao dễ thoát nước nên khoét lỗ trên mô vừa với bầu cây con, nhẹ nhàng xé bỏ bọc nylon rồi đặt bầu cây vào lỗ sao cho cổ rễ bằng hoặc thấp hơn mặt đất 2 - 3cm, lấp đất lại vừa khuất mặt bầu, ém đất xung quanh gốc

Ở vùng đất thấp, bằng phẳng dễ úng nước chỉ nên khoét lỗ nông, trồng bầu nổi cao hơn mắt đất 3 – 5cm sau đó dùng đất tơi nhỏ lấp kín xung quanh bầu Với cây ghép cần xé bỏ túi bầu, đặt cây vào giữa hố, lấp kín mặt bầu, lèn đất chặt Trong quá trình lấp đất cần chú ý điều chỉnh cho thân cây ở tư thể thắng đứng vuông góc với mặt đất

Tưới đẫm nước, lấp đấp bổ sung sau khi tưới Tiếp theo đó là cố định cây, tủ gốc và thường xuyên giữ ẩm cho cây

* Cố định cây

- Chuẩn bị cọc: Thông thường ta nên dùng các vật liệu tre, nứa, gỗ để làm cọc có đường kính 1,5 – 2,0cm, dài 1,0 – 1,2m Tuỳ theo kích thước của cây giống, điều kiện thời tiết khí hậu của vùng mà có thể chuẩn bị số lượng và kích thước cọc cho thích hợp Số cọc chuẩn bị ít nhất là bằng số lượng cây trồng và nhiều nhất là gấp 3 lần số lượng cây cần trồng Ở vùng hay có gió mạnh, về vụ mưa, cây giống to cao thì nên sử dụng 3 cọc cho 1 cây

- Dây buộc: Có thể dùng các loại dây mềm như nylon, lạt tre, sợi đay…

- Đóng cọc và cố định cây: Cọc được vát nhọn, đóng chắc chắn theo thế chân kiềng, tạo góc 45 – 500

so với thân cây Điểm tiếp xúc của thân cây với cọc ở trạng thái tự nhiên để khi cố định cây vào cọc không làm ảnh hưởng xấu đến tư thế cây và bộ rễ Dùng dây cột chặt vừa phải cọc với thân cây không gây tổn thương lớp vỏ thân chỗ tiếp xúc

* Tủ gốc

Có thể sử dụng các loại cỏ, rơm rạ khô để tủ gốc Ở những vùng khan hiếm nước, về mùa khô có thể dùng nilon để che phủ vùng đất quanh gốc cây sau khi tưới đủ nước

2.4 Dặm cây

- Mục đích dặm cây

Để vườn cây đảm bảo mật độ, sinh trưởng đồng đều thì những cây chết phải trồng dặm thường xuyên trong thời kỳ cây còn nhỏ (1 – 2 năm sau trồng)

Thường phải dự trữ 10% số cây giống cùng loại cho trồng dặm Để cây trồng dặm đáp ứng được yêu cầu thì cần phải chuẩn bị cây dự phòng

- Kỹ thuật chuẩn bị cây trồng dặm

+ Thay bầu to hơn:

Kích thước túi PE đóng bầu 18 x 25cm, đất đóng bầu được trộn với phân chuồng hoai và lân, tỷ lệ trộn 3 đất 1 phân (0,3 kg phân chuồng và 20 gam supe lân/bầu)

+ Chọn những cây đủ tiêu chuẩn, đúng giống chuyển sang bầu to đã chuẩn bị trên, chăm sóc tiếp trong vườn giâm 5 - 6 tháng khi cây ra được 1 đến

2 đợt lộc, lá lộc trưởng thành thì đưa đi trồng dặm

- Kỹ thuật trồng dặm

Đào hố kích thước sâu 30 x 30 x 30cm bón phân chuồng hoai (4 kg/hố) trộn đều với đất, đặt bầu cây ngay ngắn, cổ rễ thấp hơn mặt đất 2 - 3cm sau đó lấp đất chặt xung quanh bầu, cố định cây vào cọc, tủ gốc bằng cỏ, lau lách, rơm

rạ để giữ ẩm

Thời vụ dặm là tháng 2 - 3 và tháng 8 - 9, chọn những ngày trời râm mát, đất đủ ẩm để tiến hành trồng dặm, nếu dặm xong trời hạn phải tưới nước Đảm bảo cây trồng dặm không bị cỏ dại lấn át và sâu bệnh gây hại

2.5 Trồng xen kết hợp làm cỏ và vun xới:

Xới xáo kết hợp trồng xen với các cây họ đậu (lạc, đỗ tương, đỗ xanh…), cây ăn quả ngắn ngày (đu đủ, dứa, chuối…), rau xanh, khoai sọ… để tăng thu nhập trong những năm đầu, che phủ đất, che cho cây bớt nắng ở các vùng nắng nóng, chống xói mòn và tăng độ phì cho đất

Khi cây đã giao tán có thể thay thế cây trồng xen bằng các loại cây chịu bóng như: gừng, địa liền, mùi tầu,…

Thậm chí chúng ta có thể trồng xen lúa, nuôi cá ở vùng đất thấp

Cũng có thể nuôi thả gà trong vườn vải, nhãn

Hình 2: Nuôi gà trong vườn vải

B Câu hỏi và bài tập thực hành

Câu 3: Trình bày nội dung các bước trong công việc trồng cây

Câu 4: Trình bày nội dung các bước trong công việc trồng dặm cây

* Trang thiết bị, dụng cụ và vật liệu:

- Khu đất đã chuẩn bị xong để trồng cây

* Thời gian tiến hành: Trong vụ xuân hoặc vụ thu

* Địa điểm thực hành: Tại khu đất đã được chuẩn bị xong để trồng vườn

* Phương pháp đánh giá: Kỹ năng vận dụng lý thuyết vào thực hành của

mỗi học viên trong nhóm và thái độ thực hành của học viên

* Kết quả sản phẩm cần đạt được:

+ Các cây được trồng đúng quy cách về mật độ, khoảng cách, tư thế, độ sâu lấp đất

+ Bầu rễ không bị rạn, vỡ làm tổn thương bộ rễ

2.2 Bài thực hành 2: Chăm sóc cây sau trồng

* Mục đích:

Giúp học viên nắm được trình tự các bước công việc chăm sóc cây sau trồng và thành thạo các kỹ năng trong việc tưới nước, vun và tủ gốc, cố định cây.ở một địa bàn thực tế

* Yêu cầu:

Thực hiện thành thạo các bước công việc chăm sóc cây sau trồng mới cây vải, nhãn tại thực địa

* Trang thiết bị, dụng cụ và vật liệu:

- Khu vườn cây vừa mới trồng xong

* Thời gian tiến hành: Trong vụ xuân hoặc vụ thu

* Địa điểm thực hành: Tại khu vườn vải, nhãn mới trồng

* Hình thức tổ chức: Thực tập theo nhóm từ 4 - 5 học viên, mỗi nhóm từ

* Phương pháp đánh giá: Kỹ năng vận dụng lý thuyết vào thực hành của

mỗi học viên trong nhóm và thái độ thực hành của học viên

* Kết quả sản phẩm cần đạt được:

+ Các cây được cố định chắc chắn đúng quy cách vào cọc

+ Nước tưới đủ ẩm cho cây

+ Đất và vật liệu tủ gốc phủ kín bầu cây

- Tưới giữ ẩm thường xuyên những ngày đầu sau trồng

- Xới gốc, làm cỏ kết hợp chăm sóc cây trồng xen và kiểm tra vườn thường xuyên để trồng dặm kịp thời

- Cần chuẩn bị trước đủ số cây dự phòng để trồng dặm, đúng giống để đảm bảo độ đồng đều của vườn cây

Bài 2: Chăm sóc vải, nhãn

Mã bài: MĐ03-02 Mục tiêu:

- Trình bày được quy trình chăm sóc (bón phân, điều tiết nước, đốn tỉa tạo tán) vải, nhãn theo đúng yêu cầu kỹ thuật

- Thực hiện được các thao tác kỹ thuật cơ bản về bón phân, điều tiết nước, đốn tỉa tạo tán để có một vườn cây sinh trưởng phát triển tốt và tạo ra sản phẩm an toàn đạt tiêu chuẩn VietGap

- Hiệu quả sử dụng phân bón cao

- Tránh lãng phí trong đầu tư cho người trồng vải, nhãn

- Không dùng các chất kích thích sinh trưởng làm ảnh hưởng xấu đến chất lượng quả vải, nhãn

- Không sử dụng các loại phân bón không rõ nguồn gốc

1.2 Căn cứ xác định liều lượng và chủng loại phân bón cho cây

- Căn cứ vào nhu cầu dinh dưỡng từng giai đoạn sinh trưởng phát triển của cây

Có thể chia đời sống của cây vải, nhãn thành 2 giai đoạn kiến thiết cơ bản và giai đoạn cho thu quả (kinh doanh)

Giai đoạn kiến thiết cơ bản thường kéo dài khoảng 3 năm Trong giai đoạn này cây còn nhỏ nên lượng dinh dưỡng cần ít hơn giai đoạn kinh doanh

Để cây nhanh chóng có bộ khung tán tốt đưa vào giai đoạn cho quả thì cần lựa chọn loại phân bón có tỷ lệ đạm cao hơn Tỷ lệ N : P : K thích hợp cho giai đoạn này là 1 : 0,5 : 1

Giai đoạn từ 4 năm trở lên, cây đã cho thu hoạch quả gọi là giai đoạn kinh doanh Giai đoạn này cần ưu tiên loại phân có chứa hàm lượng kali cao

Tỷ lệ N : P : K thích hợp cho giai đoạn này là 1 : 1 : 2

- Căn cứ vào tuổi cây: Nhu cầu dinh dưỡng của cây tăng theo tuổi Thông thường bộ khung tán của cây sẽ tăng dần theo độ tuổi, do vậy mà lượng dinh dưỡng khoáng cây cần cũng tăng theo

Chúng ta có thể căn cứ vào độ tuổi cây và tình trạng sinh trưởng của cây thể hiện qua số đo đường kính tán cây để bón với lượng phân thích hợp

Bảng 2: Liều lượng một số loại phân bón thay đổi theo tuổi cây và đường kính tán cây (Vải thiều)

Tuổi cây

Đường kính tán (m)

Đạm urê Supe lân Sulfat kali Phân hỗn hợp

- Căn cứ vào loại đất mà có liều lượng phân bón khác nhau Đất ngoài bãi độ phì cao bón ít hơn Đất trong đồng bón cao hơn đất ngoài bãi Vườn thổ cư bón với lượng cao nhất

1.3 Kỹ thuật sử dụng phân bón cho cây

1.3.1 Kỹ thuật bón phân giai đoạn kiến thiết cơ bản (Áp dụng chung cho vải

và nhãn)

- Thời điểm bón phân: Sau khi trồng 1 tháng có thể bón thúc Trong 2

- 3 năm đầu bón phân theo nguyên tắc 1 đợt lộc 2 lần bón Lần thứ nhất khi chồi ngọn bắt đầu nhú, lần thứ hai khi lộc bắt đầu trưởng thành, gần như ngừng sinh trưởng vươn dài, lá từ màu hồng chuyển sang màu xanh (Hình 3a

được khảo nghiệm qua 2 vụ Kết quả ban đầu cho thấy, vải được bón Neb 26 cho quả to, mẫu mã đẹp, chất lượng ngon

- Liều lượng phân bón: 20g đạm urê + 50g supe lân + 15 - 20g kaliclorua/cây/lần

- Cách bón: Nếu đất khô pha loãng phân để tưới hoặc cuốc 2 - 3 hố xung quanh bộ rễ, bỏ phân vào và lấp đất lại, bón phân xong phải tưới nước

để nâng cao hiệu quả của việc bón phân

Hình 3 a: Lộc bắt đầu nhú

Hình 3 b: Lộc bắt đầu trưởng thành

1.3.2 Kỹ thuật bón phân cho cây ở tuổi cho thu hoạch

1.3.2.1 Bón phân vào đất áp dụng cho cây vải thiều

a Kỹ thuật bón thúc lộc thu (bón sau thu hoạch):

Sau khi thu hoạch quả xong cần bổ sung dinh dưỡng kịp thời và đủ lượng để có đủ sức cho lộc thu phát triển tốt Đối với vùng tiêu úng tốt, thời điểm bón tốt nhất cho lần thúc lộc thu thứ nhất là cuối tháng 7 đến đầu tháng 8 dương lịch và bón lần thứ hai vào giữa tháng 9 Đối với vùng khả năng tiêu úng chậm, để tránh những đợt ngập lụt vào tháng 7, tháng 8 gây úng ngập chết cây, chỉ nên bón thúc lộc 1 lần vào nửa đầu tháng 9

- Phương pháp bón: Tuỳ điều kiện thời tiết, độ ẩm đất mà tiến hành

phương pháp bón khác nhau

Nếu thời tiết khô hạn, nên pha loãng phân để tưới Tưới theo hình chiếu tán cây, phạm vi tưới cách trong và ngoài tán cây 50cm Nên kết hợp bón phân, xới xáo và tưới nước để cây sử dụng phân bón có hiệu quả

Nếu trời mưa nhiều, độ ẩm đất cao dùng phương pháp bón rải, xong dùng đất phủ kín phân bón

- Cách phân bổ liều lượng phân bón:

+ Giai đoạn thúc lộc thu bón 1/2 tổng lượng đạm, 1/2 tổng lượng lân

cả năm và 1/4 lượng ka ly (chia đều làm 2 lần) (Đợt bón này chỉ áp dụng cho đất trong đồng và đất thổ cư và những nơi tiêu úng tốt nên bón sớm vào cuối tháng 7)

+ Liều lượng phân bón thúc lộc đợt 2: tương đương thúc lộc thu lần 1 Bón thúc lần này áp dụng cho tất cả mọi trường hợp Thời điểm bón thích hợp vào tháng 9, không nên kéo dài sang tháng 10 cây dễ ra lộc đông

+ Đối với trường hợp năm trước không có quả việc bón phân thúc lộc thu tuỳ thuộc vào từng trường hợp cụ thể chăm bón cho hợp lý, đối với đất trong đồng bón với lượng bằng 1/2 lượng trên, đối với đất ngoài bãi và cây sinh trưởng khoẻ bón 1/3 lượng trên

b Kỹ thuật bón thúc hoa

Thời điểm bón: Bón cho vải thiều thường vào giai đoạn qua đại hàn,

tức vào khoảng đầu tháng 2 dương lịch

Lượng phân bón: Bón phân lần này nên bón cân đối đạm, lân, kali và

nếu có nước phân chuồng tưới bổ sung thì càng tốt Giai đoạn này bón nhẹ với 1/4 lượng đạm, lân, kaly còn lại

Giai đoạn này ít mưa, đất khô hạn nên dùng biện pháp pha loãng phân

để kết hợp bón phân với tưới nước Có thể dùng phân bón lá để phun lên lá

c Kỹ thuật bón thúc quả

Số lần bón: Bón thúc quả tiến hành vào 2 đợt, đợt 1 khi quả mới hình

thành, đợt 2 sau đợt 1: 25 – 30 ngày (vào khoảng trung tuần tháng 4)

* Bón thúc quả lần thứ nhất

- Thời điểm bón: Việc bón thúc quả lần thứ nhất tiến hành khi quả mới được hình thành, khoảng sau nở hoa 10 ngày, lúc này kích thước quả chỉ bằng hạt đậu xanh (thường gọi là giai đoạn quả mẩy)

- Liều lượng phân bón: Để quả lớn lên nhanh, lúc này bón kali và phân chuồng là chủ yếu Giai đoạn bón thúc quả lượng đạm – lân - ka li còn lại chia đều làm 2 lần, toàn bộ lượng phân chuồng tập trung vào bón thúc quả đợt 1

1.3.2.2 Bón phân vào đất áp dụng cho cây nhãn

- Tỷ lệ và liều lượng phân bón: Để vườn nhãn cho năng suất cao, phẩm chất quả tốt, cần cung cấp một lượng phân bón đầy đủ và với tỷ lệ các chủng loại phân bón phù hợp Tỷ lệ các loại phân NPK sử dụng cho hiệu quả tốt nhất đối với nhãn là 1:0,5:1 hoặc 1:1:2 Tùy theo độ tuổi, hiện trạng sinh trưởng của cây, sản lượng quả cho thu hoạch của năm trước để xác định liều lượng bón cho thích hợp Với vườn nhãn nhiều năm tuổi, cứ cho 100kg quả tươi/năm thì

có thể bón với lượng phân 2kg N + 1kg P2O5 + 2kg K2O (tương đương với 4,2kg Urê + 5,5kg Supe lân + 4kg Cloruakali)

- Thời kỳ bón: Có thể phụ thuộc vào độ tuổi của cây mà bón nhiều lần hay ít lần, tốt nhất là chia làm 4 lần bón trong một năm

+ Lần 1: Bón sau khi thu hoạch quả, vào tháng 8 đến tháng 9 Lần bón này nhằm phục hồi cho cây sau thu hoạch, thúc đẩy cành mùa Thu và coi đây là lần bón cơ bản trong năm Ở lần này, bón toàn bộ phân chuồng, 80% lượng phân lân, 30% lượng phân đạm và 30% lượng phân kali

+ Lần 2: Bón vào đầu tháng 2, khi cây phân hóa mầm hoa Lần bón này nhằm thúc hoa và nuôi lộc Xuân Sử dụng 30% lượng phân đạm, 20% lượng phân lân và 30% lượng phân kali

+ Lần 3: Bón vào cuối tháng 3 đến đầu tháng 4 nhằm làm cho chùm hoa phát triển tốt, tăng khả năng đậu quả và thúc đẩy cành Hè phát triển Lần bón này chỉ sử dụng 10 - 20% lượng phân đạm

+ Lần 4: Bón vào cuối tháng 6, đầu tháng 7 nhằm bổ sung dinh dưỡng cho quả phát triển Ở lần bón này, sử dụng toàn bộ lượng phân đạm và phân kali còn lại (20% lượng phân đạm + 40% lượng phân kali)

Bảng 3: Lượng phân bón cho nhãn theo tuổi cây ở thời kỳ mang quả

(Áp dụng cho vườn nhãn cho năng suất quả trung bình)

Loại phân

Lƣợng phân bón theo tuổi cây (kg/cây/năm)

Cây 4 - 6 năm tuổi 7 - 10 năm tuổi Trên 10 năm tuổi

Phân clorua kali 0,5 - 0,7 1,0 - 1,2 1,2 - 2,0

- Cách bón:

+ Bón phân hữu cơ: Đào rãnh xung quanh cây theo hình chiếu của tán với bề mặt rãnh rộng 30 - 40 cm, sâu 30 - 35 cm, rải phân, lấp đất và tưới nước giữ ẩm Ở lần bón sau khi thu hoạch quả, có thể trộn đều các loại phân vô cơ và bón kết hợp cùng với phân chuồng

+ Bón phân vô cơ: Khi đất ẩm chỉ cần rải đều phân trên mặt đất theo hình chiếu của tán, sau đó tưới nước để hòa tan phân Khi trời khô hạn cần hòa tan phân trong nước để tưới hoặc rải đều phân theo hình chiếu của tán, xới nhẹ đất và tưới nước

1.3.2.3 Bón phân qua lá (Áp dụng chung cho vải và nhãn):

Do được lá cây hấp thu nhanh nên phân bón lá đáp ứng nhanh và kịp thời nhu cầu dinh dưỡng của cây, giúp cây chóng hồi phục khi bị sâu bệnh, bão lụt hoặc đất thiếu dinh dưỡng Phân bón qua lá làm tăng năng suất, phẩm chất và mẫu mã nông sản

Tuy vậy, bón phân qua lá cũng chỉ là biện pháp bổ sung, không thể thay thế cho bón qua đất Giống như đối với người, ăn được là chính, còn uống thuốc bổ hoặc truyền dịch dinh dưỡng chỉ là bổ sung và đáp ứng kịp thời khi cần thiết

Để bổ sung dinh dưỡng kịp thời cho cây có thể dùng hình thức bón phân qua lá Ngoài sử dụng Urê 0,2% và Kalihydrophotphat (KH2PO4) 0,2 - 0,3%, có thể bổ sung các nguyên tố vi lượng như Bo, Zn bằng phun các

là trước khi hoa nở để làm tăng tỷ lệ đậu và sau khi đậu quả làm hạn chế rụng quả non

Phân bón lá gồm nhiều loại, bổ sung tất cả các chất dinh dưỡng cho cây, gồm các chất đa lượng (N, P, K), các chất trung lượng (Ca, Mg, S, Si) và các chất vi lượng (Cu, Zn, Mn, B, Fe, Mo)

Có thể sử dụng ở dạng phân đơn như N, P, K, Cu, Zn…, nhưng phân bón lá thường là các hợp chất khoáng dễ hòa tan trong nước Hiện nay, người ta sử dụng một số chất từ các hợp chất hữu cơ như amino acid, các loại vitamin, các humat và các oligosacarit được tách chiết từ rong biển, thủy phân từ nguồn thịt cá, thịt trùn, nhộng tằm, đầu tôm… Những hợp chất hữu cơ này ngoài cung cấp chất dinh dưỡng cho cây một cách cân đối còn có tác dụng kích thích sinh trưởng, chống stress do thời tiết hay do ngộ độc và tăng sức chống bệnh cho cây

Phần lớn các phân bón lá hiện nay gồm hỗn hợp các chất dinh dưỡng đa lượng và vi lượng, một số loại còn thêm các chất kích thích sinh trưởng thực

vật, hay các vi sinh vật hữu ích

* Sử dụng phân bón lá cần chú ý:

Không nên sử dụng phân bón lá khi cây đang nở hoa, đất bị khô hạn và trời nắng nóng Nên phun buổi sáng, có nắng nhẹ, khoảng 8 đến 10 giờ sáng hoặc chiều mát là tốt nhất vì lúc này khí khổng lá mở nhiều dễ hấp thu phân, trời cũng chưa nắng gắt, nên phun ướt cả mặt dưới lá

2 Điều tiết nước

2.1 Tưới nước

Sau một vụ đông giá rét và khô hạn, cây đang rất cần nước, vì vậy việc tưới nước để giữ độ ẩm cho vải là rất cần thiết, ẩm độ đất phải luôn bảo đảm từ

65 - 75% Nếu thiếu nước sẽ dẫn đến rối loạn quá trình thụ phấn, quả đậu ít

Cần cung cấp nước thường xuyên trong mùa nắng khi cây còn nhỏ, nhất

là trên vùng đất pha cát, đất đồi dốc rất dễ bị thiếu nước Cây trưởng thành chịu đựng khô hạn khá hơn nhưng phải cung cấp đủ nước vào các giai đoạn cần thiết trong giai đoạn cây ra hoa, kết trái Nên tưới nước cho cây từ khi bắt đầu ra hoa, trái phát triển và sau khi thu hoạch Bắt đầu ngừng tưới ngay khi xử lý ra hoa cho cây để kích thích sự phân hoá mầm hoa

Có thể sử dụng các phương pháp tưới khác nhau, tuỳ thuộc điều kiện thực tế Ví dụ như: tưới rãnh, tưới phun, tưới nhỏ giọt

Với cây con ở giai đoạn mới trồng cần thường xuyên giữ ẩm cho vùng đất xung quanh bộ rễ cây Tiêu úng kịp thời khi lượng nước dư thừa

Trời nắng hạn, mỗi ngày tưới nước 1 lần Lượng nước tưới 4 – 5 lít/cây cho đến khi phục hồi sinh trưởng

3 Tạo tán

Tạo tán: Khi cây còn nhỏ cần tỉa bỏ ngọn cây cách mặt đất khoảng 0,8 - 1m và những cành dầy đặc, cành vượt, cành đan chéo nhau trên thân cây Tuyển chọn lại 3 - 4 cành phân bố đều theo các hướng, cách nhau 10 - 20cm Cành thứ nhất cách mặt đất 50 - 80cm, nên theo định hướng tạo dáng cây có một bộ khung cơ bản thông thoáng

Tỉa cành: Việc cắt, tỉa cành cây thông thoáng giúp các cành trong tán cây có thể nhận được đầy đủ ánh sáng làm cho quá trình quang hợp của cây được đầy đủ Sau khi thu hoạch xong cần cắt bỏ những đọt đã mang trái hay không mang trái ở vụ trước nhằm tạo ra bộ tán đều và đồng loạt Cắt bỏ những cành bị sâu bệnh, cành mọc nằm bên trong tán

3.1 Thời kỳ kiến thiết cơ bản (KTCB)

3.1.1 Đặc điểm sinh trưởng, phát triển của cây ở thời kỳ KTCB

- Thời gian vườn cây vải, nhãn ở thời kỳ KTCB thường ké o dài

3 – 4 năm

- Trong năm thứ nhất (sau trồng) cây sinh trưởng phát triển chậm Do phải hồi phục bộ rễ và tán lá sau khi trồng nên số đợt lộc ít hơn các năm về sau

Có thể lác đác đôi cây có lộc hoa

- Những năm giữa của thời kỳ này (năm thứ 2 – 3) cây sinh trưởng thân lá mạnh, số đợt lộc nhiều hơn, có một số cây ra lộc hoa và có khả năng đậu quả

- Những năm cuối của thời kỳ này (năm thứ 3 – 4) đã có hầu hết các cây

ra hoa, kết quả

3.1.2 Kỹ thuật cắt tỉa thời kỳ KTCB

Trong kỹ thuật làm vườn hiện đại việc đốn, cắt tỉa là khâu kỹ thuật then chốt, cần có kiến thức, kinh nghiệm và tay nghề Đối với vải, nhãn và một

số loài cây ăn quả trong từng giai đoạn sinh trưởng cần áp dụng mức độ đốn khác nhau để cây ra hoa quả ổn định cho năng suất cao, và kéo dài tuổi thọ của cây Việc cắt bỏ cành nào, ngọn nào, vào lúc nào và mức độ cắt bỏ tới đâu đòi hỏi phải có hiểu biết về sinh lý của mỗi loại cây

Đốn tạo hình giúp cây có bộ khung cành khoẻ, đều nhau, phân bố hợp lý trong không gian, để sau này khi ra hoa, quả tán cây có dạng nhất định theo ý muốn của người làm vườn

Hình 4: Kỹ thuật đốn tạo tán dạng hình cầu

Với cây còn nhỏ hạn chế đốn, cắt đến mức tối thiểu, chỉ bấm ngọn những cành cần phải loại bỏ, nếu để loại cành này lớn lên rồi mới cắt đi sẽ gây lãng phí dinh dưỡng cho cây

Hình 5: Cây nhãn có tán dạng hình cầu

Hình 6: Góc độ cành khung nhìn từ trên cao xuống

1 Tối ưu 2 Không đạt yêu cầu Mỗi cây nên để 3 - 5 cành khung, cần nuôi một thân chính cao trên dưới 80

cm rồi bấm ngọn Sau khi bấm ngọn thân chính sẽ mọc ra khá nhiều cành cần chọn lấy 3 - 4 cành cách nhau 15 - 20 cm và chia ra 3 - 4 hướng đều nhau, những cành này gọi là cành cấp I, góc độ giữa thân và cành đạt 35 - 45o Đây là độ nghiêng tối ưu đảm bảo trên đó có nhiều cành sinh trưởng và cành quả đồng đều

Hình 7: Sự phân bố cành (nhìn từ trên xuống)

1 Bình thường 2 Tốt nhất

Những điều cần chú ý khi đốn tạo hình:

- Với cây non nên dùng những biện pháp điều chỉnh góc cành bằng cách

cố định cành hoặc vít cành ở vị trí mong muốn, thường xuyên theo dõi và cắt tỉa những cành mọc sai vị trí

- Khi cây còn bé chưa nên nuôi quả để tạo bộ rễ và tán cây tốt

- Không giữ lại quá nhiều cành khung, vì khung yếu dễ gẫy, khó đạt sản lượng cao

3.2 Thời kỳ kinh doanh (KD)

3.2.1 Đặc điểm sinh trưởng, phát triển của cây ở thời kỳ KD

- Thông thường sang năm thứ 4 – 5 sau trồng là vườn vải, nhãn bước sang thời kỳ kinh doanh Thời gian cây nuôi quả thường kéo dài 3 – 4 tháng, chất dinh dưỡng tập trung nuôi quả nên ức chế sự sinh trưởng thân lá

- Sau khi thu hái quả thì rất nhiều các cành lộc được sinh ra từ các mầm ngủ ngay dưới chỗ thu hoạch Điều đó đã tạo nên bộ khung tán lá cây càng ngày càng trở nên rậm rạp

- Cây càng mang nhiều trái thì số cành lộc vụ thu (cành mẹ của cành mang quả vụ thu hoạch năm sau) sẽ giảm đi Đó chính là nguyên nhân dẫn đến hiện tượng ra quả cách năm ở cây vải, nhãn

3.2.2 Kỹ thuật đốn thời kỳ kinh doanh

Đốn tỉa cành sau thu hoạch là biện pháp kỹ thuật cơ bản trong thâm canh vải, nhãn Đốn tỉa cành đúng kỹ thuật có tác dụng làm cho cây có tán đẹp, thông thoáng, giảm sâu bệnh hại, phát huy hiệu quả của phân bón và thuốc BVTV

Ngay sau khi thu hoạch xong quả (hạ tuần tháng 5 đến thượng tuần tháng

7, 8 tuỳ giống chín sớm hay chín muộn), người làm vườn cần tiến hành đốn tỉa tán cho cây Những cây đã được đốn tỉa đúng kỹ thuật năm trước, năm sau việc đốn tỉa sẽ dễ dàng hơn những cây chưa được đốn tỉa

Dùng dao hay kéo sắc cắt sâu vào bề mặt tán nhằm làm giảm chiều cao của tán, thu hẹp diện tích tán, tạo cho tán có hình bán cầu đẹp Tiến hành tỉa những cành la, cành vóng, cành bị sâu bệnh, cành vượt (cành tược) trong tán làm cho lòng tán có hình phễu thông thoáng giúp cho ánh sáng chiếu vào làm giảm độ ẩm trong tán hạn chế sự sinh trưởng, p hát triển của sâu, bệnh hại

Hình 8: Đốn tỉa cành vượt

Tỉa cành nhỏ trên bề mặt tán, với những cành khoẻ đường kính > 1cm, ta

để hai nhánh hình ngạnh trê Những cành yếu, đường kính cành nhỏ < 1cm chỉ

để một nhánh khoẻ, cắt bỏ các nhánh còn lại, loại bỏ các lá già và các lá bị bệnh

Hình 9: Đốn tỉa cành tăm trên mặt tán

Hình 10: Hai cành khoẻ dạng ngạnh chê

Sau khi tạo tán xong tiến hành tưới ẩm và bón thúc phân cho vải, giúp cho cây nhanh phục hồi lại và phát lộc hè được thuận lợi

Sau khi lộc hè thành thục, cần tiến hành tỉa lộc định cành Nếu lộc sinh trưởng mạnh thì mỗi đầu cành để 2 cành lộc khoẻ dạng ngạnh chê (hình 10), ngược lại các lộc yếu chỉ để một cành lộc Các cành lộc trong tán ta cũng tỉa thưa hợp lý không để rậm rạp quá, vẫn đảm bảo cho lòng tán được thông thoáng, những lộc trong tán này cũng có khả năng cho thu quả

Đối với cây vải, nhãn khoẻ trên 5 năm tuổi, cần chăm sóc sao cho ra được 3 đợt lộc (2 đợt lộc Hè và 1 đợt lộc Thu), đợt lộc thứ 3 cần kết thúc trong tháng 10 tạo điều kiện hình thành cành quả cho năm sau được thuận lợi, chống hiện tượng ra quả cách năm

Sau khi cây vải, nhãn có đợt lộc thứ 3 thành thục ta lại tiến hành cắt tỉa cành thêm 1 lần nữa, loại bỏ bớt những cành tăm, cành sâu, bệnh, cành gối nhau, giúp cho cây chuẩn bị bước sang giai đoạn phân hoá mầm hoa được thuận lợi

Sau khi đốn tỉa cành cần kết hợp vệ sinh làm cỏ, thu gom những cành vừa đốn đem đốt bỏ để giảm nguồn sâu, bệnh lây lan cho vụ sau

Nếu được đốn tỉa sau thu hoạch đúng kỹ thuật như đã trình bày ở phần trên sẽ phát huy được hiệu quả của phân bón và thuốc bảo vệ thực vật, làm cho cây có quả phân bố đều trên bề mặt tán, ngoại hình quả đẹp gia tăng giá trị thương phẩm