giáo trình mô đun thu hoạch và tiêu thụ sản phẩm nghề trồng cây có múi

LỜI GIỚI THIỆU Ở các nước nông nghiệp phát triển, việc thu hoạch và tiêu thụ sản phẩm được đặt lên hàng đầu trong quá trình canh tác, vì nó là khâu công việc cuối cùng quyết định đến hiệ

MÔN HỌC 1

BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN

GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN TÊN MÔ ĐUN:THU HOẠNH VÀ TIÊU

THỤ SẢN PHẨM

MÃ SỐ: MĐ 05 NGHỀ: TRÔNG CÂY CÓ M ÚI

Trình độ: Sơ cấp nghề

TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN

Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể đƣợc phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo

Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm

MÃ TÀI LIỆU: MĐ 05

LỜI GIỚI THIỆU

Ở các nước nông nghiệp phát triển, việc thu hoạch và tiêu thụ sản phẩm được đặt lên hàng đầu trong quá trình canh tác, vì nó là khâu công việc cuối cùng quyết định đến hiệu quả của việc sản xuất Tuy nhiên hiện nay đa phần sản xuất trái cây nói chung, trái cây có múi nói riêng giá cả còn rất bấp bênh, phần tiêu thụ sản phẩm là hoàn toàn lệ thuộc vào các thương lái Vì nông dân không chuyển sản phẩm mình đi xa để bán bởi số tiền thu thêm không đủ bù cho chi phí vận chuyển và thời gian sử dụng Ngoài ra, việc bảo quản trái sau thu hoạch còn hạn chế đối với nông dân Vì thế, để giúp cho người học nắm rõ hơn về công việc thu hoạch, bảo quản và tiêu thụ sản phẩm cây có múi đạt hiệu quả cao,

chúng tôi biên soạn giáo trình mô đun “Thu hoạch và tiêu thụ sản phẩm”,

Nội dung gồm:

Bài 1.Thu hoạch và bảo quản quả tươi

Bài 2.Tiêu thụ sản phẩm

Đây là một trong 5 giáo trình của nghề trồng cây có múi

Giáo trình này được biên soạn để phục vụ cho những ai có nhu cầu trồng cây

có múi với mục đích kinh doanh Nó cũng có thể được sử dụng cho những ai quan tâm đến lãnh vực tiêu thụ sản phẩm cây có múi

Chúng tôi hy vọng giáo trình sẽ giúp ích cho người học Tuy nhiên do khả năng hạn chế và thời gian thực hiện hạm hẹp nên trong quá trình biên soạn sẽ không tránh khỏi những khiếm khuyết Rất mong được sự góp ý bổ ích của các độc giả, của các nhà khoa học, cán bộ kỹ thuật và người sử dụng về nội dung cũng như cách trình bày để giáo trình hoàn thiện hơn Xin chân thành cảm ơn

Tham gia biên soạn:

- Th.S Ngô Hoàng Duyệt (chủ biên)

- Th.S Hà Chí Trực

- KS Trần Thị Xuyến

MỤC LỤC

ĐỀ MỤC TRANG

TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN 2

MỤC LỤC 4

CÁC THUẬT NGỮ CHUYÊN MÔN, CHỮ VIẾT TẮT 6

MÔ ĐUN THU HOẠCH VÀ TIÊU THỤ CÂY GIỐNG 6

Bài 1: Thu hoạch và bảo quản quả tươi 8

A Nội dung 8

1.Thu hoạch 8

1.1 Xác định thời điểm thu hoạch 8

1.2 Độ chín của trái 8

1.3 Chuẩn bị dụng cụ trang thiết bị thu hoạch 11

1.4 Chuẩn bị các phương tiện vận chuyển, công lao động 15

1.5 Kỹ thuật thu hái 16

1.6 Vận chuyển 17

1.7 Sơ chế 18

1.8 Phân loại và đóng gói sản phẩm 18

2.Bảo quản quả tươi 21

2.1.Bảo quản tự nhiên theo truyền thống 21

2.2 Bảo quản bằng màng bán thấm BOQ-15 22

2.3 Bảo quản bằng màng Chitosan kết hợp với bao Polyetylene (PE) 22

2.4 Bảo quản ở nhiệt độ thấp 23

B Câu hỏi và bài tập thực hành 25

C Ghi nhớ 26

Bài 2: Tiêu thụ sản phẩm 27

A Nội dung 27

1 Tính giá thành sản phẩm 27

1.1 Khái niệm chi phí 27

1.2 Chi phí trực tiếp 27

1.3 Chi phí gián tiếp 27

1.4 Chi phí khác 28

2 Tìm hiểu giá cả thị trường 28

2.1.Thu thập thông tin 28

2.2 Xử lý thông tin 29

3 Tổ chức giới thiệu sản phẩm 29

3.1 Xác định đối tượng 29

3.2 Phương tiện giới thiệu 30

3.3 Xác định nội dung và hình thức giới thiệu 30

4 Lựa chọn và xác định thị trường, đối tác tiêu thụ 31

4.1.Lựa chọn thị trường và đối tác tiêu thụ 31

4.2.Xác định thị trường 32

5 Hạch toán và nhận định kết quả hợp đồng mua bán 36

B.Câu hỏi và bài tập thực hành 37

C Ghi nhớ 37

HƯỚNG DẪN GIẢNG DẠY MÔ ĐUN 38

I Vị trí, tính chất mô đun 38

II Mục tiêu 38

III Nội dung chính của mô đun 38

IV Hướng dẫn thực hiện bài tập, bài thực hành 39

V Yêu cầu về đánh giá kết quả học tập 39

VI Tài liệu tham khảo 41

DANH SÁCH BAN CHỦ NHIỆM XÂY DỰNG CHƯƠNG TRÌNH, BIÊN SOẠN GIÁO TRÌNH DẠY NGHỀ TRÌNH ĐỘ SƠ CẤP 42

DANH SÁCH BAN HỘI ĐỒNG NGHIỆM THU 43

CÁC THUẬT NGỮ CHUYÊN MÔN, CHỮ VIẾT TẮT

PE: Polyethylene

MÔ ĐUN THU HOẠCH VÀ TIÊU THỤ CÂY GIỐNG

Mã mô đun: 05 Giới thiệu

Thu hoạch và tiêu thụ sản phẩm là mô đun sau cùng của các mô đun của

nghề “Trồng cây có múi” Mô đun này cung cấp những kiến kiến về thu hoạch

và tiêu thụ sản phẩm trái cây có múi đạt hiệu quả

Bài 1: Thu hoạch và bảo quản quả tươi

Mã bài: MĐ 05-01

Mục tiêu của bài:

- Thu hoạch đúng yêu cầu độ chín, đảm bảo chất lượng

- Bảo quản đúng phương pháp

A Nội dung

1.Thu hoạch

1.1 Xác định thời điểm thu hoạch

Mục tiêu chính của việc áp dụng công nghệ sau thu hoạch cho sản phẩm quả gồm:

1 Giữ vững chất lượng (hình dáng, kết cấu, hương vị, và giá trị dinh dưỡng)

2 Bảo vệ thực phẩm an toàn

3 Giảm tổn thất giữa thời điểm thu hoạch và tiêu dùng

Một trong những lỗi phổ biến nhất mà người nông dân mắc phải là thu hoạch quả quá sớm, khi chúng chưa chín, chưa đạt được hương vị tốt nhất Để đảm 3 mục tiêu trên khi thu hoạch quả xác định độ chín của trái

1.2 Độ chín của trái

1.2.1 Căn cứ vào thời gian ra hoa

Để thu hoạch trái đúng độ chín cần căn cứ vào thời gian ra hoa

+ Trên cây bưởi:

Cây bưởi từ khi ra hoa đến thu hoạch khoảng 7-8 tháng, tùy theo mùa

vụ, tuổi cây, tình trạng sinh trưởng…Đối với bưởi 5 roi, từ đậu trái non đến lúc thu hoạch là 162-170 ngày Bưởi Da xanh để bảo quản được lâu nên thu hoạch vào khoảng 210-216 ngày sau khi đậu trái

+ Trên cây cam quýt:

Cam, quýt từ khi ra hoa đến thu hoạch khoảng 8-10 tháng, tùy theo giống, phương pháp nhân giống, tuổi cây, tình trạng sinh trưởng của cây

+ Trên chanh 3- 4 tháng tuỳ theo tuổi cây

Hình 2: Trái chuẩn bị thu

+Trên cam quýt:

Ở điều kiện Việt Nam (khí hậu nóng) khi chín vỏ quả vẫn xanh, nên căn

cứ vào độ căng của quả và túi tinh dầu nở to

Không để quả chín lâu trên cây thường có hiện tượng gây xốp quả, chất lượng giảm, hàm lượng dịch quả hạ xuống dưới 50% Mặt khác, để qủa trên cây lâu sẽ làm giảm năng suất vụ sau

hoạch sẽ không chín tiếp Nên việc hái quả đúng thời gian là rất cần thiết, bên cạnh đó lớp vỏ có nhiều túi tinh dầu nên có thể để trong thời gian khá lâu (hàng tháng), vận chuyển đi xa Các nước tiên tiến người ta quy định độ chín của cam quýt dựa trên tỉ lệ chất khô và độ chua E/D đạt 7-9 là được (trong đó E là chất khô đo bằng chiết quang kế, D là độ chua)

Hình 3 Chiết quang kế (khúc xạ kế đo đường)

Bảng 1: Độ Brix của một số loại trái cây có múi

STT Loại trái Độ Brix (%)

1.3 Chuẩn bị dụng cụ trang thiết bị thu hoạch

Trước mùa thu hoạch phải giám định sản lượng cam để bố trí kế họach thu hái, đóng gói và vận chuyển đến nơi tiêu thụ

Thời gian giám định khi quả đã sinh trưởng đầy đủ (trước khi thu hoạch 1 tháng)

Chuẩn bị các dụng cụ thu hái như rổ, sọt, bao bì, kéo cắt quả

Các tổn thương cơ giới trong quá trình thu hoạch có thể trở thành vấn đề nghiêm trọng, vì các vết thương này sẽ dẫn đến thối hỏng sản phẩm, mất nước nhanh, tăng cường độ hô hấp và sự sản sinh ethylene dẫn đến suy giảm chất lượng nhanh chóng.Vật dụng dùng để chứa đựng sạch sẽ, tránh tổn thương trái

*Các dụng cụ đựng trái

Hình 4: Các loại giỏ

*Thùng đựng trái bằng nhựa

Hình 5: Thùng nhựa

*Dụng cụ thu hái

Dụng cụ bấm và kéo cắt phải luôn sắc, bén Kéo cắt tỉa thường xuyên được sử dụng để thu hái quả Có rất nhiều kiểu dáng khác nhau ở tay cầm, kiểu gọng, thậm chí có loại kéo cắt và giữ được phần cuống quả Đặc điểm này giúp cho người thu hoạch không cần sử dụng túi hứng mà quả không bị rơi

Hình 7: Kéo thu hoạch trái trên cao

Hình 8: Kéo thu hoạch trên cao

Hình 9: Gậy thu hái

Công cụ cắt có túi hứng gắn vào đầu một cây sào dài, có thể giúp hái được quả ở độ cao không với được Sào và túi hứng quả có thể được làm bằng tay hoặc mua từ cơ sở cung cấp dụng cụ nông nghiệp Túi hứng được minh hoạ dưới đây được đan bằng tay bởi các sợi dây nhỏ, hoặc được may bằng vải Vành đai được sử dụng như cái nẹp túi, và lưỡi cắt có thể được làm từ một mảnh kim loại, hoặc một ống thép

Các loại túi thu hái ( Hình 9a, 9b)

Hình 9 a

Hình 9b

Đôi khi cây khá cao, và nếu để quả rơi xuống đất sau khi cắt khỏi cây sẽ gây ra các vết bầm dập Nếu hai người thu hái cùng làm việc, một người có thể cắt quả từ cây, và người kia có thể dùng tải để hứng Người hứng quả dùng hai tay và cả một chân để làm việc, đầu tiên hứng quả, rồi đón đỡ túi để quả tiếp đất nhẹ nhàng

Hình 10: Dụng cụ hứng trái

1.4 Chuẩn bị các phương tiện vận chuyển, công lao động

Xe thu hái có mái được gập lại để đễ vận chuyển, và được mở ra để tạo bóng râm cho người thu hái và cho cả sản phẩm Có thể điều chỉnh kiểu dáng của xe kéo sao cho phù hợp nhất với các sản phẩm và các công đoạn làm việc khác nhau

Hình 11: Một xe kéo vân chuyển sản phẩm thu hoạch

Công cụ hỗ trợ cho người thu hái là một xe kéo di động, với giá để hộp và

có nắp rộng để tạo bóng râm Xe kéo nhỏ này được thiết kể để kéo bằng tay dọc

theo cạnh sườn của vườn quả thu hoạch

Hình 12: Xe kéo nhỏ bằng tay

Chuẩn bị nhân công: Tuỳ diện tích, số lượng

1.5 Kỹ thuật thu hái

Xác định thời điểm thu hái:

- Ngày quang đãng khô nắng là thời gian thu hoạch cam quýt tốt nhất

- Thu hoạch quả sau khi sương bốc hơi (khô sương)

- Thu hoạch vào lúc trời mát và nhẹ tay, tránh lúc trời nắng gắt làm các tế bào tinh dầu căng dễ vỡ, không nên thu hái quả sau cơn mưa hoặc có sương mù nhiều vì quả dễ bị ẩm thối khi tồn trữ

- Trái thu xong cần để nơi thoáng mát

Cam thu hái có thể đựng trong những cần xé

Hình 13: Đựng trái trong những cần xé

Để tránh làm hại quả, công nhân nên cắt móng tay và đeo găng tay, sử dụng kéo thu hoạch có cán tròn để cắt quả

Cần xé

Khi thu hoạch một tay giữ quả tay kia cắt quả với cuống có vài lá Nên đưa cành quả gần phía ngực, tay giữ cành quả, tay kia cắt nhẹ cả chùm với cành

mang lá Tuỳ theo giống sớm hay muộn mà thời gian thu hoạch khác nhau

Thu hoạch không được để rơi trái xuống đất Nên xếp trái trên nền có lót giấy hoặc xếp vào giỏ hoặc sọt

Hình 14: Xếp trái trên một lớp giấy

Khi thu hoạch nên mang bao tay vải tránh móng tay làm vết thương trái và dùng giỏ nhựa loại 20kg

Khi hái phải dùng kéo cắt, cắt từng quả, để nhẹ nhàng vào thùng xốp, tháng rổ… có lót lá

Kéo cắt nên làm sạch khuẩn bằng Natri Hypocloric Sodium (NaOCl) trước khi dùng Tất cả dụng cụ sau khi thu hoạch phải lau chùi sạch sẽ để vào chỗ ngăn nắp

1.6 Vận chuyển

Quả được thu hoạch xong đưa vào lán trại để phân loại, sơ chế vận chuyển đến nơi bảo quản hoặc tiêu thụ bằng các phương tiện xe kéo (hình 11, hình 12) hoặc bằng những xe cải tiến Nếu số lượng quả nhiều có thể vận chuyển xe tải nhỏ, máy cày

Thu hái ngày nào thì sản phẩm phải bán ngày đó, không được để lâu sẽ làm giảm phẩm chất quả và còn dễ bị thối hỏng

Hình 15: Xe cải tiến vận chuyển trái

1.7 Sơ chế

- Cắt tỉa phần cuống trái

- Làm sạch bằng cách lau sạch vỏ

- Loại bỏ quả bị hư hại trong lúc thu hoạch

- Đôi khi cần xử lý hoá chất cho quả trước lúc bảo quản để làm giảm các bệnh sau thu hoạch xảy ra

Đối với quả cam quít cuống quả lúc đầu vàng rồi nâu, cuối cùng là cuống rụng khỏi quả để lại trên quả một chỗ nhạy cảm với lây nhiễm bởi các bệnh nấm Có thể xử lý bằng cách các phương pháp:

+ Phun Thiabendazole 40% pha loãng ở nồng độ 500 lần vào thời điểm 1-2 tuần trước khi thu hoạch, hoặc ngâm trái trong dung dịch 3 phút ngay khi mới

+ Phun Iminoctodine 25% pha loãng 2.000 lần vào lúc 4 ngày trước khi thu hoạch hoặc ngâm trong 3 phút ngay khi mới thu hoạch trái để giảm tỉ lệ trái hư

Xử lý quả để có màu vàng đẹp

tích trong phòng thì bơm 1-5ppm Etylen vỏ quả sẽ xuất hiện màu vàng sau

12-36 giờ

- Ngâm vào dung dịch chúa 50 Cloethel và 100g Benomyl trong 100lít

C sau 24-48 giờ màu vàng sẽ xuất hiện

1.8 Phân loại và đóng gói sản phẩm

1.8.1.Phân loại

Hình 16: Phân loại chuẩn bị bán

- Phân loại sản phẩm thường được thực hiện để loại đi các phần bị tổn thương, thối hỏng, hoặc những sản phẩm khuyết tật khác (phần bỏ đi) trước khi

xử lý thêm Phân loại trước sẽ tiết kiệm được năng lượng vì không phải xử lý những sản phẩm đã hư hỏng Loại bỏ đi các sản phẩm thối hỏng sẽ hạn chế được

sự lây lan của bệnh lây nhiễm sang các đơn vị sản phẩm khác, đặc biệt là nếu không sử dụng thuốc trừ dịch hại sau thu hoạch

- Cam qu ýt được phân loại chủ yếu theo kích thước Phân loại có thể làm bằng tay hoặc bằng máy

Một phương pháp đơn giản là xếp các thanh ngang rẽ ra (xem minh hoạ hình 15), các sản phẩm có kích thước nhỏ hơn sẽ rơi qua các thanh ngang xuống thùng phân loại trước, và những sản phẩm có kích thước lớn hơn thì rơi tiếp sau

ở những vị trí mà thanh ngang rẽ ra rộng hơn

Hình 17 Dụng cụ phân loại cam quýt

Nhà vườn phân loại quả thủ công thì không nên ước lượng bằng mắt mà phải có dụng cụ đo đơn giản bằng ván gỗ mỏng hoặc bìa cứng, trên đó có đục

sẵn các lỗ tròn đường kính khác nhau

Kích thước tối ưu của quả thay đổi theo từng giống

-Trong trường hợp như qu ýt Ponkan: quả to (đường kính 8,5cm) hoặc cực

to (đường kính 9 cm) có hàm lượng các chất rắn hoà tan thấp và hàm lượng Axít thấp Chúng có vỏ dày và ít nước, khó bảo quản Do vậy các quả này cần tiêu thụ ngay sau thu hoạch Quả Ponkan cỡ trung bình (đường kính 8 cm) và cỡ nhỏ (đường kính 7,5 cm) có hàm lượng tổng các chất rắn hoà tan cao hơn và hàm lượng Axít cũng cao hơn Do vậy sau một thời gian bảo quản ngắn hương vị cũng tốt hơn

-Quả có kích thước trung bình (đường kính 7 -7,5cm) ít bị thối sau bảo quản Các thí nghiệm cho thấy chúng còn giữ được hương vị tốt 2 tháng sau bảo quản Quả to (đường kính hơn 7,5cm) ít bị thối sau bảo quản nhưng hương vị không tốt vì hàm lượng tổng các đường hoà tan và Axít thấp

Thiết bị phân loại quả có múi được minh họa (hình 16) dưới đây gồm có máng hình chữ nhật làm bằng gỗ dán, được lót tấm mút để tránh bầm dập Quả được đổ vào ô hình bát giác ở đầu máng, sau đó được để cho lăn, hướng về phía các khe hẹp Những quả lớn sẽ được giữ lại ở khe hẹp thứ nhất, quả vừa sẽ được giữ lại ở khe thứ hai, và những quả nhỏ ở khe cuối cùng Quả có kích thước bé hơn cả khe hẹp bé nhất thì sẽ lăn đến hết máng và chuyển thẳng vào thùng chứa Công nhân sẽ lấy quả ra bằng tay và để chúng vào thùng chứa có kích thước tương ứng

Bưởi phân loại theo dạng hình đúng giống, trọng lượng quả và loại bỏ những quả hư, có vết côn trùng cắn, dập, trầy xước, thâm đen trên vỏ Xử lý vi khuẩn, nấm và làm giảm trọng lượng, làm khô, sau khi phân loại bưởi được nhúng qua dung dịch Natrihipoxlorit 1%, để khô và sau đó nhúng trong dung dịch Citrashine để khô tự nhiên hoặc dùng quạt thổi hoặc dùng bao wrapping

Hình 18 :Thiết bị phân loại quả cây có múi

1.8.2 Đóng gói

Nên bao trái bằng lưới polostiren tránh va chạm khi cận chuyển làm hỏng trái trước khi đóng gói bằng thùng carton Trong thùng xếp 3 lớp, chia thành 6 ngăn, mỗi ngăn một quả để hạn chế sự va chạm mạnh trong quá trình vận chuyển

Hình 18: Bao trái bằng lưới polostiren

Tùy theo yêu cầu của người mua, xếp vào trong thùng hoặc giỏ hay cần xé

Hình 19: Đóng vào thùng carton hoặc gỗ

2.Bảo quản quả tươi

2.1.Bảo quản tự nhiên theo truyền thống

Ở Việt Nam theo kinh nghiệm

- Thu bưởi xuống người ta lấy vôi đặc bôi vào cuống, để nơi mát có thể giữ được 3-4 tháng

- Sau khi thu cần phải làm sạch rồi xử lý thuốc chống nấm Trải quả ra

không được xếp chất đống khi trữ lại để bán cho thương lái trong vài ngày

- Ở Hà Giang, cam chín sớm, chín vào dịp Tết, người ta bán ngay hoặc hái xong cho vào cát sạch có thể để qua rằm tháng giêng

+ Bảo quản cam:

Dùng dao cắt cuống đến sát núm quả Chọn qủa tốt vừa chín bảo quản như sau:

- Bôi vôi vào núm quả rồi xếp trên nền kho đã đệm một lớp cát khô dày 30

cm

- Cứ một lớp cam lại phủ một lớp cát dày kín quả Không xếp quá 10 lớp

- Trên cùng phủ 1 lớp cát dày, đậy bằng tre hoặc nứa, cót Định kỳ 15-20 ngày phải kiểm tra để loại bỏ quả thối, hỏng

Bằng cách trên có thể bảo quản cam được khoảng 2 tháng Hư hỏng gần 1/5 tổng số quả bảo quản

+ Bảo quản bưởi

Trước hết, chọn những quả bưởi có hình dáng đẹp, không sâu, bệnh, đủ độ chín sinh lý Dùng dao hay kéo sắc cắt cuống quả dài 0,5cm, lấy vôi tôi chấm vào vết cắt có tác dụng khử trùng, chống thối, bảo quản lượng quả ít dùng thùng cát tông hay thùng phuy 200lít, cho một lớp cát khô, nhỏ dày 10-15cm, xếp 1 lớp quả bưởi lên trên, cứ một lớp cát dày 5-7cm lại xếp một lớp bưởi cho đến khi đầy thùng, lớp cát trên cùng dày 20cm