giáo trình mô đun tạo cây con từ giâm chiết

Chương trình Môđun “Tạo cây con từ giâm – chiết” là một trong các chương trình đào tạo theo kiểu mới.. Giáo trình mô đun Tạo cây con từ giâm – chiết là một trong năm mô đun thuộc chương

GIÁO TRÌNH

Mô đun: TẠO CÂY CON TỪ

GIÂM – CHIẾT

Mã số: MĐ 03 NGHỀ: BẢO TỒN, TRỒNG VÀ LÀM

GIÀU RỪNG TỰ NHIÊN

TRÌNH ĐỘ: SƠ CẤP NGHỀ

Những năm gần đây tình hình dạy nghề của nước ta đã có những đổi mới, từ cách đào tạo theo truyền thống, hàn lâm chuyển sang đào tạo theo phương pháp mới dạng Môđun, giảng dạy công việc Chương trình Môđun “Tạo cây con từ giâm – chiết” là một trong các chương trình đào tạo theo kiểu mới Nhằm đáp ứng nhu cầu học tập, giảng dạy; nhóm biên sọan đã bám sát yêu cầu đào tạo, sản xuất, nhu cầu của người học và bản chất công việc để biên soạn tập tài liệu bài giảng tích hợp làm tài liệu giảng dạy cho giáo viên và tài liệu học tập cho học sinh trong quá trình đào tạo nghề

Giáo trình mô đun Tạo cây con từ giâm – chiết là một trong năm mô đun thuộc chương trình đào tạo nghề ”Bảo tồn, trồng làm giàu rừng tự nhiên”, được

Bộ Nông nghiệp và PTNT rà soát và cho chỉnh sửa lại trên cơ sở của hoạt động xây dựng chương trình đào tạo nghề cho nông dân nghề ”Kỹ thuật Bảo tồn, trồng

và làm giàu rừng tự nhiên”

Tập tài liệu giáo trình được biên sọan trên cơ sở cung cấp các kiến thức cần thiết cho các bài học của chương trình Bảo tồn, trồng và làm giàu rừng tự nhiên tự nhiên và hướng dẫn thực hiện công việc Chúng tôi tin rằng giáo trình này sẽ góp phần đáp ứng nhu cầu học nghề của lao động nông thôn Việt Nam

Chúng tôi xin chân thành cám ơn các đơn vị: Dự án Voctech, Bộ Nông nghiệp & PTNT, Trường CĐN Công nghệ và Nông lâm Nam Bộ, các chuyên gia phát triển chương trình, và các bạn đồng nghiệp tại các trường dạy nghề khác đã đóng góp ý kiến quý báu để chúng tôi hoàn thành được tập tài liệu này

Mặc dù có nhiều cố gắng, song giáo trình được biên soạn trong một thời gian ngắn nên không thể tránh khỏi những thiếu sót, mong được sự góp ý của các đồng nghiệp, bạn đọc để tập giáo trình được hoàn chỉnh hơn

Chúng tôi xin chân thành cảm ơn!

Tham gia biên soạn:

1 Chủ biên: Ông Phan Thanh Minh

2 Ông Trần Đức Thưởng

3 Bà Ngô Thị Hồng Ngát

4 Bà Nguyễn Thị Thanh Nhàn

MỤC LỤC

1 Lời tựa 3

2 Mục lục 5

3 Bài 1: Giâm hom keo lai 6

4 Bài 2: Chiết cành tre măng 25

5 TÀI LIỆU THAM KHẢO 39

Mã mô đun: MĐ 03

Giới thiệu mô đun:

Mô đun Tạo cây con từ giâm – chiết là mô đun chuyên môn nghề , mang tính tích hợp giữa kiến thức và kỹ năng thực hành tạo cây con từ giâm – chiết; nội dung mô đun trình bày kiến thức, kỹ năng về giâm hom keo lai và chiết cành tre măng Đồng thời mô đun cũng trình bày hệ thống các bài tập, bài thực hành cho từng bài dạy và bài thực hành khi kết thúc mô đun Học xong mô đun này, học viên có được những kiến thức cơ bản về giâm hom keo lai và chiết cành tre măng

Bài 1: GIÂM HOM KEO LAI

Mục tiêu:

- Trình bày được nội dung xây dựng vườn cây mẹ cung cấp hom;

- Trình bày được nội dung kỹ thuật giâm hom, những nhân tố ảnh hưởng đến khả năng ra rễ của hom giâm;

- Thực hiện giâm hom bạch đàn và keo lai, tạo cây con tiêu chuẩn đảm bảo

tỷ lệ cây xuất vườn ≥ 70%

- Xây dựng được vườn cây mẹ cung cấp hom keo lai và bạch đàn đúng yêu cầu kỹ thuật phù hợp với địa phương

- Có ý thức bảo vệ cây mẹ, tiết kiệm nguyên vật liệu và an toàn lao động

5, 6, 7 hàng năm

1.2 Chọn đất

- Vị trí vườn giống: gần nguồn nước tưới, nguồn nước sạch

- Đất trồng cây giống có thành phần cơ giới nhẹ, tơi xốp, thấm và thoát nước tốt

1.4 Mật độ trồng

Mật độ trồng (cự ly giữa các cây) ảnh hưởng đến số lượng và chất lượng hom Vì vậy việc xác định cự ly giữa các cây, hàng cây phù hợp là yếu tố quan trọng Nếu trồng mật độ quá dày thiếu ánh sáng, hom yếu ớt Nếu mật độ thưa, lượng hom mỗi lần khai thác bi giảm

Thường bố trí mật độ cây cách cây 40 cm, hàng cách hàng 50 cm (hoặc 60 cm), hoặc cây cách cây 50 cm, hàng cách hàng 50 cm Trồng theo vạt mỗi vạt rộng 5 – 10 m, khoảng cách giữa các vạt 1 m, chiều dài vạt tùy theo lô dất

1.5 Phân bón

Đất là nơi cung cấp chất dinh dưỡng cho cây nhưng trong đất thường không

đủ chất dinh dưỡng hoặc các chất dinh dưỡng ở dạng hợp chất khó tan cây không

sử dụng được Vì vậy phải bón phân cho cây sinh trưởng và phát triển tốt

- Bón lót 2 kg phân chuồng cộng 50 - 100 gram NPK hoặc 300 gram phân hữu cơ vi sinh thiên nông cho mỗi hố lúc trồng cây

- Cách bón: phân chuồng được trộn đều với đất ở độ sâu khoảng 10cm và trộn đều phân vô cơ với đất ở độ sâu 3 – 5 cm Tuy nhiên lượng phân bón còn phụ thuộc vào loại đất từng nơi

1.6 Chọn cây giống

- Có xuất sứ rõ ràng, nên mua giống ở các cơ sở giống tin cậy

- Cây sinh trưởng, phát triển tốt

- Cây con khỏe mạnh, mập mạp

- Dùng dao bén rạch rách vỏ bầu (nếu vỏ bầu bằng ni lông)

- Đặt cây ngay ngắn giữa hố rồi lấp đất xuống xung quanh bầu theo các bước sau đây:

 Lấp lần 3: Lấp đất cao hơn cổ rễ 2 – 3 cm theo hình mâm xôi

Chú ý: Trồng cây mẹ sai kỹ thuật

Hình 1.1 Các bướccông việc trồng cây mẹ

1 Tạo hố 2 Rạch vỏ bầu 3 Đặt cây xuống hố

Hình 1.2 Các lỗi kỹ thuật khi trồng cây mẹ

1 Đặt bầu nghiêng 2 Nén đất làm vỡ bầu

3 Lấp đất còn hở bầu 4 Đáy hố không phẳng

2.1 Làm cỏ, tưới nước

- Thường xuyên tưới nước cho cây vừa đủ ẩm

- Xới đất, tạo cho đất luôn tơi xốp, giúp cho hệ rễ phát triển tốt, xới đất kết hợp với làm cỏ, nhặt cỏ dại, vun gốc

2.2 Bón phân

Lượng phân bón 50 gram NPK hoặc 100 gram phân lân vi sinh cho 1 gốc Tưới nước đủ ẩm cho cây

2.3 Phòng trừ sâu bệnh hại

Phun thuốc phòng trừ sâu bệnh sau khi trồng cây 20 - 30 ngày; phun Viben

- Các cành còn lại để đâm ra chồi

- Phun Viben C 0,3% sau khi cắt chồi

2.4.2 Mùa cắt tạo chồi:

- Tùy theo điều kiện ở từng vùng mà mùa cắt tạo chồi khác nhau Ở các tỉnh miền nam mùa cắt tạo chồi vào các tháng 3 - 4 hàng năm

- Cắt cành vượt, cành la vào cuối mùa sinh trưởng Mục đích làm trẻ hóa cây giống

3 Khái niệm, ưu nhược điểm phương pháp giâm hom

Cây hom có đặc tính di truyền như của cây mẹ

Kỹ thuật đơn giản, dễ áp dụng

- Nhược điểm

Hệ số nhân giống không cao

4 Các điều kiện giâm hom

4.1 Nhà giâm hom

- Luống giâm hom được làm bằng nền cứng, nếu giá thể giâm hom bằng cát thì đổ cát trực tiếp trên luống cao 10 – 15 cm

- Kích thước luống: Chiều rộng: 1 – 1,1 m

- Chiều dài khoảng: 10 m

- Luống cách luống 0,8 m

4.2 Giá thể cắm hom

4.2.1 Cấy hom trên luống

- Giá thể cấy hom là cát thô được làm sạch đổ trực tiếp trên luống dày 10 – 15

cm trước khi cấy hom xử lý cát bằng thuốc vibenC có nồng độ 0.3%

Hình 3.3 Sơ đồ nhà giâm hom

4.2.2 Cấy trực tiếp vào bầu

- Đây là biện pháp tốt nhất để tiết kiệm công sức vừa không bị hao hụt cây

từ luống cấy trên cát sang bầu

- Giá thể giâm hom có thể bằng đất sạch, hoặc 2 phần cát trộn với một phần

xơ dừa, hoặc cát hai phần trộn với một phần than bùn và tạo trong bầu có kích thước thường 7x 12 cm cấy hom thẳng vào bầu Trước khi cấy hom

xử lý bằng thuốc vibenC có nồng độ 0,3%

Hình 3.4 Giá thể cấy hom trên luống (cát thô)

Hình 3.5 Giá thể cấy hom vào bầu (2 cát thô : 1 xơ dừa)

4.3 Vòm che luống giâm hom

4.3.1 Giàn che phía trên

- Vật liệu làm giàn che tuỳ thuộc vào điều kiện từng nơi, quy mô sản xuất

mà làm bằng chất liệu khác nhau

- Độ cao giàn che từ 2 – 2,2m (khung làm giàn phải chắc chắn)

- Vật liệu che phủ bằng thường lưới đen

4.3.2 Lều ni lon phía dưới (khung vòm)

- Khung vòm là những thanh sắt tròn hình vòm, khung cao 0,9m, phía dưới rộng bằng mép ngoài của luống giâm hom được nối với nhau bằng các thanh giằng dài 1m Tuỳ theo điều kiện địa hình mà nối các khung vòm thành lều có độ dài cần thiết

4.4 Hệ thống tưới phun

- Nguồn nước tưới: Tuỳ theo điều kiện từng nơi mà nguồn nước tưới gần hoặc xa vườn giâm hom Phải có đủ nước tưới cho cây, nguồn nước phải sạch

Hình 3.6 Vòm che luống giâm hom

- Hệ thống phun: Nước được đưa từ nguồn nước tới các ống dẫn nước đặt trực tiếp giữa luống giâm hom có gắn các vòi phun cao khoảng 0,4 m và cách nhau 0,8 – 1 m (các vòi phun ở dạng xương mù)

- Hệ thống tưới nên gắn thiết bị tự động để tiện cho việc chăm sóc và giảm bớt công sức

- Hệ thống thoát nước: là các rãnh đặt dọc theo chiều dài hai bên luống, chảy

ra đường thoát nước chính Hệ thống thoát nước phải đảm bảo thóat hết nước Không bị ứ đọng trong luống giâm

4.5 Một số loại thuốc hoá học

a Nhóm thuốc xử lý đất

- Thuốc diệt nấm như: vibenc; Ben láte; Dung dịch đồng-boóc đô…

- Thuốc trừ sâu như DDT; 666; ba suđin; furadan

b Nhóm thuốc khử trùng hom

- Thường sử dụng các lọai như: vibenc; Benlate;

Hình 3.7 Hệ thống tưới phun

c Nhóm thuốc kích thích hom ra rễ

- Xử lý hom bằng thuốc kích thích ra rễ nhằm giúp hom nhanh ra rễ tăng về

số lượng , chất lương và sự đồng đều của rễ các chất kích thích ra rễ được

sử dụng phổ biến hiên nay là: IBA, NAA, IAA … IBA và NAA có ảnh

hưởng, xúc tiến ra rễ tốt hơn IAA

Hình 3.8 Thuốc khử trùng hom Viben C

5 Một số nhân tố ảnh hưởng đến tỷ lệ ra rễ của hom giâm

5.1 Nhân tố nội tại

5.1.2 Tuổi cây mẹ và tuổi cành lấy hom

- Khả năng ra rễ của hom phụ thuộc rất nhiều vào tuổi cây mẹ Thông thường cây chưa ra hoa kết quả dễ nhân giống bằng hom hơn cây đã ra hoa kết quả Hom lấy từ cây tuổi non dễ ra rễ hơn hom lấy từ cây tuổi già

Hình 3.9 Thuốc kích thích ra rễ IBA

lấy từ cành ở tầng dưới dễ ra rễ hơn hom lấy từ cành tầng trên, cành cấp 1 dễ ra

rễ hơn cành cấp 2, 3

- Tuổi cành cũng ảnh hưởng lớn đến tỷ lệ ra rễ của hom Cành nửa hoá gỗ (cành bánh tẻ) cho tỷ lệ ra rễ cao nhất, cành đã hoá gỗ hoặc hoá gỗ yếu cho tỷ lệ ra rễ kém hơn

5.1.3 Sự tồn tại của lá trên hom

Lá là cơ quan quang hợp để tạo ra các chất hữu cơ cần thiết cho cây, đồng thời là cơ quan thoát hơi nước để khuếch tán tác dụng của các chất kích thích ra rễ đến các bộ phận của hom Lá cũng là cơ quan điều tiết các chất điều hoà sinh trưởng ở hom Vì thế khi giâm hom nhất thiết phải để lại một số diện tích lá cần thiết Không có lá thì hom không thể ra rễ, song diện tích lá quá lớn thì quá trình thoát hơi nước diễn ra mạnh làm hom bị héo và chết trước lúc ra rễ, mặt khác nếu

để nhiều lá thì hom quá dài không thể cắt được nhiều hom Khi chuẩn bị hom giâm, phải có 1-2 lá và phải cắt bớt 1 phần phiến lá, chỉ để lại ½ - 1/3 diện tích phiến lá

5.2 Nhân tố môi trường

5.2.1 Nhiệt độ không khí và nhiệt độ giá thể

- Nhiệt độ quyết định tốc độ ra rễ của hom Ở nhiệt độ quá thấp hom nằm ở trạng thái tiềm ẩn và không ra rễ còn ở nhiệt độ quá cao lại tăng cường độ hô hấp và

bị hỏng, từ đó làm giảm tỷ lệ ra rễ

- Các loài cây nhiệt đới cần nhiệt độ không khí trong nhà giâm hom thích hợp cho ra rễ là 28 – 330C, nhiệt độ giá thể thích hợp là 25 – 300

C Các loài cây

C 5.2.2 Độ ẩm không khí và giá thể

- Độ ẩm không khí và độ ẩm giá thể là nhân tố hết sức quan trọng trong quá trình giâm hom Các hoạt động quang hợp, hô hấp, phân chia tế bào, chuyển hoá vật chất và chuyển hoá các chất trong cây đều cần nước Thiếu nước thì hom bị héo, nhiều nước quá thì quang hợp bị ngừng trệ Khi giâm hom mỗi loài cây đều cần 1 độ ẩm thích hợp Thông thường độ ẩm giá thể thích hợp cho giâm hom từ 50 – 70%

- Chất lượng ánh sáng cũng ảnh hưởng đến tỷ lệ ra rễ của hom Ánh sáng đỏ và xanh làm giảm tỷ lệ ra rễ của hom

5.2.4 Thời vụ giâm hom

- Thời vụ giâm hom rất quan trọng đối với sự ra rễ của hom Có nhiều loài cây ra

rễ quanh năm song có một số loài có tính thời vụ rõ rệt Thời kỳ giâm hom tốt nhất (cho tỷ lệ ra rễ cao nhất) cho nhiều loài cây là các tháng xuân hè và đầu thu (tức là mùa mưa hoặc nóng ẩm) Trong thời gian này thì hom giâm nhanh

ra rễ và có tỷ lệ ra rễ cao

5.2.5 Thuốc kích thích hom ra rễ

- Các chất điều hoà sinh trưởng có vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình hình thành rễ của hom giâm, trong đó auxin được sử dụng nhiều nhất như: IAA, IBA, NAA, 2,4D, 2,4,5 T…

- Hiện nay người ta còn pha chế được thuốc bột để làm thuốc kích thích ra rễ có giá thành thấp hơn nhiều so với dùng các loại thuốc khác

5.3 Yếu tố kỹ thuật

- Kỹ thuật tạo vườn giống lấy hom

- Kỹ thuật cắt hom trên cây mẹ, kỹ thuật cắm hom vào giá thể

- Kỹ thuật điều chỉnh nhiệt độ, ánh sáng và chế độ nước phù hợp cho sự ra rễ của hom giâm…

- Tất cả các yếu tố kỹ thuật của quy trình giâm hom phải đảm bảo đúng kỹ thuật

và tuân thủ theo từng bước, có sự khác biệt giữa từng loài cây

Hình 3.10 Cây mẹ lấy hom

Hình 3.11 Cành hom đủ tiêu chuẩn (phải)

- Ngâm hom vào nước sạch (cắt lá đến đâu ngâm vào nước sạch đến đó)

- Ngâm hom vào dung dịch Benlat với liều lượng 6 - 10 gram /10 lit nước, thời gian 15 phút hoặc dung dịch VibenC nồng độ 0,3% thời gian 30 giây

- 1 phút

Hình 3.12 Cành hom sau khi cắt

6.4 Cắm hom

- Tạo lỗ giữa bầu 2-3cm (trước khi tạo lỗ cắm hom tưới nước để đất trong bầu mềm rễ cắm)

- Nhúng phần gốc của hom (thuốc ngập 1-1,5cm hom) vào thuốc kích thích

ra rễ (thuốc kích thích ra rễ hiện nay thường dùng là BT1; TTG; IBA nồng

độ 500ppm; 700ppm; 100ppm) có thể dùng thuốc nước hoặc thuốc bột

- Cắm hom vào giữa lỗ và ép chặt,

cắm xong phun nước nhẹ

- Hoặc cắm hom trực tiếp trên luống

Hình 3.13 Khử trùng hom

6.5 Chăm sóc hom giâm

Luống giâm hom được che bằng lều nilon để giữ ẩm và không để hom bị ảnh hưởng ánh sáng trực xạ

6.5.1 Chế độ nước

- Tùy theo điều kiện thời tiết từng nơi, theo mùa và trong một ngày đêm mà điều chỉnh lượng nước tưới cho phù hợp Khoảng cách giữa hai lần phun khoảng 20-60’, 1 lần phun khoảng 6-10’’

- Hàng ngày tưới ẩm cho hom bằng hệ thống phun sương mù Đảm bảo cho hom không bị khô nước hoặc quá ẩm Giá thể giâm hom cũng vừa đủ ẩm

- Tùy theo điều kiện thời tiết từng nơi, theo mùa và trong một ngày đem mà điều chỉnh lượng nước tưới cho phù hợp

- Thời kỳ cây chưa ra rễ cần độ ẩm lớn hơn Khi ra rễ nhu cầu độ ẩm giảm 6.5.2 Chế độ nhiệt:

- Nhiệt độ trong lồng phụ thuộc hầu như toàn bộ vào nhiệt độ bên ngoài

ngày trời nóng nắng vào lúc 12-13giờ Do vậy hom rất rễ bị héo cho nên

Hình 3.14 Cắm hom trên luống

6.6.2 Tưới nước, tưới phân

- Hàng ngày tưới nước đủ ẩm, không để bầu khô

- Ba ngày tưới phân NPK một lần nồng độ 0,01% (10gram NPK trong thùng 10lít nước)

6.6.3 Phòng trừ sâu bệnh

- Một tuần phun phòng nấm 1 lần bằng VibenC nồng độ 3%

B Câu hỏi và bài tập thực hành

Bài tập 1: Thực hiện theo nhóm (4 học viên/ nhóm) trồng: 200 cây keo lai;

Bài tập 2: Học sinh thực hiện theo nhóm (4 học viên/ nhóm) chăm sóc vườn cây

Bài tập 5: Thực hiện theo cá nhân: Giâm hom cây keo lai (mỗi học viên giâm 200

hom keo lai)

Bài tập 6: Làm theo nhóm học viên thực hiện chăm sóc hom cây keo lai giai đoạn

chưa ra rễ và giai đoạn đã ra rễ

C Ghi nhớ

- Tiêu chuẩn cây con đem trồng ở vườn cây mẹ, yêu cầu của hố trồng cây mẹ

- Các bước và yêu cầu của từng bước trồng cây mẹ

- Mùa vụ trồng vườn cây mẹ

- Các bước công việc chăm sóc vườn cây mẹ

- Yêu cầu kỹ thuật trong chăm sóc vườn cây mẹ

- Phương pháp điều tra sơ bộ sâu bệnh hại ở vườn cây mẹ

- Lựa chọn phương pháp phòng trừ sâu, bệnh hại hợp lý

- Chú ý khi sử dụng thuốc hoá hoạc trong phòng trừ sâu, bệnh hại

- Các bước giâm hom và yêu cầu từng bước

- Nồng độ thuốc chống nấm, thuốc kích thích ra rễ được sữ dụng trong giâm hom

- Chế độ nước cho hom giâm

- Phòng trừ nấm bệnh cho hom