kỹ thuật thâm canh và cấp nước tưới cho cây bưởi

Nhằm đưa ra những biện pháp canh tác thích hợp cho cây Bưởi, Trung tâm Tư vấn PIM, Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam, trong khuôn khổ đề tài độc lập cấp nhà nước “Nghiên cứu ứng dụng cá

PGS TS §oμn Do·n TuÊn - KS TrÇn ViÖt Dòng

LỜI NÓI ĐẦU

Bưởi là loại quả cao cấp, có giá trị về mặt dinh dưỡng và kinh tế

cao, là mặt hàng xuất khẩu với khối lượng lớn Ở nước ta Bưởi

được trồng ở nhiều vùng khác nhau Một trong những vùng Bưởi

có chất lượng tốt, uy tín và thương hiệu từ nhiều năm nay là

Bưởi Đoan Hùng, Phú Thọ Những năm gần đây, diện tích trồng

Bưởi đang giảm nhiều, mặc dù đã có nhiều dự án khôi phục lại

thương hiệu Bưởi Đoan Hùng nhưng diện tích trồng vẫn còn

nhỏ lẻ, mang tính cục bộ, năng suất không cao Có nhiều nguyên

nhân dẫn tới tình trạng như hiện nay: biện pháp kỹ thuật thâm

canh không đồng bộ, triệt để, các kỹ thuật chăm sóc còn hạn chế

nhất là một số khâu: quản lý nước, bón phân, dịch hại

Nhằm đưa ra những biện pháp canh tác thích hợp cho cây Bưởi,

Trung tâm Tư vấn PIM, Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam, trong

khuôn khổ đề tài độc lập cấp nhà nước “Nghiên cứu ứng dụng

các giải pháp khoa học công nghệ phòng chống hạn hán phục vụ

phát triển nông nghiệp bền vững ở các tỉnh miền núi phía Bắc”

đã tiến hành nghiên cứu thí nghiệm và xây dựng mô hình thâm

canh và tưới cho cây Bưởi tại Đoan Hùng, Phú Thọ thu được kết

quả khả quan Các vấn đề nghiên cứu bao gồm: chế độ tưới, kỹ

thuật thu trữ nước, kỹ thuật canh tác tổng hợp và quy trình

chăm sóc Bưởi trên đất dốc Cuốn sách kỹ thuật này tổng kết kết

quả đạt được của đề tài, phổ biến kinh nghiệm nhằm hỗ trợ nông

dân phục hồi sản xuất Bưởi ở vùng núi và trung du phía Bắc

Cuốn sách gồm 3 phần:

Phần I Kỹ thuật thâm canh cây Bưởi: Trình bày tổng thể về quá

trình sinh trưởng và phát triển, cũng như các biện pháp kỹ thuật

canh tác, chăm sóc cây Bưởi qua từng thời kỳ sinh trưởng để cây Bưởi phát triển khỏe mạnh, mang lại hiệu quả kinh tế cao Phần II Kỹ thuật thu trữ nước tưới trên đất dốc: Giới thiệu về

kỹ thuật thiết kế, xây dựng và vận hành hệ thống thu trữ mưa để cấp nước tưới trong những giai đoạn thiếu nước nhằm tăng năng suất cây trồng Hệ thống thu trữ nước được xây dựng trên cơ sở xem xét, phân tích các yếu tố khí hậu, địa hình, đất đai, cây trồng Phần III Biện pháp giữ ẩm và chống xói mòn: Giới thiệu sự kết hợp trồng cây Bưởi với các biện pháp canh tác tổng hợp giữ ẩm

và chống xói mòn, bảo vệ đất bằng trồng cây lạc dại, tủ gốc bằng rơm rạ và đào mương cắt dốc

Cuốn sách này nhằm trang bị kiến thức phục vụ đào tạo và thực hành cho các cán bộ, kỹ sư thủy lợi, khuyến nông và bà con nông dân tại các địa phương, đồng thời làm sách tham khảo cho sinh viên và các nhà nghiên cứu

Tuy viết chủ yếu cho cây Bưởi vùng núi trung du phía Bắc nhưng các kiến thức, kinh nghiệm trong cuốn sách này có thể vận dụng cho cây ăn quả nói chung thuộc vùng núi, trung du trong nhiều miền của đất nước

Các tác giả xin chân thành cảm ơn Bộ Khoa học và Công nghệ,

Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã tạo nhiều điều kiện thuận lợi để triển khai nghiên cứu Xin cảm ơn các chuyên gia, các nhà khoa học đã góp ý cho cuốn sách, xin cảm ơn Nhà xuất bản Nông nghiệp đã giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi để xuất bản cuốn sách này

Thay mặt các tác giả PGS TS Đoàn Doãn Tuấn

Môc lôc

MỤC LỤC

Lời nói đầu 3

Phần I Kỹ thuật thâm canh cây Bưởi 7

1 Đặc điểm thực vật học của cây Bưởi 7

2 Kỹ thuật trồng và chăm sóc cây Bưởi từ 1 ÷ 3 năm tuổi 10

2.1 Yêu cầu về điều kiện sinh thái 10

2.2 Yêu cầu về giống 10

2.3 Thiết kế vườn 11

2.4 Kỹ thuật trồng 12

2.5 Kỹ thuật chăm sóc 13

3 Kỹ thuật chăm sóc cây Bưởi thu hoạch 15

3.1 Làm cỏ 15

3.2 Bón phân 15

3.3 Cắt tỉa cành 16

3.4 Phòng trừ sâu bệnh hại 16

3.5 Chế độ nước cho cây Bưởi 18

3.6 Thu hoạch và bảo quản 20

Phần II Kỹ thuật thu trữ nước tưới trên đất dốc 21

1 Các vấn đề cần xem xét khi thiết kế hệ thống thu trữ nước 21

2 Thiết kế hệ thống thu trữ nước 23

2.1 Nhu cầu nước và chế độ tưới cho cây Bưởi 23

2.2 Dung tích bể 24

Kü thuËt th©m canh vµ cÊp n−íc t−íi cho c©y b−ëi 2.3 Ví dụ tính toán dung tích bể cho mô hình Bưởi tại Đoan Hùng - Phú Thọ 26

2.4 Hệ thống thu nước 29

2.5 Hệ thống xử lý 30

2.6 Bể trữ nước 32

2.7 Bể trộn phân 35

2.8 Hệ thống ống tưới 35

2.9 Quản lý, vận hành hệ thống 36

Phần III Kỹ thuật giữ ẩm và chống xói mòn 39

1 Che phủ đất bằng lạc dại 39

1.1 Tác dụng của cây lạc dại 39

1.2 Kỹ thuật trồng lạc dại 40

1.3 Chăm sóc lạc dại 41

2 Tủ gốc 42

2.1 Tác dụng của tủ gốc 42

2.2 Cách tủ gốc 42

2.3 Chăm sóc 43

3 Kết quả canh tác tổng hợp xen lẫn với trồng Bưởi 43

4 Chống xói mòn bằng mương cắt dốc 43

4.1 Tác dụng 43

4.2 Cách đào 43

4.3 Bảo quản rãnh 44

Phần kết 45

Tài liệu tham khảo 47

Phần I

KỸ THUẬT THÂM CANH CÂY BƯỞI

Bưởi là loại quả cao cấp, có giá trị về mặt dinh dưỡng và kinh tế

cao, là mặt hàng xuất khẩu với khối lượng lớn Canh tác Bưởi ở

vùng đồi núi đã có từ lâu, nhiều vùng đã có thương hiệu Một

trong những vùng Bưởi có chất lượng tốt, uy tín từ nhiều năm nay

là Bưởi Đoan Hùng, Phú Thọ Những năm gần đây, diện tích

trồng Bưởi đang giảm nhiều, mặc dù đã có nhiều dự án khôi phục

lại thương hiệu Bưởi Đoan Hùng nhưng diện tích trồng vẫn còn

nhỏ lẻ, mang tính cục bộ, năng suất không cao Có nhiều nguyên

nhân dẫn tới tình trạng như hiện nay: biện pháp kỹ thuật thâm

canh không đồng bộ, triệt để; các kỹ thuật chăm sóc còn hạn chế

nhất là một số khâu như quản lý nước, bón phân, dịch hại

Phần này giúp bạn đọc có cái nhìn tổng thể về quá trình sinh

trưởng và phát triển, cũng như các biện pháp kỹ thuật giúp cây

Bưởi phát triển mạnh khỏe, năng suất cao

1 Đặc điểm thực vật học của cây Bưởi

Bưởi là một loài thuộc họ cam quýt (Rutaceae), Chi Citrus, tên

khoa học là Citrus grandis (L) Osbeck

Bưởi là cây ăn quả sống lâu năm, thân gỗ, lá xanh quanh năm,

thân cao, tán có dạng tròn tự nhiên, hình tròn dẹt hoặc hình nón

Cành to khỏe, dày, thưa tuỳ giống Hoa, lá, hạt, quả đều to hơn

so với cam quýt, cành lá phát triển mạnh

- Các đợt lộc trong năm:

+ Lộc xuân: bắt đầu từ tháng 2 đến tháng 4, số lượng cành xuân tương đối nhiều, chiều dài cành tương đối ngắn Cành xuân mang hoa gọi là cành quả, không mang hoa gọi là cành dinh dưỡng Với cành quả thì không có lá hoặc ít lá thì tốt hơn Trên 90% cành quả của Bưởi là cành xuân 1 ÷ 2 năm tuổi Chất lượng cành xuân đối với sự ra hoa kết quả là rất quan trọng

+ Lộc hè: xuất hiện từ tháng 5 đến tháng 7, không ra tập trung, sinh trưởng không đều đặn, cành thường to, dài, đốt thưa Cành mùa hạ nhiều sẽ cạnh tranh dinh dưỡng với quả gây rụng quả, ảnh hưởng này là tương đối lớn

+ Lộc thu: xuất hiện từ tháng 8 đến tháng 10, mọc đều và nhiều hơn lộc hè Vai trò chủ yếu trong việc tạo tán, cải thiện bộ máy quang hợp, cần thiết cho sinh trưởng và phân hoá mầm hoa + Lộc đông: xuất hiện từ tháng 11 đến tháng 12, thường ít, cành ngắn, lá vàng xanh, nếu xuất hiện nhiều sẽ làm tiêu hao dinh dưỡng, ảnh hưởng tới sự phát triển mầm hoa của cành quả Việc phân chia các đợt lộc sinh trưởng chỉ mang tính tương đối,

nó còn phụ thuộc vào tuổi cây, giống, điều kiện canh tác, sinh thái của từng vùng trồng

- Đặc điểm lá:

Lá đơn, cuống dài, phiến tương đối rộng, có eo lá Tuổi của lá Bưởi là từ 17 đến 24 tháng Tỉ lệ lá và quả trên cây có ý nghĩa quyết định đến năng suất và chất lượng Bưởi, tùy theo giống mà

tỉ lệ này khác nhau

PhÇn I Kü thuËt th©m canh c©y b−ëi

- Hoa và các đặc điểm thụ phấn, thụ tinh của Bưởi:

Là loại hoa tơ chùm hay tự bông, hoa có mang lá hoặc không

Hoa không mang lá chiếm số lượng nhiều hơn Tràng hoa có từ

3 ÷ 5 cánh tách rời, 3 ÷ 6 cánh hoa, màu trắng, dày Nhị đực từ

22 ÷ 47 chiếc Đầu nhụy thường to và cao hơn các bao phấn

Với cấu tạo này, Bưởi được coi là cây tự thụ phấn khai hoa dễ

dàng, từ khi nở đến khi tàn hoa chừng hơn 1 tháng,Bưởi ra hoa

rất nhiều nhưng tỉ lệ đậu lại kém (chỉ 1÷ 2%)

- Quả và tập tính của quả:

Quả Bưởi thuộc loại quả cam, do bầu phát dục mà thành Vách

ngoài của bầu phát thành vỏ ngoài của quả, vách giữa thành lớp

cùi, vách trong gọi là tâm thất phát dục thành múi với nước dính

và hạt bên trong Cây Bưởi từ khi ra hoa đến khi đậu quả phải

trải qua 3 giai đoạn: giai đoạn 1 là rụng nụ, sau đó giai đoạn 2

là sự rụng hoa và giai đoạn 3 là sự rụng sinh lý của quả

- Đặc điểm sinh trưởng:

Cây lâu năm có 2 chu kỳ sinh trưởng là chu kỳ lớn và chu kỳ nhỏ

Chu kỳ lớn: Là chu kỳ sống của cây, được tính từ khi thụ phấn,

thụ tinh hình thành hạt đến lúc chết Gồm giai đoạn sinh trưởng

sinh dưỡng và giai đoạn sinh trưởng sinh thực, già hóa và chết

Chu kỳ nhỏ, là chu kỳ sống hàng năm của cây Ra lộc, phân hóa

mầm hoa, ra hoa, đậu quả, rụng lá

Hoa nở là thời điểm quan trọng nhất trong chu kỳ sinh trưởng

của cây trồng, nó đánh dấu sự thay đổi tương quan sinh trưởng

Kü thuËt th©m canh vµ cÊp n−íc t−íi cho c©y b−ëi

Với cây hàng năm, sự ra hoa đánh dấu thời kỳ sinh trưởng sinh thực bắt đầu diễn ra mạnh mẽ Bưởi là cây lâu năm, ra hoa là một giai đoạn trong chu kỳ hàng năm, khi hoa xuất hiện đánh dấu sự thay đổi về ưu thế sinh trưởng: sinh trưởng sinh thực bắt đầu chiếm ưu thế hơn

2 Kỹ thuật trồng và chăm sóc cây Bưởi từ 1 ÷ 3 năm tuổi

2.1 Yêu cầu về điều kiện sinh thái

a) Nhiệt độ: Vùng trồng Bưởi có nhiệt độ từ 8 ÷ 39 oC, nhiệt độ thích hợp cho cây Bưởi là 23 ÷ 29 oC, nhiệt độ thấp hơn 13 oC cây Bưởi ngừng sinh trưởng Vào thời kỳ phân hóa mầm hoa (tháng 11, 12) yêu cầu nhiệt độ thấp hơn 25 oC, thời kỳ nở hoa, thụ phấn (tháng 2, 3) yêu cầu nhiệt độ lớn hơn 20 oC, thời kỳ rụng quả sinh lý nhiệt độ dưới 34 oC

b) Mưa: Lượng mưa bình quân năm 1000 ÷ 2000 mm, phân bố

đều các tháng trong năm, là vùng ít ảnh hưởng của điều kiện thời tiết bất thường trong thời kỳ ra hoa và quả non như: mưa

đá, lốc xoáy…

c) Đất trồng: Bưởi được trồng trên các loại đất phù sa, đất cát

pha hoặc thịt nhẹ, trồng ở vùng có địa hình bằng phẳng hoặc có

độ dốc <15 oC, có thành phần cơ giới nhẹ hoặc trung bình, đất tơi xốp, thấm nước tốt, tầng canh tác >0,7m, pH thích hợp 5,5 ÷ 6,5

2.2 Yêu cầu về giống

Giống phải được lấy từ những cây đầu dòng đã được tuyển chọn

Có thể dùng cành ghép hoặc cành chiết Cành ghép lâu tạo tán

hơn so với cành chiết Cành ghép lâu ra quả hơn nhưng tuổi thọ

lâu hơn cành chiết Cây giống phải sinh trưởng khỏe, tán cây hình

bán cầu, ra hoa vào tháng 1÷2, thu hoạch vào tháng 10÷11, năng

suất trung bình đạt 100 ÷ 200 quả/cây, trọng lượng trung bình quả

từ 0,8 ÷ 1,1 kg, đường kính từ 10 ÷ 13 cm, chiều cao từ 12 ÷ 15 cm

2.3 Thiết kế vườn

a) Chuẩn bị đất trồng: Dọn vệ sinh vườn trồng, không để cây

tạp, cây khác, cây lâm nghiệp Làm sạch cỏ dại, gốc cây lớn, các

vùng trũng phải được san lấp Những vùng bằng phẳng hoặc có

độ dốc không quá lớn (<5o) có thể cày khoảng 20 cm sau đó san

phẳng và nhặt sạch cỏ

b) Thiết kế vườn trồng:

- Đối với đất vùng đồng bằng, phù sa ven sông hoặc đất có độ dốc

nhỏ <5o được thiết kế theo lô, thửa, mỗi lô từ 0,1 ÷ 0,5 ha Trong

mỗi lô, hàng cây được bố trí thành các băng, luống và có rãnh thoát

nước rộng 0,3 ÷ 0,5 m, sâu 0,3 ÷ 0,4 m từ 2 ÷ 4 hàng cây/luống

- Đối với đất có độ dốc từ 5o ÷ 15o thiết kế hàng cây theo đường

đồng mức, mỗi đường đồng mức là 1 hàng Bưởi Chia thành các

lô rộng 0,1 ÷ 0,5 ha, giữa các lô có đường chia lô rộng 2,5 ÷ 3 m

kết hợp làm đường đi lại chăm sóc Bưởi (có thể xác định đường

đồng mức bằng ống Tivo hoặc thước chữ A)

c) Mật độ và khoảng cách trồng:

Khoảng cách trồng Bưởi thích hợp là 5 × 6 m hoặc 6 × 6 m

tương ứng với 280 ÷ 335 cây/ha

Khi đào đất thì bỏ lớp đất mặt một bên để trộn với phân bón lót

để lấp bằng mặt hố Lớp đất phía dưới đắp lên trên mặt hố (10 ×

15 cm), đắp thành vòng quanh miệng hố

- Bón lót: Lượng phân bón lót cho một hố + Phân chuồng: 50 ÷ 70 kg

+ Phân lân: 0,7 ÷ 1 kg + Phân kali: 0,2 ÷ 0,3 kg + Vôi bột: 0,8 ÷ 1 kg Đào hố, bón lót phải xong trước khi trồng 30 ngày

PhÇn I Kü thuËt th©m canh c©y b−ëi

cắm cọc chéo và buộc cố định bằng dây Tủ gốc giữ ẩm cho cây

bằng rơm, rạ rộng 1m, dày 10 ÷15 cm, cách gốc 10 cm Tưới

nước liên tục 1 ÷ 2 ngày/lần (trong 1 tuần sau khi trồng) để làm

chặt gốc và giữ ẩm cho cây (tưới 30 ÷ 40 lít nước/lần) Sau đó

tưới 5 ÷ 7 ngày/lần trong tháng đầu tiên, tháng thứ 2 tưới định

kỳ 2 ÷ 3 lần/tháng

2.5 Kỹ thuật chăm sóc

a) Làm cỏ: Thường xuyên làm sạch cỏ, nhất là vị trí quanh gốc

từ 40 ÷ 50 cm, vì vị trí này là nguồn gây bênh chủ yếu cho Bưởi

Dùng rơm, rạ tủ quanh gốc, cách gốc 10 ÷ 15 cm để giữ ẩm và

hạn chế cỏ dại Khi cây Bưởi còn nhỏ có thể trồng xen những

cây họ đậu như lạc, đậu tương hoặc cây rau: như rau ngót

nhưng phải cách gốc từ 0,8 ÷ 1 m để phòng trừ cỏ dại và giảm

xói mòn đất

b) Bón phân:

Cách bón:

- Năm thứ 1÷2 có thể sử dụng nước phân chuồng pha loãng, tưới

với lượng 7 ÷ 10 lít/cây Trước khi tưới xới nhẹ, sâu 5 ÷ 7 cm

xung quanh theo hình chiếu của gốc vào phía gốc cây 20 cm,

sau đó tưới phân, sau đó lấp lại

- Sử dụng phân hữu cơ bằng cách rạch hố rộng 20 cm, sâu 5 ÷ 7 cm

theo hình chiếu của tán, bỏ phân, tưới nước để phân hòa tan, rồi

lấp đất kín

Kü thuËt th©m canh vµ cÊp n−íc t−íi cho c©y b−ëi

Bảng 1-1 Lượng phân bón thời kỳ đầu khi mới trồng Bưởi

Lượng phân bón (kg/cây) Thời gian bón/ tỉ lệ bón Tuổi

cây Phân hữu

cơ Đạm Lân Kali

Vôi bột Tháng 2 Tháng 5 Tháng 8 Tháng 11 Năm

1 0,15-0,2 0,150,1- 0,1-0,2 Năm

2 25 0,2-0,3 0,3-0,4 0,1-0,2 0,5 Năm

3 25 0,4-0,5 0,6-0,8 0,2-0,3 0,8

40%

đạm + 40%

kali

30%

đạm + 20%

kali

30%

đạm + 20%

kali

Phân hữu cơ + 100% phân lân + 20% Kali

Hình 1.1 Bón phân cho Bưởi

c) Kỹ thuật tưới nước:

Cây Bưởi cần độ ẩm trong khoảng 60 ÷ 80% độ ẩm tối đa đồng

ruộng Thường xuyên tưới nước cho cây, tưới đều xung quanh

bán kính của tán cây Nếu thời tiết không mưa, quan sát thấy đất

không vo thành viên được (đất phù sa, đất thịt nhẹ và trung

bình) thì tiến hành tưới đến khi dùng ngón tay ấn xuống đất thấy

ướt ngón tay (đất phù sa), vo thành viên nắn không vỡ (với đất

thịt nhẹ và trung bình) hoặc có thể áp dụng theo thời gian như

sau: khoảng 3 tuần tưới một lần từ tháng 11 đến tháng 4, khoảng

2 ÷ 3 tuần tưới một lần từ tháng 5 đến tháng 10

d) Chăm sóc khác:

- Phải tiến hành dặm những cây bị chết, cây sinh trưởng kém

- Cắt tỉa cây theo hình bán cầu, để cây sinh trưởng đều và chống

đổ tốt Ngoài ra phải cắt tỉa những cành bị bệnh, cành sinh

trưởng kém

3 Kỹ thuật chăm sóc cây Bưởi thu hoạch

3.1 Làm cỏ:

Thường xuyên làm sạch cỏ dại xung quanh gốc, san bằng lại

những vị trí trũng quanh gốc, không để đọng nước gây rụng quả

3.2 Bón phân

Cách bón:

- Bón phân hữu cơ: Có thể pha loãng, đào rãnh xung quanh tán

cây theo hình chiếu của tán cây, với bề rộng 20 ÷ 30 cm, sâu 20

cm, tưới nước phân theo rãnh sau đó lấp đất

- Bón phân vô cơ: Đào rãnh xung quanh tán cây theo hình chiếu của tán cây, với bề rộng 20 ÷ 30 cm, sâu 20 cm, bỏ phân đều xung quanh gốc rồi tưới nước để hòa tan phân rồi lấp đất hoặc hòa tan phân trước rồi tưới theo rãnh đã đào

- Nên bón vôi định kỳ cùng với đợt bón sau khi thu hoạch để điều hòa độ pH trong đất từ 5,5 ÷ 6,5

Bảng 1-2 Lượng phân bón cho thời kỳ thu hoạch

Lượng phân bón (kg/cây) Thời gian bón/ tỉ lệ bón Tuổi

cây Phân hữu

cơ Đạm Lân Kali

Vôi bột

Tháng

1-2 (thúc hoa)

Tháng 4-5 (thúc quả)

Sau khi thu hoạch 4-6 30-50 0,7-

0,9 0,5-0,6 0,3-0,4 Năm

kali

20%

đạm + 20%

kali

Phân hữu

cơ + 100% phân lân + 40% Kali + 40% đạm

PhÇn I Kü thuËt th©m canh c©y b−ëi

- Phòng trừ: Phun thuốc diệt sâu 2 lần cho mỗi đợt lộc non bằng

thuốc Decis 2,5EC 0,1 ÷ 0,15% hoặc Polytrin 50EC 0,1 ÷ 0,2%

b) Sâu đục thân:

- Thời gian xuất hiện: Từ tháng 3 ÷ 9

- Phòng trừ: Cắt tỉa cành, quét vôi vào gốc sau thu hoạch, bắt diệt

xén tóc đẻ trứng Phát hiện sớm vết đục dùng dây thép luồn vào

chỗ đục để bắt sâu hoặc bơm thuốc xông hơi vào lỗ như: Ofatox

400EC 0,1%, Supracide 40ND 0,2% sau đó bịt miệng lỗ lại

c) Nhện hại:

- Thời gian xuất hiện: Tháng 3 ÷ 4, tháng 7 ÷ 9

- Phòng trừ: Dùng thuốc Comite, Ortus 50EC hoặc Pegasus 250

pha nồng độ 0,1 ÷ 0,2% phun lúc cây đang ra lộc non để phòng

Nếu đã bị nhện phá hại phun những loại trên 2 ÷ 3 lần cách 5 ÷ 7

ngày phun một lần

d) Rệp:

- Thời gian xuất hiện: Tháng 3 ÷ 4, tháng 8 ÷ 10

- Phòng trừ: Dùng thuốc Sherpa 25EC hoặc Trebon pha với

nồng độ 0,1 ÷ 0,2% phun 1 ÷ 2 lần ở thời kỳ lá non

đ) Bệnh loét và bệnh sẹo:

- Thời gian xuất hiện: Bênh loét: tháng 4÷10, cây mới trồng 1÷3

năm tuổi; Bệnh sẹo từ tháng 3÷8

- Phòng trừ: Phun thuốc Boocdo 1÷2% hoặc Kasuran 0,2%

Kü thuËt th©m canh vµ cÊp n−íc t−íi cho c©y b−ëi

e) Bệnh chảy gôm:

- Thời gian xuất hiện: Từ tháng 5 ÷ 10

- Phòng trừ: Đẽo sạch lớp vỏ và phần gỗ bị bệnh, dùng thuốc Boocdo 2% phun lên cây và quét trực tiếp và chỗ bị bệnh

g) Bệnh greening:

- Thời gian xuất hiện: Các thời kỳ của cây Bưởi

- Phòng trừ: Sử dụng giống sạch bệnh, phun thuốc Decis 2,5 EC 0,1 ÷ 0,15%, Trebon 0,1 ÷ 0,15% Cắt bỏ những cành bị bệnh đem đốt hoặc trồng xen cây ổi để hạn chế Rầy chổng cánh

h) Ruồi vàng:

- Thời gian xuất hiện: Tháng 10 ÷ 11, khi sắp thu hoạch quả

- Phòng trừ: Phun thuốc Dipterex nồng độ 0,2% để phun lên quả Nên phun trước khi ruồi gây hại Khi phun thuốc phải cẩn thận Thuốc Dipterex độc đối với người Nên phun ít nhất là 2 tuần trước khi thu hoạch; dùng bẫy bả sử dụng hỗn hợp 5 ml mật ong và 0,1 đến 0,15% thuốc Dipterex trong 1 lít nước rồi đổ vào chai nhựa Plastic đã được cắt ra, lắc đều rồi buộc lên cành cây (1 bẫy/1 cây) Có thể bỏ thêm vài lát cam mỏng tăng sự thu hút ruồi vàng vào bẫy hoặc dùng bẫy dính ruồi

3.5 Chế độ nước cho cây Bưởi

Bưởi phải được cung cấp độ ẩm đầy đủ trong suốt thời kỳ sinh trưởng Một số thời điểm quan trọng phải tưới: Thời kỳ phân hóa mầm hoa (tháng 11, tháng 12), thời kỳ ra hoa (tháng 1, 2), thời kỳ quả non và rụng quả sinh lý (tháng 4) Quy trình tưới khi không có mưa cụ thể như sau:

+ Sau khi thu hoạch để thời gian khô hạn khoảng 20 ÷ 25 ngày

Thời gian này cây cần khô hạn để phân hóa mầm hoa vì sẽ hạn

chế được ra lộc đông, có lợi cho việc quang hợp tích lũy các

chất dinh dưỡng, tăng nồng độ dịch bào sẽ thuận lợi cho việc

phân hóa mầm hoa (nếu gặp mưa cần che phủ gốc bằng nilon

quanh gốc);

+ Sau khi phân hóa mầm hoa, tiến hành tưới đến độ ẩm 80% độ

ẩm tối đa đồng ruộng (tưới khoảng 0,8 ÷ 1 m3/cây) Hai ngày

tiếp theo, mỗi ngày tưới một lần Một lần tưới 0,1 ÷ 0,2 m3/cây;

+ Sau 7 ÷ 10 ngày cây sẽ bắt đầu ra hoa, tiếp tục tưới từ 0,4 ÷

0,5 m3/cây Sau đó cứ 5 ngày tưới một lần Một lần tưới 0,2 ÷

0,3 m3/cây (tưới 2 ÷ 3 lần);

+ Sau đó cứ 3 tuần lại tưới một lần (một lần tưới khoảng 0,8 ÷ 1

m3/cây) đến khi có quả non và rụng quả sinh lý;

+ Đến khi rụng quả sinh lý, 7 ÷ 10 ngày tưới một lần Một lần

tưới 0,4 ÷ 0,5 m3/cây (tưới 3 ÷ 4 lần) tạo cho cây Bưởi làm quen

với độ ẩm cao, tránh hiện tượng cây Bưởi bị “Sốc” khi gặp mưa

to, gây rụng quả;

+ Sau đợt tưới rụng quả sinh lý đến trước khi thu hoạch 1 tháng,

2 ÷ 3 tuần tưới một lần Một lần tưới 0,6 ÷ 0,8 m3/cây

+ Trước khi thu hoạch 1 tháng không tưới

Chú ý: Tưới đều xung quanh tán cây, có thể quan sát để tưới và

ngừng tưới như sau:

- Trước khi tưới: Quan sát thấy đất không vo thành viên được

(với đất phù sa, đất thịt nhẹ và trung bình) thì bắt đầu tưới;

- Bắt đầu tưới quan sát:

+ Đối với đất phù sa, đất cát tưới đến khi dùng tay ấn xuống đất thấy ướt tay hoặc giấy thấm bị ẩm dần là được

+ Đối với đất thịt nhẹ và trung bình tưới đến khi đất vo thành viên ấn không vỡ là đạt

3.6 Thu hoạch và bảo quản

- Tùy từng giống Bưởi mà cho thu hoạch vào những thời điểm khác nhau nhưng chủ yếu là thu hoạch vào tháng 11 và 12 hàng năm Có thể thu hoạch sớm để cây có thời gian phân hóa mầm hoa

Hình 1.2 Bưởi khi thu hoạch

- Khi thu hoạch không nên để Bưởi dập, nát, không bị sâu bệnh

Để sử dụng được lâu dài, dùng vôi bôi vào cuống để tránh sâu bệnh xâm nhập qua cuống Sử dụng bao tải, thùng các tông hoặc cho vào thùng cót, hòm gỗ để bảo quản

Phần II Kỹ thuật thu trữ nước tưới trên đất dốc

Phần II

KỸ THUẬT THU TRỮ NƯỚC TƯỚI

TRấN ĐẤT DỐC

Canh tỏc nụng nghiệp vựng đồi nỳi chủ yếu trờn đất dốc với thế

mạnh là cỏc cõy trồng cạn Địa hỡnh bị chia cắt, nhỏ lẻ, phõn tỏn,

nguồn nước khan hiếm, lượng mưa nhiều nhưng phõn bố khụng

đều và khụng trữ lại được do địa hỡnh dốc Ngoài ra hiện tượng

xúi mũn trờn vựng đất dốc đang diễn ra với tốc độ nhanh do

nhiều nguyờn nhõn: chặt phỏ rừng, canh tỏc khụng đỳng kỹ

thuật dẫn đến những vựng canh tỏc khụng bền vững Do đú,

vấn đề đảm bảo nguồn nước, giảm xúi mũn trong đất để cú thể

canh tỏc nụng nghiệp lõu dài đang là vấn đề cấp thiết đối với địa

bàn vựng đồi nỳi

Kỹ thuật thu trữ nước là giữ lại lượng nước khi mưa để phục vụ

tưới trong những giai đoạn thiếu nước nhằm tăng năng suất cõy

trồng Ngoài ra, hệ thống thu trữ sẽ cắt dũng chảy và trữ lại nờn

giảm lượng xúi mũn trong đất Hệ thống thu trữ nước được xõy

dựng dựa trờn việc xem xột, phõn tớch cỏc yếu tố nhiệt độ, lượng

mưa, địa hỡnh, điều kiện đất đai và cõy trồng

1 Cỏc vấn đề cần xem xột khi thiết kế hệ thống thu trữ

nước

Khi thiết kế một hệ thống thu trữ nước cần phải xem xột một số

vấn đề:

Kỹ thuật thâm canh và cấp nước tưới cho cây bưởi

+ Địa hỡnh: Địa hỡnh cú ảnh hưởng lớn đến chế độ dũng chảy và

vị trớ đặt bể, kớch thước bể Địa hỡnh dốc sẽ phức tạp để xõy dựng bể do khối lượng đào đắp tạo mặt bằng lớn

+ Đất đai thổ nhưỡng: Kết cấu của tầng đất cú ý nghĩa trong việc giữ lại lượng đất bị xúi mũn hay lượng nước ngầm xuống tầng sõu Tựy vào từng loại đất mà cú khả năng giữ nước khỏc nhau Ngoài ra, kết cấu tầng đất cũng ảnh hưởng đến loại hỡnh và độ bền cụng trỡnh

+ Mưa: Lượng mưa là nguyờn nhõn chớnh gõy ra xúi mũn đất nhưng cũng là khả năng để cú thể thu trữ được lượng nước lớn hay nhỏ Tựy vào từng vựng mà cú lượng mưa khỏc nhau + Điều kiện khớ tượng: Cú ảnh hưởng lớn đến quỏ trỡnh bốc hơi mặt đất và mặt nước, do đú khi xõy dựng bể cần tớnh toỏn đến điều kiện này và phải cú phương ỏn che phủ bể khi nhiệt độ lờn cao + Nguồn nước: Cần đỏnh giỏ nguồn nước tại khu vực để cú thể lựa chọn giữa việc xõy bể trữ nước hay tận dụng nguồn nước mặt dồi dào để tưới bổ sung

+ Loại cõy trồng: Nhu cầu sử dụng nước của từng loại cõy trồng

là khỏc nhau, do vậy yếu tố này cú ý nghĩa quan trọng trong việc đưa ra kớch thước bể

+ Hiệu ớch kinh tế: Hệ thống thu trữ nước là giải phỏp hiệu quả cho những vựng khan hiếm nước, giảm xúi mũn trờn đất dốc nhưng do chi phớ để xõy dựng lớn nờn phải xem xột mục đớch phục vụ của hệ thống làm gỡ để cú thể đầu tư xõy dựng

2 Thiết kế hệ thống thu trữ nước

Kỹ thuật thu trữ nước trên đất dốc là kỹ thuật giữ lại lượng nước

mưa trong mùa mưa để sử dụng vào mùa khô, giúp cho cây

trồng có thể phát triển bình thường, nhất là những giai đoạn cần

nước Để làm được điều này, cần phải có một hệ thống công

trình và điều kiện phù hợp, thuận lợi nhất là trên khu vực đất

dốc, các khu canh tác trên vùng đồi Hệ thống thu trữ nước gồm

các thành phần sau:

Hệ thống thu trữ nước là liên hợp các công trình xây chìm dưới

mặt đất có nhiệm vụ trữ nước từ lưu vực hứng nước Khi quyết

định xây dựng một hệ thống thu trữ nước, cần xem xét các yếu

tố: lưu vực hứng nước, bể thu trữ, diện tích canh tác, rãnh thu

nước, đường ống tưới

2.1 Nhu cầu nước và chế độ tưới cho cây Bưởi

Kết quả phân tích tính toán cũng như nghiên cứu theo dõi thực

nghiệm các thời kỳ sinh trưởng của cây Bưởi cho thấy lượng

nước cần cho cây Bưởi dao động 7990 ÷ 8430 m3/ha Trong

điều kiện thời tiết, khí hậu vùng núi, trung du phía Bắc nhu

cầu tưới tương ứng 900 m3/ha chia thành 3 đợt tưới: tháng 12,

1, cuối tháng 3 (đầu tháng 4) với mức tưới mỗi đợt khoảng

Hệ thống phân phối nước

2.2 Dung tích bể

Việc tính toán dung tích bể chứa là rất quan trọng vì nó sẽ quyết định tất cả các thông số còn lại của hệ thống thu trữ Nếu việc tính toán lượng nước không chính xác sẽ dẫn đến lãng phí hoặc thiếu nước tưới cho cây trồng Để tính toán được dung tích bể cần xem xét đến rất nhiều yếu tố: nhu cầu nước tưới cho một đơn vị cây trồng, các nguồn nước bổ sung, thời vụ và các giai đoạn sinh trưởng của cây trồng Dung tích bể được xác định dựa trên các điều kiện:

a) Khả năng thu trữ nước trong vùng đáp ứng nhu cầu tưới của cây trồng

Trong đó:

W(m3) - lượng cần thu trữ, phụ thuộc vào nhu cầu nước

và lượng nước tổn thất do bốc hơi, thấm;

A (m2) - diện tích lưu vực hứng nước;

Để có thể xác định được diện tích lưu vực hứng nước thì

có thể quan sát theo những trận mưa Sau những trận mưa nước

sẽ dồn lại chảy về những vùng trũng hơn tạo thành những rãnh xói Do đó có thể lựa chọn vùng diện tích xung quanh những rãnh xói làm lưu vực hứng nước và những rãnh xói là kênh thu nước

R (m) - tổng lượng mưa năm tính toán;

C - hệ số thu trữ