điều tra đánh giá thực trạng đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của các hợp tác xã trên địa bàn tỉnh quảng ngãi

Trên cơ sở tiếp tục đổi mới vàphát triển các loại hình kinh tế tập thể, cùng với kinh tế nhà nước ngày càng trởthành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân, Nghị quyết Đại hội X của

Chủ nhiệm đề tài: Th.S PHAN VĂN HIẾU

Tháng 10/2011

MỞ ĐẦU

1 Sự cần thiết của đề tài:

Từ sau Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI (năm 1986), Đảng và Nhà nướcchủ trương nhất quán phát triển nền kinh tế nhiều thành phần, trong đó có pháttriển HTX Chủ trương đó đã được toàn dân hưởng ứng và thực hiện, góp phần tạonên những thành tựu to lớn, đưa đất nước vượt qua cuộc khủng hoảng kinh tế - xãhội, tạo ra thế và lực mới để đẩy mạnh CNH, HĐH Trên cơ sở tiếp tục đổi mới vàphát triển các loại hình kinh tế tập thể, cùng với kinh tế nhà nước ngày càng trởthành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân, Nghị quyết Đại hội X của

Đảng yêu cầu: "Tổng kết thực tiễn, sớm có chính sách, cơ chế cụ thể khuyến khích phát triển mạnh hơn các loại hình kinh tế tập thể đa dạng về hình thức sở hữu và hình thức tổ chức sản xuất kinh doanh, bao gồm các tổ hợp tác, HTX kiểu mới Chú trọng phát triển và nâng cao hiệu quả hoạt động của các HTX, liên hiệp HTX cổ phần Khuyến khích việc tăng vốn góp và các nguồn vốn huy động từng thành viên

để tăng nguồn vốn hoạt động của HTX, tăng vốn đầu tư phát triển, tăng tài sản và quỹ không chia trong HTX HTX và các loại hình kinh tế hợp tác hoạt động theo các nguyên tắc: hợp tác tự nguyện; dân chủ, bình đẳng và công khai; tự chủ, tự chịu trách nhiệm và cùng có lợi; hợp tác và phát triển cộng đồng" 1 Một trong những đòihỏi bức thiết để thực hiện chủ trương này là phải điều tra đánh giá thực tế tình hìnhchuyển đổi và xây dựng mới các HTX trên địa bàn cả nước nói chung, từng tỉnh nóiriêng

Quảng Ngãi là tỉnh có phong trào hợp tác hóa tương đối phát triển Chỉ mới

5 năm kể từ sau ngày giải phóng (năm 1975), toàn tỉnh đã cơ bản hoàn thành hợptác hóa, với 152 HTX, 122.722 hộ xã viên và 333 tập đoàn sản xuất, đưa 98% số

hộ nông dân và 95% diện tích ruộng đất vào làm ăn tập thể Hoạt động của cácHTX đã đạt được những thành tựu kinh tế, xã hội quan trọng Tuy nhiên, do việcxây dựng các HTX theo tư duy của thời kỳ kế hoạch hóa tập trung nên kết quả đạtđược và hiệu quả hoạt động của các HTX còn nhiều hạn chế Trong quá trình thựchiện công cuộc đổi mới đất nước, không ít HTX trên địa bàn hoặc phải tan rã hoặcvẫn tồn tại nhưng chỉ là hình thức làm mất lòng tin của một bộ phận người dân

(1) Đảng Cộng Sản Việt Nam (2006), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, tr 85-86

Kể từ khi Đảng và Nhà nước có chủ trương đổi mới mô hình HTX, nhất là từkhi ban hành Luật HTX(1996) thay cho Điều lệ HTX đã ban hành từ trước, phongtrào hợp tác hóa mới từng bước được chuyển đổi và đi vào hoạt động Đến cuốinăm 2010, toàn tỉnh đã có 274 HTX trong các ngành nghề với nhiều qui mô vàtrình độ sản xuất, kinh doanh Đã có trên 30% số HTX vươn lên làm ăn khá Tuynhững con số đóng góp của HTX so với các thành phần kinh tế khác còn rất khiêmtốn nhưng nó có ý nghĩa rất lớn, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế địa phương,thu hút lao động, tạo việc làm, xóa đói giảm nghèo trong nông nghiệp, nông thôn.Đặc biệt, các quỹ tín dụng nhân dân bước đầu đã đáp ứng nhu cầu vốn cho ngườidân, nhất là các hộ nghèo có điều kiện đầu tư cho sản xuất Lúc này, HTX đã trởthành nhân tố quan trọng, hỗ trợ cho kinh tế hộ phát triển hiệu quả, đồng thời tạoviệc làm thường xuyên cho hàng nghìn lao động.

Tuy nhiên, trước yêu cầu đẩy mạnh tăng trưởng, phát triển kinh tế theo chiềusâu và bền vững theo chủ trương của Tỉnh ủy và UBND tỉnh, thì việc phát triểncác HTX trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi còn nổi lên nhiều bất cập cần được tháo

gỡ Đó là tình trạng việc chuyển đổi sang mô hình HTX kiểu mới còn chậm Hầuhết các HTX có quy mô nhỏ, thiếu vốn, cơ sở vật chất - kỹ thuật còn nhiều yếukém, các HTX còn thiếu cán bộ có năng lực quản lý và điều hành các hoạt độngdịch vụ Tập quán sản xuất, kinh doanh vẫn còn bị ảnh hưởng nặng nề của cơ chế

cũ nên chưa năng động, tích cực trong tìm kiếm nguồn thu nhập mới Không ítHTX chỉ tồn tại trên danh nghĩa, hình thức là chủ yếu, hiệu quả rất thấp, thu nhậpcủa xã viên trong các HTX còn thấp Nói một cách khái quát, HTX của tỉnh chưathoát khỏi tình trạng yếu kém, chưa thực sự trở thành “bà đỡ” cho kinh tế hộ xãviên Tình hình đó, nếu không có những điều tra, đánh giá đúng thực tế để có giảipháp thiết thực sẽ làm suy giảm vai trò của kinh tế HTX trước yêu cầu phát triểnkinh tế, xã hội theo định hướng XHCN

Việc tiếp tục nghiên cứu, tổng kết thực tiễn và rút ra các bài học kinh nghiệm vềcác loại hình HTX, từ đó đề xuất mô hình HTX hoạt động hiệu quả trong giai đoạntới ở Quảng Ngãi là cấp bách và thiết thực cả về lý luận và thực tiễn (Theo Quyết

định số 491/Q Đ-TTg ngày 16/4/2009 của Thủ tướng Chính phủ xã đạt chuẩn nôngthôn mới phải có HTX hoặc tổ hợp tác hoạt động có hiệu quả).

2 Tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài

Hợp tác xã là một hình thức tổ chức kinh tế tập thể đóng vai trò nòng cốttrong phát triển kinh tế của nhiều quốc gia Đặc biệt hiện nay, các HTX được coi

là lực lượng vững mạnh, nhất là trong lĩnh vực sản xuất nông nghiệp ở một sốnước châu Á như Nhật Bản, Ấn Độ, Thái Lan, Maylaysia… Ở nước ta, trong hơn

50 năm qua, hình thức kinh tế này tuy có quá trình phát triển với các nấc thang và

có bước thăng trầm khác nhau, nhưng thực tế đã chứng tỏ chủ trương phát triểnhình thức HTX của Đảng và Nhà nước là hoàn toàn đúng đắn

Đến nay, đã có khá nhiều công trình khoa học nghiên cứu kinh tế tập thể nóichung, về HTX nói riêng ở trong và ngoài nước Dưới đây xin nêu một số côngtrình chủ yếu đã được công bố:

- Yoshitada Nakaoka – Giám đốc Viện phát triển HTX nông nghiệp châu Á

– Nhật Bản (IDACA) Tokyo (1998), Lịch sử phát triển HTX nông nghiệp Nhật Bản Bài viết cho biết các thời kỳ phát triển nông nghiệp của Nhật Bản từ khi hình thành (năm 1840) đến năm 1998, trong đó cho biết các loại hình HTX ở Nhật Bản

và những đánh giá về các thời kỳ phát triển này theo quan điểm của tác giả

- Tổ chức hỗ trợ và phát triển các HTX Thụy Điển (1988), Giới thiệu Trung tâm HTX Thụy Điển (SCC) là một tổ chức phi lợi nhuận hỗ trợ sự phát triển các HTX, các tổ chức của nông dân và các tổ chức ở các nước đang phát triển; trong

đó giới thiệu các loại hình HTX ở Thụy Điển hiện nay

- E Mogensen, chuyên gia về HTX, Văn phòng lao động quốc tế ILO

(1995), Giới thiệu phong trào HTX tiêu dùng ở Đan Mạch kể từ khi bắt đầu thành lập (năm 1866) đến năm 1995 Bài viết giới thiệu đây là một hình thức tổ chức

phát triển cộng đồng trong lĩnh vực lưu thông có sức cạnh tranh rất lớn trên thịtrường Phân tích cơ chế vận hành và vai trò của Nhà nước, hình thức dân chủ đốivới sự phát triển hình thức kinh tế này

- PGS, TS Hoàng Kim Giao (1997), HTX ở Ixraen, trong tài liệu phục vụ

nghiên cứu đề tài Kinh tế hợp tác, một số vấn đề lý luận và thực tiễn, do Viện

Kinh tế HTX thuộc Liên minh các HTX Việt Nam chủ trì Giới thiệu quá trình phát triển của các loại hình HTX ở Thái Lan từ khi thành lập tổ chức đầu tiên

(năm 1916) đến nay, bao gồm HTX nông nghiệp, HTX định cư đất đai, HTX tiêu

dùng, HTX tín dụng và tiết kiệm…

- PGS, TS Hoàng Kim Giao (1997), HTX ở Indonexia, trong tài liệu phục

vụ nghiên cứu đề tài Kinh tế hợp tác, một số vấn đề lý luận và thực tiễn, do ViệnKinh tế HTX thuộc Liên minh các HTX Việt Nam chủ trì Phân tích các chínhsách của chính phủ nước này về phát triển HTX từ năm 1958 đến những năm gầnđây, chỉ ra vai trò của chính phủ trong quản lý phát triển hình thức tổ chức này ởIndonexia

- Hội đồng Trung ương Liên minh các HTX Việt Nam, Viện Kinh tế HTX

(1997), Báo cáo nghiệm thu đề tài kinh tế hợp tác, một số vấn đề lý luận và thực tiễn, do PGS, TS Hoàng Kim Giao làm chủ nhiệm Phân tích một số vấn đề lý luận

về kinh tế hợp tác, các loại hình kinh tế hợp tác, vai trò của Nhà nước đối với khuvực kinh tế hợp tác và một số kiến nghị phát triển phong trào hợp tác hóa ở nước

ta theo mô hình mới

- Lương Xuân Quỳ, Nguyễn Thế Nhã (1999), “Đổi mới tổ chức và quản lý các Hợp tác xã trong nông nghiệp và nông thôn”, NXB Nông nghiệp, Hà Nội.

Cuốn sách phân tích thực trạng quản lý các HTX nông nghiệp ở Việt Nam kể từkhi thành lập và kiến nghị giải pháp đổi mới phương thức quản lý đáp ứng yêu cầuphát triển mô hình HTX theo Luật HTX ban hành năm 1996

- Phạm Thị Cần, Vũ Văn Phúc, Nguyễn Văn Kỷ (2003), “Kinh tế Hợp tác trong nông nghiệp ở nước ta hiện nay”, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội Nghiên

cứu tổng quan cơ sở lý luận và thực tiễn về HTX để phân tích đánh giá thực trạng

mô hình HTX ở nước ta từ khi thành lập đến nay, đề xuất giải pháp phát triển nótrước yêu cầu đổi mới của đất nước

- Cục HTX và phát triển nông nghiệp hợp tác với tổ chức JICA của Nhật

Bản (2007-2008), Điều tra về tình hình HTX nông nghiệp năm 2004 và công bố

“Dự án tăng cường chức năng HTX nông nghiệp, phân tích hoạt động tiêu thụ sản phẩm của HTX nông nghiệp điển hình”

- Chu Thị Hảo (2006), “Tổ hợp tác trong nông nghiệp, nông thôn Việt Nam”, NXB nông nghiệp, Hà Nội Cuốn sách bàn về quá trình phát triển hình

thức tổ hợp tác trong nông nghiệp nước ta từ năm 1958 đến năm 2005

- PGS, TS Nguyễn Đình Kháng (2009), Chính sách phát triển hợp tác xã ở Việt Nam, đăng trên Tạp chí kinh tế và dự báo Phân tích và đánh giá những nét cơ

bản trong chính sách phát triển HTX của Nhà nước ta trong 50 năm qua (1958 –2008), đề xuất một số giải pháp phát triển của những năm tiếp theo

- Hồng Vân (2010), Mô hình kinh tế hợp tác xã của một số nước châu Á,

Tạp chí Công nghiệp Khái quát các mô hình kinh tế HTX ở một số nước: Ấn Độ,Nhật Bản, Thái Lan và Malaixia mà Việt Nam có thể tham khảo để phát triển cácloại hình HTX kiểu mới hiện nay

Ngoài ra, trên các phương tiện thông tin trong nước còn công bố một số bàiviết về HTX ở một số tỉnh (Quảng Nam, Bình Định, Quảng Trị, Thanh Hóa…)như kinh nghiệm thành công trong phát triển, mô hình phát triển, giải pháp hay

“cú hích” cho phát triển HTX, sự liên kết 4 nhà trong phát triển HTX, vai trò của

Nhà nước trong phát triển kinh tế HTX v.v… Trong đó, có các bài như: Báo cáo tổng kết 5 năm thực hiện Nghị quyết Hội nghị TW5 (khóa IX) về tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể (10/12/2007) của Ban chỉ đạo tổng kết thực hiện Nghị quyết TW5 về kinh tế tập thể số 1027-BC/BCĐTK (2007) Bỏ

quên nông dân, không thể công nghiệp hóa, hiện đại hóa vững chắc của GS, VSĐào Thế Tuấn và TS Đào Thế Anh đăng tải trên http://www.vca.org.vn, 17/7/2008

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu nên trên đã khẳng định sự cần thiếtphát triển kinh tế HTX, nêu các mô hình và kinh nghiệm của một số nước, địaphương về phát triển kinh tế HTX, vai trò của Nhà nước trong phát triển hình thứckinh tế này Đây là những tài liệu tham khảo rất bổ ích để nghiên cứu khảo sátthực trạng và tìm giải pháp thúc đẩy kinh tế HTX ở tỉnh Quảng Ngãi mà nhómnghiên cứu rất coi trọng

Tuy nhiên, đến nay vẫn chưa có công trình khoa học nào tiến hành nghiêncứu khảo sát thực tiễn một cách hệ thống để hoàn thiện chính sách phát triển kinh

tế HTX trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi từ khi đổi mới, nhất là trong 5 năm trở lạiđây Đề tài mà nhóm nghiên cứu lựa chọn nghiên cứu là mới, không trùng lặp vớimột công trình khoa học nào đã được công bố

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

3.1 Mục tiêu nghiên cứu

- Đánh giá thực trạng hoạt động của các loại hình HTX trên địa bàn tỉnhQuảng Ngãi

- Đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của các HTX trên địa bàntỉnh Quảng Ngãi

- Đề xuất mô hình HTX hoạt động có hiệu quả trong giai đoạn tới

3.2.Nhiệm vụ nghiên cứu

- Làm rõ cơ sở hình thành, vai trò của kinh tế HTX và các nhân tố ảnh hưởng tới quá trình đổi mới và phát triển HTX ở nước ta hiện nay.

- Nghiên cứu kinh nghiệm phát triển kinh tế HTX ở các tỉnh trong nước làmtài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu và đề xuất giải pháp phát triển kinh tế HTXtỉnh Quảng Ngãi

- Phân tích, đánh giá thực trạng HTX của tỉnh Quảng Ngãi (trong đó đi sâunghiên cứu một số HTX điển hình và một số HTX dịch vụ ở khu kinh tế DungQuất), đề xuất các giải pháp nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững các HTX ở tỉnhQuảng Ngãi trong thời gian đến

4 Nội dung nghiên cứu

- Cơ sở lý luận và thực tiễn về vị trí, vai trò của HTX: làm rõ vị trí, vai trò

và bản chất của HTX trong giai đoạn hiện nay; phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển HTX

- Đánh giá thực trạng hoạt động của các loại hình HTX trên địa bàn tỉnhhiện nay và những vấn đề thực tiễn đang đặt ra

- Đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của các loại hình HTX

- Đề xuất mô hình HTX hoạt động hiệu quả

5 Cách tiếp cận, phương pháp nghiên cứu.

5.1 Cách tiếp cận:

Trong quá trình nghiên cứu, đề tài luôn chú trọng đến góc độ tiếp cận thôngtin đánh giá vấn đề độc lập, bằng phương pháp điều tra xã hội học, thu thập ý kiếnđánh giá của cộng đồng và chính bản thân HTX về tình hình phát triển và hiệu quảhoạt động sản xuất, kinh doanh của các HTX trên địa bàn; cách tiếp cận kinhnghiệm tổ chức sản xuất, kinh doanh của HTX ở một số tỉnh trong khu vực; cáchtiếp cận thông tin tài liệu thứ cấp qua các văn bản pháp quy của tỉnh, Trung ương;

tổ chức phản biện và những hội thảo chuyên đề nghe ý kiến đầy đủ toàn diệnnhằm đáp ứng yêu cầu khoa học của vấn đề nghiên cứu

5.2 Phương pháp nghiên cứu:

Đề tài sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu của khoa học kinh tế(phương pháp trừu tượng hóa, logic kết hợp với lịch sử …) và khảo sát thực tế,thống kê, xã hội học, phân tích - tổng hợp, so sánh đối chiếu, qui nạp và diễn giải,khái quát hóa vấn đề, phương pháp chuyên gia, phương pháp làm việc nhóm để rút

ra kết luận

Phương pháp điều tra và tổ chức điều tra (khảo sát 250/274 HTX và phỏng vấn sâu đối với 380 cán bộ HTX; phỏng vấn trực tiếp 180 cán bộ lãnh đạo xã – Bí thư Đảng ủy, CT UBND, CT UBMTTQVN xã về vai trò lãnh chỉ đạo, sự quan tâm của địa phương đối với việc phát triển HTX trên địa bàn; điều tra xã hội học và phỏng vấn trực tiếp 390 xã viên HTX); tổng hợp kết quả điều tra khảo sát thực trạng phát triển HTX của tỉnh Quảng Ngãi

6 Ý nghĩa của đề tài

6.1 Ý nghĩa khoa học

Đề tài góp phần làm rõ hơn cơ sở lý luận và thực tiễn về quan điểm, đườnglối, chủ trương của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước về phát triểnHTX trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam

6.2 Ý nghĩa thực tiễn.

Kết quả nghiên cứu của đề tài là luận cứ khoa học phục vụ cho sự lãnh đạo,chỉ đạo, điều hành quản lý của tỉnh và việc thực thực hiện chủ trương về đổi mới,nâng cao hiệu quả và phát triển bền vững HTX của Đảng và Nhà nước

Đề tài góp phần làm thay đổi nhận thức của cán bộ, đảng viên, các tổ chứcchính trị xã hội và nhân dân về HTX kiểu mới trên địa bàn toàn tỉnh Đây là mộttrong những giải pháp quan trọng nhất cho phong trào HTX phát triển và hoạtđộng có hiệu quả trong giai đoạn xây dựng nông thôn mới hiện nay

Đề tài làm cơ sơ lý luận và thực tiễn cho các HTX trong tỉnh tham khảo đểđưa ra những giải pháp phát triển HTX của mình trong thời gian tới Đồng thờigiúp cho cấp ủy Đảng, Chính quyền các cấp có luận cứ khoa học trong việc xâydựng Chính sách, Chương trình đào tạo và bồi dưỡng cán bộ HTX ở tỉnh QuảngNgãi đến năm 2020

7 Kết cấu báo cáo

Ngoài phần đặt vấn đề, nội dung và kết luận, danh mục tài liệu tham khảo,phục lục, đề tài có 3 chương và 8 tiết

NỘI DUNG

Chương 1:

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN

MÔ HÌNH HỢP TÁC XÃ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

I PHÁT TRIỂN HỢP TÁC XÃ HIỆN NAY Ở NƯỚC TA LÀ TẤT YẾU KHÁCH QUAN VÀ CẦN THIẾT

1 Hợp tác xã và bản chất của nó

1.1 Khái niệm về hợp tác xã

HTX là một hình thức tổ chức kinh tế được ra đời rất sớm ở các nước Tiềnthân là các HTX ở nước Anh được thành lập vào năm 1761 do những người thợdệt vải rủ nhau lập ra với tên gọi: “Hội làm vải cho tốt và bán giá trung bình tronglàng xóm” Năm 1769, tại làng Feujun ở Bắc Scotland, 12 thợ dệt đã hùn vốn tổchức một HTX tiêu dùng đầu tiên buôn bán bột lúa mạch Sau đó, hàng trăm HTXtiêu dùng được ra đời Những HTX này thành lập trên cơ sở cổ phần của các thànhviên thợ thủ công, công nhân và các công chức cấp thấp Họ thành lập HTX mộtcách tự nguyện nhằm mục đích bảo vệ người tiêu dùng trong tổ chức mình trướcnạn tăng giá, làm hàng giả của bọn tư sản thương mại Trong thời gian này, cácHTX được thành lập và đi vào hoạt động trên cơ sở ý thức tự nguyện của ngườidân, chưa có pháp luật, chưa có điều lệ HTX để ràng buộc các thành viên Đếngiữa thế kỷ XIX, vào năm 1844, vẫn ở nước Anh, 28 thợ dệt trong làng Rochdaletiến hành thành lập HTX tiêu dùng gọi là “Hội của những người khởi đầu về sựcông bằng ở Rochdale” Những người này đã đưa ra các nguyên tắc và điều lệ cơ

bản cho hoạt động của HTX, gọi là “những nguyên tắc Rochdale” Về sau, Liên

minh các HTX quốc tế (International Coopative Alliance – ICA) được thành lậpvào ngày 19/8/1895 tại London với sự tham gia của 82 nước, gần 700 triệu xãviên, đã đưa vào phê chuẩn và sử dụng những nguyên tắc Rochdale cho hoạt độngcủa mình tới ngày nay

Trong thời kỳ này, ở Đức cũng thành lập một loại hình kinh tế hợp tác gọi

là “Hiệp hội nguyên liệu của những người thợ mộc và thợ giày ở Delitzach” Liên

tục trong thời gian đó, ở Pháp, Thụy Điển, Italia v.v…, nhiều HTX thuộc các lĩnh

vực kinh tế khác nhau được hình thành như: HTX chế biến nông sản thực phẩm donông dân Thụy Điển và Pháp thành lập; HTX kinh doanh điện, điện thoại; HTXtín dụng; HTX xây dựng nhà được thành lập bởi những người lao động ở Đức…Ởnước Nga, các HTX cũng được phát triển rất mạnh kể từ cuối thế kỷ XIX

Tại châu Á, các HTX được hình thành và phát triển kể từ cuối thế kỷ XIX,đầu thế kỷ XX Năm 1900, Luật HTX được ban hành ở Nhật Bản; năm 1904, Luậtnày được ban hành ở Ấn Độ thuộc Anh, đến nay những nội dung cơ bản của Luậtnày vẫn được sử dụng trong Luật HTX Ấn Độ, Pakistan, Bangladesh và Mianma.Năm 1915, Luật HTX cũng được ban hành ở Thái Lan nhằm tạo điều kiện thuậnlợi cho sự ra đời và phát triển các HTX Có thể nói đến nay, hình thức HTX đã trởthành rất phổ biến trong các nền kinh tế kể cả các nền kinh tế phát triển và đangphát triển

Tuy hình thức tổ chức và tên gọi không giống nhau, nhưng mục đích hoạtđộng của các tổ chức trên đều hướng vào giúp đỡ lẫn nhau, bỏ thói cạnh tranh, làmsao cho ai trồng được cây thì được ăn trái, ai muốn ăn trái thì phải trồng cây

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã rất quan tâm đến phong trào hợp táchóa Người đã có những bài phát biểu và tham luận về HTX Người nhắc đến câu

tục ngữ Việt Nam: “Nhóm lại thành giàu, chia nhau thành khó” và “Một cây làm chẳng nên non, nhiều cây hợp lại thành hòn núi cao” và khẳng định lý luận HTX

đều ở những điều ấy Nếu chúng ta đứng riêng ra, thì sức nhỏ mà làm không nênviệc Thí dụ, mỗi người mang một cái cột, một tấm tranh ở riêng mỗi người mộtnơi thì lều chẳng ra lều, nhà chẳng ra nhà Nhóm những cột ấy, tranh ấy, sức ấylàm ra một cái nhà rộng rãi, thế rồi anh em ở chung với nhau, ấy là hợp tác Người

ví dụ, mười người muốn ăn cơm, mỗi người ăn riêng một nồi, riêng một bếp, nấurồi ăn riêng, ăn rồi ai nấy dọn dẹp riêng của người ấy, thế thì mất bao nhiêu củi,

nước, công phu và thì giờ HTX là “góp gạo thổi cơm chung” cho khỏi hao của,

tốn công mà lại có nhiều phần vui vẻ

Ở nước ta, đến đầu những năm 60, miền Bắc đã có trên 40.400 HTX theoquy mô thôn, xóm, thu hút 85,8% số hộ nông dân và 68,1% diện tích đất canh tác

Mục tiêu cao cả của HTX lúc bấy giờ là huy động sức người, sức của cho giảiphóng dân tộc thống nhất Tổ quốc Sau ngày giải phóng miền Nam (năm 1975),phong trào hợp tác hóa được lan rộng ra phạm vi cả nước dưới hình thức tập đoànsản xuất, HTX trong các ngành, lĩnh vực kinh tế1 Tuy nhiên, HTX thời kỳ nàyđược thành lập và hoạt động theo mô hình kiểu cũ.

Từ năm 1986, nước ta bước vào công cuộc đổi mới Trong thời gian này,những nhận thức mới về HTX dần dần được hình thành làm cơ sở cho đổi mớiphương thức thành lập và hoạt động của các loại hình kinh tế HTX Đại hội IX củaĐảng (năm 2001) khẳng định mô hình kinh tế tổng quát của nước ta trong thời kìquá độ lên CNXH là nền kinh tế thị trường định hướng XHCN với nhiều hình thức

sở hữu, nhiều thành phần kinh tế, trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo;kinh tế nhà nước cùng với kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắccủa nền kinh tế quốc dân Kinh tế tập thể dựa trên sở hữu của các thành viên và sởhữu tập thể, liên kết rộng rãi người lao động, các hộ sản xuất kinh doanh, cácdoanh nghiệp nhỏ và vừa, với kinh tế nhà nước và các thành phần kinh tế khác,không giới hạn về qui mô, lĩnh vực và địa bàn hoạt động

Trước đổi mới, kinh tế HTX hoạt động theo Điều lệ HTX bậc thấp ban hànhtháng 12/1954, sau đó hoạt động theo Điều lệ HTX bậc cao ban hành tháng4/1969 Mặc dù trước và sau khi đổi mới kinh tế HTX, mô hình mà nước ta chủtrương xây dựng đều có đặc điểm chung là do những người lao động tự nguyệnliên kết với nhau, đều dựa trên sở hữu tập thể của những người lao động và là hìnhthức thấp của kinh tế XHCN, nhưng xét về bản chất giữa chúng vẫn có những sựkhác biệt, đó là:

1) Về sở hữu, nếu trong mô hình cũ toàn bộ tài sản trong HTX thuộc sở hữu

tập thể, xã viên không có sở hữu, thì trong mô hình mới ngoài phần sở hữu tập thể, một bộ phận tài sản trong HTX còn thuộc sở hữu của xã viên với tư cách là

cổ đông của HTX, phần khác là của Nhà nước và các thành phần kinh tế khác do tác động của cơ chế thị trường và sự phát triển các hình thức liên kết kinh tế Chẳng hạn, đất đai mà các HTX sử dụng là tài sản của Nhà nước giao cho HTX

(1) Đổi mới tổ chức và quản lý các HTX trong nông nghiệp, nông thôn; Nxb nông nghiệp, Hà Nội (1999), tr 52

để phát triển sản xuất, kinh doanh; phần vốn trong HTX có thể vay từ ngân hàng

và huy động từ các tổ chức và cá nhân khác Quan hệ kinh tế trong mô hình cũ là tập thể hóa, còn trong mô hình mới là hợp tác hóa chứ không phải tập thể hóa như trước.

2) Về tổ chức và quản lý sản xuất, kinh doanh, trong mô hình cũ HTX được

tổ chức thống nhất trên phạm vi cả nước theo cùng một quy mô, theo ngành nghề

và theo địa giới hành chính (ví dụ HTX nông nghiệp, HTX đúc, HTX mua bán, HTX tín dụng…); còn trong mô hình mới, kinh tế tập thế có thể được tổ chức theo nhiều quy mô, nhiều trình độ (tổ, nhóm, HTX…), có thể ở ngay trong một khâu của quá trình sản xuất, kinh doanh, còn khâu khác vẫn tồn tại kinh tế cá thể; việc

tổ chức kinh tế tập thể cũng không nhất thiết phải theo địa giới hành chính hoặc theo quy mô thôn, xã như trước, có thể kinh doanh tổng hợp, đa ngành hoặc chuyên ngành trong đó HTX là nòng cốt Trong mô hình cũ, chủ nhiệm HTX là người thừa hành các nhiệm vụ do Ban quản trị HTX đề ra theo nguyên tắc tập thể lãnh đạo, cá nhân phụ trách, quyền quyết đoán của người đứng đầu bị xem nhẹ; còn trong mô hình mới quản lý HTX theo nguyên tắc chỉ huy: Trưởng ban quản trị

có toàn quyền quyết định hoạt động của HTX, chịu trách nhiệm trước xã viên về quyết định của mình, do vậy, tính quyết đoán của người đứng đầu được coi trọng

3) Về quan hệ phân phối, trong mô hình cũ phân phối theo sản phẩm làm ra

và theo nguyên tắc bình quân theo định suất, không có phân phối theo tài sản và vốn; còn trong mô hình mới ngoài nguyên tắc phân phối thu nhập trả công bằng tiền lương, trong HTX còn phát triển hình thức phân phối theo vốn (theo lợi tức vốn góp) và qua mức độ tham gia dịch vụ

Trong mô hình mới, mục tiêu HTX là phối hợp và liên kết giữa nhữngngười lao động cá thể nhằm đạt được hiệu quả kinh tế cao hơn so với không hợptác Hiệu quả mong muốn quyết định nội dung hợp tác Hiệu quả mong muốn càng

nhiều thì nội dung và động cơ hợp tác càng lớn Thực chất sự ra đời của HTX là tạo cơ hội để những người lao động tìm kiếm cơ may làm giàu tốt hơn so với khi họ chỉ đơn thuần làm kinh tế cá thể Đây chính là điều kiện quan trọng để

HTX ra đời và phát triển Điều này có nghĩa là nếu việc xây dựng và tổ chức hoạtđộng của kinh tế HTX mà không tạo ra được hiệu quả kinh tế cao hơn kinh tế cáthể thì HTX không có điều kiện để tiếp tục tồn tại và phát triển, không thể có sựphát triển bền vững.

Trong mô hình mới, tổ chức kinh tế HTX không chỉ bó hẹp trong khuônkhổ các thành viên là hộ gia đình, người lao động mà còn có thể có các thể nhânkhác Với cách thức tổ chức và phát triển như vậy, HTX thực sự trở thành mộthình thức tổ chức sản xuất, kinh doanh liên kết với các mô hình sản xuất, kinhdoanh khác nhau trong nền kinh tế thị trường Theo quan điểm của Đảng, kinh tếtập thể cùng với kinh tế nhà nước ngày càng trở thành nền tảng cho sự phát triểncủa nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở nước ta

Bảng 1.1: So sánh HTX trước đổi mới và HTX kiểu mới

tư nông nghiệp, công ty lương thực, công ty giống…) tức là được độc quyền hoá và hành chính hoá.

Môi trường hoạt động đã khác hẳn, quan

hệ hành chính, độc quyền được thay bằng quan hệ kinh tế đa phương, tự nguyện HTX phải tự chủ, tự chịu trách nhiệm, tự

bù đắp, bảo toàn và phát triển vốn, phải hoạt động trong môi trường cạnh tranh của nền kinh tế nhiều thành phần, giao lưu kinh tế, từng bước phát triển trên cơ sở luật pháp của Nhà nước.

Ban quản trị, Ban kiểm soát, Trưởng ban quản trị kiêm chủ nhiệm HTX Công tác cán bộ HTX được đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng uỷ và chính quyền địa phương, các chức danh chủ chốt của HTX do Đảng uỷ chỉ định và người trong nội bộ HTX nắm giữ.

Chức năng quản lý và điều hành được tách biệt, rõ ràng Bộ máy quản lý của HTX bao gồm Ban quản trị, Ban kiểm soát, Ban chủ nhiệm Chủ nhiệm HTX có thể do Trưởng ban quản trị kiêm nhiệm hoặc là người do HTX thuê HTX được quyền tự chủ trong công tác cán bộ của mình, các chức danh chủ chốt không nhất thiết phải

do đảng viên hay người trong nội bộ HTX nắm giữ.

Phân phối Bình quân, bao cấp Theo vốn, lao động và mức độ sử dụng

dịch vụ của HTX.

Nội dung hoạt

động

Trực tiếp tổ chức sản xuất, lao động tập trung, thủ tiêu sự độc lập của kinh tế hộ.

Nội dung hoạt động đa dạng có thể làm dịch vụ, hoặc vừa làm dịch vụ vừa sản xuất kinh doanh đa ngành nghề, song đều hướng vào hỗ trợ kinh tế xã viên phát triển.

Các nguyên tắc HTX bị vi phạm Các nguyên tắc HTX được thực hiện và

giá trị HTX được phát huy.

Như vậy, trên thế giới, HTX xuất hiện trong nền kinh tế tư bản chủ nghĩa vàđầu tiên là ở nước Anh vào giữa thế kỉ XVIII Để có thể tồn tại và phát triển trongnền kinh tế tự do cạnh tranh, những người sản xuất nhỏ cần phải hợp tác, hợp vốnvới nhau theo tôn chỉ mục đích chung để nương tựa nhau chống lại sự chèn ép,bóc lột và bần cùng hoá của các nhà tư bản lớn Quá trình đó đã cho ra đời và hìnhthành các hình thức liên kết, hợp tác tổ chức của những người lao động vớinguyên tắc: dân chủ, bình đẳng và cùng có lợi nên có nhiều đóng góp vào phúc lợicủa dân chúng trong nhiều nước Sự ra đời, tồn tại và phát triển của HTX là mộttất yếu cả về phương diện kinh tế và lịch sử

Liên minh HTX quốc tế (ICA) ra đời đến nay hơn 100 năm, đã xây dựng vàđưa ra định nghĩa và các nguyên tắc HTX để làm cơ sở cho hoạt động của HTX,các giá trị cơ bản và các nguyên tắc đã sửa đổi của HTX nhằm hướng dẫn hoạt

động của tổ chức HTX trong giai đoạn đầu của thế kỷ XX Theo đó, HTX là một hiệp hội tự chủ của những người tự nguyện liên kết với nhau để đáp ứng những nguyện vọng và nhu cầu chung về kinh tế, xã hội, văn hoá của họ, hoạt động thông qua một số tổ chức sở hữu chung, được quản lí và kiểm soát dân chủ bởi các thành viên và: HTX trên ý nghĩa tự giúp mình, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng, công bằng và đoàn kết Theo truyền thống của những người sáng lập HTX, các xã viên HTX xã tin tưởng vào ý nghĩa đạo đức, về tính trung thực, cởi mở, trách nhiệm xã hội và quan tâm chăm sóc người khác Thực tế lịch sử phát triển của HTX 200 năm qua cho thấy, ở bất cứ quốc gia nào, trong bất kỳ thể chế chính trị, hoàn cảnh xã hội nào, ngay cả trong bối cảnh toàn cầu hoá ngày nay, HTX cũng

là công cụ hữu hiệu để người dân, đặc biệt là người thiếu vốn, thiếu năng lực sản

xuất, những nhóm yếu thế trong xã hội liên kết, hỗ trợ lẫn nhau phát huy các nguồn lực, nâng cao khả năng cạnh tranh nhằm phát triển kinh tế, thực hiện các nhu cầu văn hoá, xã hội và phát triển cộng đồng Theo thống kê, hiện nay HTX đã

và đang phát triển ở hơn 100 quốc gia và thu hút gần 1 tỷ thành viên, tạo ra hàng trăm triệu việc làm và đảm bảo cuộc sống cho 3 tỉ người, bằng 1/2 dân số thế giới HTX đóng vai trò ngày càng quan trọng trong đời sống kinh tế-chính trị-xã hội của nhiều quốc gia, ngay cả các nước tư bản phát triển như Mỹ, Anh, Pháp, Nhật, Thụy Điển… HTX tạo công ăn, việc làm cho phụ nữ và nam giới nhiều hơn các công ty đa quốc gia- một trong những đại diện và những đối tượng chính hưởng thụ lợi ích từ toàn cầu hoá Mặc dù, HTX tập trung vào việc phục vụ và đáp ứng các nhu cầu của thành viên nhưng HTX cũng gắn kết và hợp tác trên qui mô toàn cầu HTX chia sẻ những giá trị và nguyên tắc đã được cộng đồng quốc tế thừa nhận Bởi tính dân chủ và sự kết hợp riêng có giữa các mục tiêu kinh tế- xã hội, HTX đóng vai trò quan trọng trong việc làm cho quá trình toàn cầu hoá trở nên bình đẳng hơn- đó là điều mà HTX đã và đang làm cho các thế hệ tiếp theo.2

Tại phiên họp gần đây nhất về HTX của Liên hiệp quốc vào năm 2005, Tổngthư ký Liên hiệp quốc đã có báo cáo tổng hợp về trò của HTX trong giảm nghèothông qua đóng góp vào việc tạo thu nhập và việc làm, góp phần vào việc gắn kết

và hoà nhập xã hội Báo cáo đã nêu bật những đóng góp trực tiếp của HTX trongxóa nghèo thông qua việc đem lại những tiến bộ kinh tế - xã hội cho xã viên vàngười lao động trong HTX, cũng như những đóng góp gián tiếp thông qua việc thúcđẩy kinh tế địa phương và nâng cao tính cấu kết xã hội của cộng đồng nơi mà HTXhoạt động Trên cơ sở tổng kết thực tế minh chứng từ các quốc gia thành viên, Tổngthư ký Liên hiệp quốc đã khuyến nghị đối với các Chính phủ, các tổ chức quốc tế

rằng: Cần tăngcường sự tham gia của các HTX, các tổ chức đại diện của HTX vào công cuộc xóa nghèo đói; tăng cường thu nhập và phổ biến các thông tin về vai trò của HTX trong xoá nghèo đói và đóng góp của HTX trong sự phát triển kinh tế - xã hội; xem xét, sửa đổi và ban hành các văn bản pháp luật nhằm thúc đẩy sự tăng trưởng và bền vững của HTX, nhằm giúp HTX có thể tiếp cận và gần gũi với một

bộ phận lớn người nghèo, đặc biệt là những người sống ở khu vực nông nghiệp, nông thôn; xây dựng và hỗ trợ các chương trình giúp tăng cường khả năng tiếp cận của HTX với công nghệ, tăng cường năng lực của HTX thông qua việc nâng cao kỹ năng tổ chức, quản lý và tài chính của xã viên HTX; tạo lập môi trường kinh tế, chính trị, xã hội nhằm bảo đảm và bảo vệ tính tự chủ và các nguyên tắc của HTX…

Đối với nước ta, trong quá trình cải tạo XHCN, phát triển kinh tế HTX là vấn

đề hết sức to lớn và quan trọng đã được khẳng định trong nhiều nghị quyết củaĐảng, pháp luật, chính sách của Nhà nước Thời kì 1958- 1980 kinh tế hợp tác vớiHTX phát triển mạnh trong phạm vi cả nước và đã có nhiều đóng góp to lớn trongxây dựng nông thôn, phát triển cộng đồng, đặc biệt trong công cuộc kháng chiếnchống Mĩ cứu nước và bảo vệ thành quả cách mạng của dân tộc Tuy nhiên, mộtthời gian dài do nhận thức chủ quan nóng vội, bất chấp các quy luật kinh tế, chúng

ta đã đồng nhất cải tạo HTX với tập thể hoá, đã xây dựng các HTX không hoàntoàn dựa trên nguyên tắc tự nguyện mà thực hiện bằng các biện pháp hành chính,xem nhẹ các biện pháp kinh tế, coi thường các bước quá độ trung gian trong cảitạo XHCN Do vậy, đã tạo nên nhiều bước thăng trầm trong lịch sử phát triểnHTX mà hậu quả của nó là hàng loạt HTX bị đổ vỡ khi đất nước bước vào côngcuộc đổi mới kể từ năm 1986 Song, từ nhu cầu thực tế và quá trình thực hiện Chỉthị 100 của BBT(1981), Nghị quyết 10 của BCT (1988) và các giải pháp hữu hiệucủa Chính phủ đề ra để vực dậy khu kinh tế tập thể đã nảy sinh nhiều hình thứckinh tế hợp tác, liên kết sản xuất nhưng chưa được định hình về mặt tổ chức Ởcác địa phương, một số HTX đã tìm tòi thử nghiệm các giải pháp thiết thực đểcủng cố và chuyển đổi hình thức tổ chức quản lí nhằm thích ứng với cơ chế mới.Tổng kết 10 năm đổi mới đất nước, Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lầnthứ VIII (1996) đã đề ra nhiệm vụ phải xây dựng HTX kiểu mới, HTX cổ phần.Tháng 3/1996, Quốc hội khóa IX đã ban hành Luật HTX với những nội dung về tổchức quản lí, về phương thức hoạt động của HTX kiểu mới Luật HTX năm 1996

đã định nghĩa về HTX như sau: HTX là tổ chức kinh tế tự chủ, do những người lao động có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện cùng góp vốn, góp sức lập ra theo

qui định của pháp luật để phát huy sức mạnh của tập thể và của từng xã viên nhằm giúp nhau thực hiện có hiệu quả hơn các hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và cải thiện đời sống, góp phần phát triển kinh tế, xã hội của đất nước

Nhằm cụ thể hoá tư tưởng của Đại hội IX, Hội nghị lần thứ năm của Ban

chấp hành Trung ương khoá IX đã ra nghị quyết “Tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể” Đây là cơ sở để Quốc hội khoá X thông qua

Luật HTX sửa đổi năm 2003 Theo Luật HTX năm 2003, HTX được định nghĩa :

“HTX là tổ chức kinh tế tập thể do các cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân (sau đây gọi chung là xã viên) có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của luật này để phát huy sức mạnh tập thể của từng xã viên tham gia hợp tác xã, cùng giúp nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động sản xuất, kinh doanh và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, góp phần phát triển kinh tế -

xã hội của đất nước; HTX hoạt động như một loại hình doanh nghiệp, có tư cách pháp nhân, tự chủ, tự chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ tài chính trong phạm vi vốn điều lệ, vốn tích lũy và các nguồn vốn khác theo quy định của pháp luật”

1.2 Bản chất, nguyên tắc và giá trị của HTX

Nhận thức đúng về bản chất HTX là vấn đề đặc biệt quan trọng trong pháttriển HTX ở nước ta hiện nay Thực tiễn phát triển HTX ở Việt Nam trong thờigian qua nổi lên một hiện tượng khá phổ biến là: nhận thức của nhiều người vềbản chất HTX chưa rõ và lệch lạc, họ cho rằng HTX là do một số cá nhân góp vốnnhư doanh nghiệp và kinh doanh theo Luật doanh nghiệp kết hợp với một sốnguyên tắc HTX (tham gia tự nguyện, quản lý dân chủ…) và không ít người cònquan niệm HTX kiểu mới chẳng khác gì nhiều so với HTX kiểu cũ Đây là nhữngnhận thức sai lầm về bản chất của HTX, từ đó làm cho HTX phát triển thiếu bềnvững và không thể hiện được bản chất tốt đẹp của nó trong nền kinh tế thị trườngđịnh hướng XHCN

Qua việc sơ lược về nguồn gốc, quá trình hình thành và phát triển của HTXtrên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng, có thể nhận thấy bản chất của HTXnằm gọn trong ba chữ “hợp tác xã” Trong đó, chia làm hai thành tố có quan hệ

biện chứng với nhau: “hợp tác” và “xã”-chữ “xã” trong “xã hội” (hoạt động khôngchỉ vì mục tiêu lợi nhuận mà còn phải giải quyết tốt các vấn đề xã hội đối với xãviên và cộng đồng; khi đánh giá HTX là toàn diện về kinh tế, xã hội, văn hóa).Đây là sự khác biệt cơ bản giữa HTX với doanh nghiệp

Trước hết, về bản chất của “hợp tác” trong HTX

Hợp tác theo cách hiểu thông thường chỉ đơn giản là “cùng làm việc vớinhau”, là sự liên kết, phối hợp nhằm đạt được mục tiêu chung, hoặc riêng Còn

“hợp tác” trong HTX là liên kết lại với nhau, đoàn kết lại với nhau, tương trợ lẫnnhau, giúp đỡ lẫn nhau, đùm bọc lẫn nhau, tương thân tương ái, tạo điều kiện pháttriển lẫn nhau nhằm tổng hợp các sức mạnh đơn lẻ thành một sức mạnh lớn hơnnhằm đạt mục tiêu chung

Vậy, sự khác nhau thể hiện bản chất tốt đẹp, tính nhân văn của “hợp tác”trong HTX so với hợp tác thông thường và cũng là một yếu tố thể hiện tính “xã”trong HTX, là: trong khi hợp tác thông thường chỉ đơn giản là “cùng làm việc vớinhau”, trong hợp tác có thể mang cả sự lợi dụng lẫn nhau cho mục đích riêng, sailầm, thiếu sót của chủ thể này là điểm, là cơ hội cho chủ thể kia lợi dụng, hợp táctheo kiểu “không có bằng hữu vĩnh hằng, cũng không có kẻ thù vĩnh hằng, chỉ cólợi ích là vĩnh hằng”, là liên kết nhưng chưa hẳn đã đoàn kết, thống nhất Hợp táctrong HTX không chỉ “cùng làm việc với nhau” một cách đơn thuần, không chỉ làliên kết đơn thuần, mà là cùng làm việc, là liên kết với tinh thần đoàn kết, thốngnhất, tương trợ, giúp đỡ, yêu thương, đùm bọc lẫn nhau, tương thân tương ái, bổkhuyết cho nhau, giúp đỡ nhau cùng tiến bộ, cùng hướng đến mục tiêu chung Hợptác trong HTX mang trong mình giá trị từ nguồn gốc hình thành, đó là tình hữu áigiữa những người vô sản, mà nói như Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Trên đời này chỉtồn tại một tình hữu ái là có thực mà thôi, đó là tình hữu ái vô sản”

Như vậy, trong xu thế hội nhập ngày càng sâu rộng vào nền kinh tế khu vực

và thế giới thì nhu cầu hợp tác giữa các chủ thể kinh tế là tất yếu và cần thiết Vìkhông hợp tác với nhau thì sức nhỏ sẽ không làm nên việc, không hợp tác sẽkhông phát huy hết được tiềm năng vốn có, sẽ không tăng lên được nguồn lực theo

một cấp số nhân, không hợp tác sẽ không thể khắc phục được những khiếmkhuyết, thiếu sót và sai lầm, từ đó dẫn đến thiệt hại, thất bại

Với Việt Nam hiện nay, hợp tác trong HTX là sự hợp tác chủ yếu củanhững chủ thể kinh tế (cá nhân, hộ gia đình) – là những chủ thể mà đời sống còngặp nhiều khó khăn, ở vị trí yếu thế, thiếu vốn, thiếu khoa học kỹ thuật, thiếuthông tin thị trường, thiếu kinh nghiệm quản lý, hợp tác với nhau để khắc phụcmặt hạn chế, cùng nhau xây dựng để thoát nghèo, cải thiện cuộc sống, để vươn lênlàm giàu, xóa bỏ mặt cảm, tự ti Đây mới chính là những chủ thể mang bản chấtcủa HTX

Hai là, mục đích hợp tác trong HTX đã thể hiện rõ nhất tính “xã” của HTX.

Đứng trên quan điểm của Luật Hợp tác xã năm 2003, bước đầu ta có thể nhận

thấy: bản chất của HTX là những thành viên HTX vừa là đồng sở hữu, vừa là khách hàng sử dụng sản phẩm, dịch vụ của HTX; hoặc vừa là đồng sở hữu vừa là người lao động trong HTX; đồng thời, tổ chức của HTX là một tổ chức kinh tế và

xã hội đi liền với nhau, bản thân HTX là một tổ chức mang tính xã hội hoặc mộthiệp hội hợp tác Còn doanh nghiệp thuộc HTX là tạo ra sản phẩm, dịch vụ chungcung cấp cho tất cả xã viên HTX và thị trường bên ngoài HTX

Mục đích của HTX không chỉ đem lại những lợi ích cho xã viên mà còn đảmbảo an sinh xã hội như: xóa đói, giảm nghèo, giải quyết việc làm, từ đó góp phầngiảm bất bình đẳng trong xã hội; khắc phục ô nhiễm môi trường; giúp đỡ một cáchthành tâm những người nghèo khổ, yếu thế Tóm lại, là khắc phục mặt tiêu cựccủa nền kinh tế thị trường và phát huy những giá trị tốt đẹp của truyền thống dântộc

Ba là, về đối tượng hợp tác trong HTX

Hợp tác về vốn, vốn có thể là tiền mặt, quyền sử dụng đất, quyền sở hữu trí

tuệ hay các tài sản có giá trị khác Vốn góp trong HTX có thể linh động về hìnhthức, mức góp và thời hạn góp

Hợp tác về lao động, tức là góp sức, đây chính là sự khác nhau giữa HTX

so với doanh nghiệp và cũng một phần thể hiện tính “xã” của HTX Những chủthể vào HTX phần đông là ít vốn, hợp tác trong HTX chú trọng sự hợp tác về laođộng Vào HTX phần đông xã viên là dựa trên cơ sở những đối tượng hợp táckhác để tận dụng sức lao động của chính mình làm giàu cho chính mình HTX cóthể thuê, mướn lao động Tuy nhiên, lao động của xã viên trong HTX là ưu tiên vàchủ yếu

Hợp tác về khoa học kỹ thuật, sự thiếu thốn về khoa học kỹ thuật là một

trong những lý do để hợp tác Trong HTX, với nguồn vốn được huy động, sẽ là cơ

sở để đầu tư mua sắm các trang thiết bị phục vụ cho quá trình sản xuất, Xã viên cóthể thay nhau sử dụng những tiến bộ khoa học kỹ thuật này thông qua việc thuêcủa HTX hoặc cũng có thể được HTX cung cấp miễn phí

Hợp tác về kinh nghiệm: mỗi xã viên đều mang trong mình những kinh

nghiệm riêng trong quá trình sản xuất, kinh doanh Thông qua HTX, các xã viên

có thể trao đổi kinh nghiệm cho nhau, bổ khuyết cho nhau, từ đó mà hoàn thiệnnhững tri thức kinh nghiệm, bảo đảm tính đúng đắn, phù hợp và mang tầm thờiđại

Hợp tác về thông tin thị trường: HTX bằng tổ chức quản lý của chính mình,

cũng như tận dụng tính đa dạng của xã viên để kịp thời nắm bắt thông tin thịtrường, cung cấp kịp thời cho xã viên, đảm bảo tính phù hợp cho vấn đề đầu ra sảnphẩm

Hợp tác về giá cả, về thị trường: Nếu đứng riêng lẻ, mỗi xã viên có thể phải

cạnh tranh với nhau về giá cả và có nguy cơ bị “ép” giá Khi cùng trong HTX, xãviên sẽ thống nhất về số lượng hàng hóa, dịch vụ, thỏa thuận, thống nhất về giá cảhàng hóa- dịch vụ, từ đó có thể bán sản phẩm với giá cao Bên cạnh đó, HTX sẽđảm bảo vấn đề đầu ra cho sản phẩm của xã viên khi trực tiếp thu mua hay kí hợpđồng với các doanh nghiệp, trong đó có cả các hợp đồng về bao tiêu sản phẩm

Hợp tác về xây dựng thương hiệu: mỗi xã viên đứng riêng lẻ sẽ rất khó

trong vấn đề xây dựng thương hiệu Vào HTX, với tư cách pháp nhân và quy mô

sản xuất lớn cộng với một cơ cấu tổ chức, quản lý có hệ thống, chặt chẽ, HTX sẽđứng ra cùng xã viên trong việc xây dựng thương hiệu cho những sản phẩm củamình.

“Hợp tác” trong HTX dựa trên cơ sở tự nguyện: tự nguyện liên kết, tự nguyện gia nhập do nhu cầu tự thân; hợp tác trên cơ sở dân chủ: “HTX là nhà, xã viên là chủ” HTX phục vụ cho xã viên, là phương tiện để xã viên đạt được những lợi ích cần thiết; hợp tác trên cơ sở công bằng nhưng không “cào bằng”; hợp tác trên cơ

sở bình đẳng: mọi xã viên đều có quyền ngang nhau trong khả năng hưởng thụ các

chính sách ưu đãi của HTX dành cho xã viên, có quyền ngang nhau trong việcbiểu quyết để quyết định các vấn đề quan trọng của HTX mà không phụ thuộc vàophần vốn góp, bình đẳng về nghĩa vụ- mọi xã viên đều có nghĩa vụ cống hiến, laođộng vì sự phát triển chung của HTX, không mang tâm lý trông chờ, ỷ lại; hợp tác

trên cơ sở đoàn kết, thống nhất, tương trợ, giúp đỡ, đùm bọc, chia sẻ, tương thân tương ái, giúp nhau cùng tiến bộ

Thực tiễn ở Việt Nam trong thời gian gần đây cho thấy HTX chính là nơi mànhững người yếu thế dựa vào nhau để sống, tồn tại và phát triển; là nơi mà nhữngthiếu sót, sai lầm, hạn chế, những khó khăn được khắc phục, được chia sẻ, đượcgiúp đỡ, được động viên, được an ủi để hoàn thiện, có niềm tin vào cuộc sống vàvào bản thân và cũng là nơi mà sự hạn chế về tri thức và thể chất, sự nghèo khổkhông bị khinh rẻ

Qua phân tích như trên, chúng tôi có thể khẳng định rằng: HTX là nơi thể hiện rõ nét nhất bản chất của chủ nghĩa xã hội trong trong mô hình kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam hiện nay

2 Đặc điểm của mô hình HTX kiểu mới

HTX kiểu mới đang được xây dựng ở nước ta có những đặc điểm chủ yếunhư sau:

Một là, xét góc độ kinh tế, nó là một tổ chức kinh tế cơ bản và quan trọng

nhất của thành phần kinh tế tập thể, “kinh tế tập thể dựa trên sở hữu của các xãviên và sở hữu tập thể, liên kết rộng rãi những người lao động, các hộ sản xuất

kinh doanh, doanh nghiệp nhỏ và vừa, thuộc các thành phần kinh tế, không giớihạn quy mô, lĩnh vực và địa bàn” Như vậy, đặc trưng của HTX là hình thức sởhữu tập thể và dựa trên sở hữu của các xã viên HTX, từ đó mà phát sinh các quan

hệ tổ chức quản lý và phân phối tương ứng

HTX là một hình thức của quan hệ kinh tế hợp tác tự nguyện, phối hợp, hỗ trợ,giúp đỡ lẫn nhau giữa các chủ thể kinh tế, kết hợp sức mạnh của tập thể để giải quyếttốt hơn những vấn đề của sản xuất kinh doanh cũng như đời sống kinh tế và mục tiêu

xa hơn là nâng cao hiệu quả hoạt động và lợi ích của mỗi xã viên

Hai là, xét góc độ xã hội, mô hình HTX kiểu mới mang tính nhân văn sâu

sắc Nó thể hiện trong toàn bộ nguyên tắc tổ chức, hoạt động của HTX Với việctạo điều kiện cho những người lao động, những người sản xuất nhỏ chẳng nhữngtrụ vững trong thị trường cạnh tranh mà còn đẩy mạnh sự phát triển, xóa bớt một

số gánh nặng về thất nghiệp, nâng cao chất lượng cuộc sống… Ngoài ra, hoạtđộng của HTX còn góp phần giáo dục, nâng cao tinh thần tập thể, tính cộng đồngcho các xã viên Tuy nhiên, những hoạt động có ý nghĩa như trên sẽ chỉ đạt hiệuquả khi nó được đặt trên nền tảng hoạt động kinh tế có hiệu quả

mà là yếu tố xã viên HTX Ngoài ra, nguyên tắc “xã viên HTX có quyền ngang nhautrong biểu quyết”1 là một trong những nguyên tắc cơ bản trong tổ chức và giúp đỡ lẫn

nhau trong tổ chức sản xuất, kinh doanh, không thuần tuý để thu lợi nhuận trên vốngóp Về hình thức sở hữu tài sản trong HTX gồm hai phần: sở hữu tập thể và sở hữumang tính chất cổ phần

Bốn là, về tổ chức quản lý, các HTX hoạt động theo nguyên tắc tự chủ, tự

23

chịu trách nhiệm HTX hoạt động lấy lợi ích kinh tế là chính bao gồm lợi ích củacác xã viên và lợi ích tập thể, đồng thời coi trọng lợi ích xã hội của các xã viên.Đánh giá hiệu quả kinh tế tập thể dựa trên cơ sở quan điểm toàn diện cả kinh tế,chính trị, xã hội Mối quan hệ giữa các xã viên HTX với HTX dựa trên vị trí tươngđối độc lập nhưng lại gắn bó với nhau sâu sắc HTX luôn tôn trọng quyền độc lập,

tự chủ về kinh tế của xã viên Sự hình thành và phát triển của HTX không phá vỡtính độc lập, tự chủ kinh tế của mỗi xã viên

Năm là, về phân phối, kinh tế HTX thực hiện phân phối theo lao động, theo

vốn góp và theo mức độ tham gia dịch vụ

Qua những đặc điểm trên cho thấy HTX kiểu mới có nhiều điểm khác biệt

so với HTX kiểu cũ và các loại hình doanh nghiệp ở nước ta hiện nay Sự khácbiệt đó không chỉ nói lên bản chất của HTX mà còn khẳng định ưu thế, vị trí, vaitrò của HTX trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN Đó chính là mộthình thức kinh tế giúp cho xã viên HTX phát huy mọi tiềm năng kinh tế chưa đượckhai thác hoặc chưa được khai thác hết

3 Nhận diện tính vượt trội của mô hình HTX ở Việt Nam hiện nay

Nền kinh tế thị trường định hướng XHCN là nền kinh tế vận hành theo cơchế thị trường và có sự quản lý của Nhà nước Trong quá trình vận động, cơ chếthị trường luôn tồn tại tính hai mặt vốn có của nó và tính định hướng XHCN trongnền kinh tế được bộc lộ rõ nét khi Nhà nước hạn chế đến mức thấp nhất mặt tiêucực của cơ chế thị trường Trong thời đại toàn cầu hóa, mặt hạn chế của cơ chế thịtrường được giải quyết tốt nhất trong tổ chức kinh tế HTX Bởi lẽ, HTX có nhiều

ưu thế so với kinh tế hộ và các loại hình doanh nghiệp đang hoạt động trong nềnkinh tế nhiều thành phần ở nước ta hiện nay Vấn đề này được chúng tôi tườngminh như sau:

3.1 Tính vượt trội của HTX so với kinh tế hộ

Trong nền kinh tế thị trường, kinh tế hộ là một chủ thể kinh tế và hoạt độngmang tính độc lập, được Nhà nước khuyến khích phát triển Tuy nhiên, khi nềnkinh tế hội nhập, kinh tế hộ đã bộc lộ nhiều hạn chế so với HTX

Một là, về tính tổ chức và quản lý Theo lý thuyết hệ thống, tổ chức có

chức năng liên kết và hỗ trợ các thành viên để thực hiện một mục tiêu chung; cònquản lý là quá trình sử dụng tri thức, kỹ thuật và phương pháp chuyên môn để lập

kế hoạch, tổ chức, lãnh đạo và điều khiển hoạt động của tổ chức nhằm thực hiện

mục tiêu một cách hữu hiệu Quản lý “cũng là sức sản xuất” và nó là yếu tố thứ tư

của sản xuất, tồn tại song song với ba yếu tố khác là ruộng đất, lao động và tiềnvốn Như vậy, tổ chức và quản lý là một trong những yếu tố quyết định sự tồn tại,phát triển và nâng cao năng suất lao động của chủ thể kinh tế trong nền kinh tế thịtrường hội nhập Trong thực tế, mỗi chủ thể kinh tế luôn có nhu cầu được quản lý

để đạt hiệu quả cao nhất trong sản xuất kinh doanh, với một cơ chế quản lý chuyênnghiệp và khoa học thì chỉ có ở tổ chức HTX, bởi vì, HTX với tư cách là một phápnhân có cơ cấu tổ chức chặt chẽ và khi phát triển đúng tầm nó có đầy đủ cácphòng, ban thực hiện chức năng chuyên môn như tín dụng nội bộ, chuyển giaotiến bộ KH-CN, thông tin thị trường… và các doanh nghiệp của HTX nhằm thỏamãn tốt nhất mọi nhu cầu của kinh tế xã viên, còn kinh tế hộ không có được cáchthức quản lý vừa nêu

Hai là, nền kinh tế thị trường luôn yêu cầu một lượng vốn nhất định cho

kinh doanh Những chủ thể đứng riêng lẻ và không có tư cách pháp nhân sẽ rất

khó khăn trong vấn đề huy động vốn Với một số vốn hạn chế, những chủ thể nàykhó có điều kiện ứng dụng các tiến bộ khoa học-công nghệ trong tổ chức và quản

lý sản xuất kinh doanh, do đó, họ sẽ gặp nhiều khó khăn trong việc mở rộng sảnxuất, tiếp cận khách hàng để có thông tin đầy đủ về thị trường, hay trong việcnâng cao trình độ cho bản thân, hay trong việc thụ hưởng các ưu đãi từ các chínhsách của Nhà nước… Khắc phục được những khó khăn đó, HTX thực hiện đượcchức năng liên kết, có đủ các điều kiện trong việc huy động vốn từ thị trường tàichính, các thành viên và Nhà nước Với nguồn vốn lớn đã giúp cho HTX thực hiện

có hiệu quả cao hoạt động kinh doanh và phát triển HTX Đồng thời, hiệu quảđồng vốn trong HTX được sử dụng có hiệu quả hơn kinh tế hộ và chính đồng vốn

ấy đã giúp cho xã viên HTX có ý thức lao động cao hơn

Ba là, thị trường đầu vào và đầu ra của HTX luôn tồn tại mà các chủ thể

kinh tế khác không có được Xã viên là khách hàng của HTX, chính khách hàng

này đã cung cấp đầy đủ và trung thực những thông tin thị trường cho HTX, nhữngthông tin này đã giúp HTX tự hoàn thiện mình trong tổ chức, quản lý và phục vụkhách hàng Đây là những điều mà kinh tế hộ khó có khả năng tiếp cận và cóđược

Bốn là, trong nền kinh tế thị trường hội nhập thì chất lượng sản phẩm

luôn được đặt lên hàng đầu Chất lượng và sản lượng sản phẩm của kinh tế hộ ở

Việt Nam hiện nay về cơ bản vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu của thị trường (nếuđáp ứng được thì cũng bị ép giá vì chất lượng và sản lượng thiếu bền vững) nêntham gia thị trường sức cạnh tranh yếu Vấn đề này của kinh tế hộ sẽ được giảiquyết khi tham gia vào HTX Bởi vì, HTX với một cơ cấu tổ chức chặt chẽ vàquản lý khoa học, có đội ngũ cán bộ khoa học kỹ thuật và những cán bộ làm côngtác thị trường năng động, đảm bảo cho các sản phẩm đầu ra của xã viên cũng nhưcủa HTX đáp ứng được với yêu cầu của thị trường về tiêu chuẩn chất lượng, sảnlượng HTX có thể thực hiện được việc đăng ký tiêu chuẩn chất lượng của sảnphẩm khi bán ra thị trường Đồng thời, HTX còn thông tin và định hướng cho kinh

tế hộ xã viên sản xuất ra những sản phẩm đáp ứng cầu thị trường nhằm tránh tìnhtrạng khủng hoảng thừa hoặc thiếu mà kinh tế hộ hiện nay luôn phải đối mặt

Năm là, việc ứng dụng tiến bộ khoa học-công nghệ vào sản xuất Hiện

nay, đang là giai đoạn đẩy mạnh CNH, HĐH nền kinh tế quốc dân, đặc biệt làCNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn nên việc yêu cầu chủ thể kinh tế phải ứngdụng tiến bộ khoa học-công nghệ vào sản xuất kinh doanh để nâng cao năng suấtlao động Đây là nhân tố tác động trực tiếp và cơ bản đến năng lực cạnh tranh củasản phẩm Vấn đề này kinh tế hộ không thể làm tốt hơn HTX Bởi lẽ: việc liên kếtgiữa HTX với nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp luôn đạt hiệu quả cao hơngiữa kinh tế hộ với ba nhà trên Điều này đã được chứng minh ở những HTX điểnhình tiên tiến ở Việt Nam và các HTX trên thế giới

3.2 Ưu thế của HTX so với Doanh nghiệp

Cơ chế thị trường là cơ chế vận hành của mọi nền kinh tế thị trường, cơ chếnày đặt ra ba vấn đề trung tâm mà các chủ thể kinh tế tham gia phải giải quyết Đólà: sản xuất cái gì? sản xuất cho ai? sản xuất như thế nào? Vậy, chúng ta cần xemDoanh nghiệp và HTX giải quyết ba vấn đề trên ra sao?

Trước hết, phân tích vấn đề sản xuất cho ai giữa doanh nghiệp và HTX Đối

với doanh nghiệp trước khi tổ chức và cung ứng sản phẩm ra thị trường, câu hỏiluôn đặt ra là “cho ai và sản lượng bao nhiêu”, tức là phải tìm cho ra khách hàng

và sức mua của thị trường Điều này không dễ khi tất cả những “phân khúc thị trường” hay những “ngách thị trường” hiện nay gần như đã được khai thác triệt

để Tiếp đó là sự cạnh tranh khốc liệt về giá, về mẫu mã cũng như chất lượng phục

vụ Trong khi đó, HTX vừa thành lập đã có khách hàng là xã viên và xác địnhđược sức mua thị trường trong ngắn hạn và dài hạn Đồng thời, HTX có thể cungứng sản phẩm cho xã viên với giá thấp hơn giá thị trường mà không vi phạm luật

cạnh tranh về “bán phá giá” Đây là lợi thế riêng có của HTX khi cạnh tranh về giá mà không một doanh nghiệp nào có được, kể cả doanh nghiệp Nhà nước Không những thế, khách hàng của HTX là khách hàng thường xuyên, khách hàng tiềm năng và khó có doanh nghiệp nào chiếm được Bởi vì, HTX chính là của họ

và khi kinh tế HTX phát triển thì đời sống vật chất, tinh thần của xã viên được nâng lên

Vấn đề tiếp theo, là sản xuất như thế nào, bằng những nguồn lực gì? Để giải

quyết vấn đề này, doanh nghiệp phải thuê mướn lao động đạt yêu cầu trình độ vàchất lượng Trong nền kinh tế thị trường, cạnh tranh để có được nguồn lao động cóchất lượng tốt đối với các chủ thể kinh tế luôn diễn ra quyết liệt, điều này cũngkhông là ngoại lệ đối với doanh nghiệp Còn HTX thì luôn có những người laođộng có kinh nghiệm, lòng nhiệt tình và ý thức trách nhiệm cao trong hoạt độnglao động, đó là những xã viên của HTX Ngoài ra, HTX còn nhiều lợi thế hơndoanh nghiệp trong việc thu hút và sử dụng lao động, đó là:

Thứ nhất, tâm lý chung của người lao động trong doanh nghiệp, nhất là ở Việt Nam hiện nay, là “làm không phải cho mình”, do đó tính trách nhiệm và sự

nhiệt tình không cao Trong khi người lao động trong HTX, là những xã viên nênrất có trách nhiệm, nhiệt tình trong hoạt động lao động Bởi lẽ, làm cho HTXchính là làm cho bản thân họ, xã viên vừa là người lao động vừa là chủ Tâm lýnày của người lao động chỉ có ở HTX còn các loại hình doanh nghiệp khác khôngthể có được Đồng thời, với cơ chế phân chia lợi nhuận trong HTX như hiện nay(lợi tức cổ phần, theo hiệu quả lao động và mức độ sử dụng dịch vụ) đã tạo động

cơ cho người lao động trong HTX làm việc hết mình mà hầu như không nặng về

sự chi phối từ cách giám sát, quản lý lao động như doanh nghiệp

Thứ hai, những sáng kiến của người lao động trong doanh nghiệp tương đối ít

và ứng dụng vào hoạt động lao động chậm hơn HTX Bởi vì, người lao động trongdoanh nghiệp luôn có tâm lý làm thuê nên ý thức nung nấu cải tiến kỹ thuật trongquá trình sản xuất không nhiều, “cải tiến cho ai và nếu có sáng kiến thì có đượcứng dụng không, có được ưu đãi gì?” Điều này trong HTX được giải quyết rấthiệu quả, về bản chất thì xã viên HTX vừa là người làm chủ vừa là người laođộng, họ luôn có ý thức tạo ra những phát kiến mới trong quá trình sản xuất, họ cóquyền áp dụng ngay để nâng cao năng suất lao động Từ đó, các sáng kiến cá nhânđược áp dụng ngay trong hoạt động của HTX, được nhân rộng và nhanh chóng trởthành cái chung tích cực trong hệ thống Liên hiệp HTX Chính vì vậy tốc độ ra đờicác sáng kiến và khả năng ứng dụng đã tạo nên tính vượt trội của HTX so với cácdoanh nghiệp trong vấn đề đáp ứng nhanh nhạy theo nhu cầu của thị trường Đâykhông chỉ là động lực mà còn là nguồn lực quyết định sự tồn tại và phát triển bềnvững HTX

Thứ ba, trong doanh nghiệp từ nhà quản lý đến người lao động, xu thế chung

có thể mang tâm lý cạnh tranh tiêu cực Sai lầm, khuyết điểm của chủ thể này cóthể là cơ hội cho chủ thể khác Trong thực tế các chủ thể này luôn hợp tác nhưngchưa hẳn trên tinh thần chia sẻ, bổ khuyết, tương thân tương ái Từ đó, làm chonhững tri thức, kinh nghiệm, sáng kiến có thể không được nhân rộng và những sailầm, thiếu sót cũng có thể không được cùng nhau rút kinh nghiệm Nhưng đối vớiHTX, sự hợp tác là tương trợ, bổ khuyết cho nhau, những kinh nghiệm và sáng

kiến được chia sẻ, nhân rộng, những sai lầm, khiếm khuyết, thiếu sót được pháthiện sớm và nhanh chóng điều chỉnh trên tinh thần thẳng thắn, dân chủ và đoànkết nhằm tạo động lực mạnh mẽ cho phát triển HTX

Mô hình kinh tế thị trường định hướng XHCN đã và đang làm rõ hơn conđường quá độ lên CNXH ở Việt Nam Đây là nền kinh tế nhiều thành phần, mà ở

đó kinh tế Nhà nước cùng với kinh tế tập thể với nòng cốt là HTX ngày càng trởthành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân Từ quan điểm này, HTX đã

và đang được Nhà nước ưu đãi, khuyến khích phát triển, hỗ trợ về vốn, khoa công nghệ, đất đai, thuế, đào tạo nguồn nhân lực… Và hiện nay, các cấp, cácngành quan tâm đặc biệt và chỉ đạo quyết liệt đối với việc phát triển HTX để đạttiêu chí nông thôn mới Đây là những điều kiện thuận lợi cho phát triển HTX trongthời gian tới ở Việt Nam mà không có một thành phần kinh tế nào có được Tuynhiên, để HTX ở nước ta hiện nay phát triển đúng tầm và bắt kịp với phong tràoHTX trên thế giới trong 10 năm tới thì cả hệ thống chính trị cần phải vào cuộc vàchính HTX cũng cần có những giải pháp phát triển phù hợp Do đó, có thể nói nộilực HTX (tổ chức và quản lý, nguồn nhân lực, cơ sở vật chất-kỹ thuật, vốn…) làmột trong những nhân tố cơ bản quyết định sự tồn tại, phát triển bền vững HTX ởViệt Nam trong thời gian tới

học-4 Vị trí, vai trò của hợp tác xã trong thời kỳ quá độ lên CNXH

Kinh tế HTX được ra đời và phát triển trong nhiều giai đoạn phát triển khácnhau, cả trong kinh tế hàng hóa giản đơn lẫn trong kinh tế hàng hóa phát triển, cảtrong CNTB lẫn trong thời kỳ quá độ lên CNXH và cả khi CNXH đã được xây dựngxong Tuy nhiên, trong mỗi giai đoạn phát triển, HTX có một vai trò nhất định phảnánh đặc trưng của nó Trong thời kì quá độ lên CNXH ở nước ta, HTX có các vai tròchủ yếu như sau:

- HTX là một hình thức tổ chức kinh tế đưa người sản xuất từ sản xuất nhỏ đi lên sản xuất lớn.

Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác- Lênin bằng cơ sở lí luận và thực tiễnkhoa học khẳng định tính tất yếu và vai trò to lớn của kinh tế HTX trong nền kinh

tế quốc dân Các ông đều nhấn mạnh vai trò quan trọng của hình thức kinh tế hợptác là con đường để đưa nông dân đi tới CNXH Trong tác phẩm “Vấn đề nông

dân ở Pháp và Đức”, Ph Ăngghen cho rằng sau khi giành chính quyền: nhiệm vụ của chúng ta đối với tiểu nông, trước hết phải chuyển quyền sở hữu cá thể và nền kinh doanh cá thể của họ vào con đường kinh doanh hợp tác, không phải bằng bạo lực mà bằng những tấm gương và bằng sự giúp đỡ của xã hội Vì theo

các ông, kinh tế HTX có vai trò hết sức quan trọng, lôi cuốn đại bộ phận dân cưhoạt động trong nền kinh tế, cũng là hình thức tổ chức kinh tế mà qua đó có thểdần xoá bỏ tình trạng bóc lột, nhưng mặt khác là hình thức có hiệu quả để đảm bảođược sự kết hợp hài hòa lợi ích của những tiểu nông với lợi ích của xã hội Hợptác hoá là con đường để lôi cuốn những người sản xuất nhỏ vào công cuộc xâydựng CNXH Ph Ăng ghen viết:

“Chúng ta … chỉ có cách là đề nghị thực hiện tập hợp các tài sản lại thànhmột cơ sở kinh doanh HTX khiến cho có thể xoá bỏ dần tình trạng bóc lột côngnhân làm thuê và có thể dần dần tiến hành việc cải tạo thành những ngành có nhữngquyền lợi và nghĩa vụ như nhau trong một HTX sản xuất toàn quốc qui mô lớn”3

Và, trong bức thư gửi Bêben, Ph Ăng ghen khẳng định “trong bước quá độ lênnền kinh tế cộng sản chủ nghĩa đầy đủ, chúng ta phải áp dụng nền sản xuất HTX coinhư một giai đoạn trung gian trên qui mô rộng lớn”4

Kế tục sự nghiệp của C Mác và Ph Ăng ghen, bằng phương pháp biện chứngmác- xít và bằng hoạt động thực tiễn của mình, V.I.Lênin đã nghiên cứu và pháttriển các luận điểm của kinh tế HTX trong thời kì quá độ lên CNXH và vận dụng

vào nước Nga Xô viết với Chính sách kinh tế mới (NEP) Trong tác phẩm “Bàn về chế độ hợp tác xã”, V.I.Lênin chỉ ra vai trò quan trọng của HTX: “HTX là bước

quá độ sang một chế độ mới bằng con đường giản đơn nhất, dễ dàng nhất, dễ tiếpthu nhất đối với nông dân” Bởi vì, theo V I Lênin, HTX là cơ sở để thiết lập vàcủng cố khối liên minh công nông, đồng thời là tổ chức mà thông qua đó phát huyđược sức mạnh của quần chúng lao động Người viết “HTX tạo điều kiện thuận lợicho việc liên hợp và tổ chức hàng triệu người, sau đó toàn thể dân chúng; và tình

30

hình ấy lại là một điều lợi rất lớn cho bước quá độ tương lai từ chủ nghĩa tư bảnnhà nước lên chủ nghĩa xã hội”5

- HTX đã góp phần thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển, làm cho sức sản

xuất được giải phóng, các nguồn tiềm năng phục vụ sản xuất như vốn, đất đai, laođộng, công nghệ… được khai thác và sử dụng ngày càng hợp lí và hiệu quả

Cùng với sự giúp đỡ, kiểm soát, hướng dẫn của Nhà nước và tác động củacuộc cách mạng khoa học và công nghệ, kinh tế HTX là môi trường thuận lợi để

áp dụng tiến bộ khoa học, kĩ thuật trong các hoạt động sản xuất, kinh doanh, tạođiều kiện tăng khả năng đầu tư, đổi mới thiết bị, công nghệ, làm phát triển lựclượng sản xuất, nâng cao hiệu quả lao động, từ đó tác động tích cực đến quá trìnhchuyển dịch cơ cấu kinh tế từ lạc hậu, què quặt, ít hiệu quả sang một cơ cấu ngàycàng phù hợp xu hướng phát triển của nền sản xuất hiện đại Như vậy, có thể nóikinh tế HTX có vai trò to lớn trong tác động giúp nền kinh tế nhỏ phát triển và tạođiều kiện thuận lợi cho nền kinh tế nhỏ quá độ lên nền đại công nghiệp cơ khí nhưV.I.Lênin khẳng định: “Chính sách hợp tác một khi thành công, sẽ giúp cho nềnkinh tế nhỏ phát triển và sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho nền kinh tế nhỏ quá độtrong một thời hạn không nhất định- lên nền đại sản xuất trên cơ sở tự nguyện kếthợp”6

- Là cầu nối cho sự phát triển, trao đổi hàng hoá giữa công nghiệp và nông nghiệp, giữa thành thị và nông thôn, đồng thời là cơ sở để thúc đẩy sự phân công lao động xã hội.

HTX với nhiều loại hình sản xuất, kinh doanh, dịch vụ phát triển làm cầu nốicho sự trao đổi hàng hoá giữa công nghiệp và nông nghiệp, giữa nhà nước và nôngdân thuận lợi, trên cơ sở đó thúc đẩy phân công lao động xã hội phát triển, tácđộng phân bố lại dân cư, tài nguyên thiên nhiên, khai thác lợi thế so sánh giữa cácvùng Mặt khác, phân công và hợp tác là hai mặt của quá trình phát triển kinh tế;nếu phân công lao động là con đường nâng cao hiệu quả kinh tế thì hợp tác tạođiều kiện và thúc đẩy quá trình phân công lao động được thực hiện Khi nghiêncứu về các loại hình HTX, V.I.Lênin khẳng định sự cần thiết đối với HTX sảnxuất và HTX tiêu dùng Người định nghĩa: “HTX là sự tập hợp công nhân và nông

31

dân, nhằm mục đích cung cấp và phân phối những sản phẩm cần thiết cho họ.HTX sản xuất là tập hợp những người tiểu nông và thợ thủ công nhằm mục đíchsản xuất và tiêu thụ các sản phẩm vừa nông nghiệp (chẳng hạn như rau, sản phẩmsữa và …), vừa phi nông nghiệp (sản phẩm công nghiệp đủ mọi loại, đồ bằng gỗ,bằng sắt, bằng da,…)”7.

Vận dụng cụ thể vào công cuộc đổi mới đất nước, Đảng ta đã xác định thựchiện nhất quán chính sách phát triển kinh tế nhiều thành phần trong thời kì quá độ

đi lên CNXH, trong đó kinh tế tập thể với nòng cốt là HTX cùng với kinh tế nhànước là nền tảng của nền kinh tế quốc dân

Tiếp thu, vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác- Lênin vào Việt Nam, Hồ ChíMinh đã nhận rõ vai trò quan trọng và Người đã đặc biệt quan tâm đến kinh tế hợptác trong việc định ra đường lối và chỉ đạo thực tiễn cho cách mạng Việt Nam Từ

năm 1927, trong tác phẩm “Đường cách mệnh”, Bác đã giành hẳn một chương để

nói về HTX, qua đó lí giải nhiều vấn đề cốt lõi, cơ bản và mang tính định hướng

về hình thức HTX Trong đó, Người viết: “HTX trước là lợi ích cho dân, sau làbớt sức bóp nặn của tụi tư bản và đế quốc chủ nghĩa”8 Người kết luận: “Nói tómlại, HTX là rất có lợi cho nên dân các nước làm nhiều lắm”9

Người xác định trong thời kì quá độ “chúng ta phải xây dựng nền tảng vậtchất và kĩ thuật của chủ nghĩa xã hội”, “phải công nghiệp hoá xã hội chủ nghĩa”,như nông nghiệp Người lại nói: “muốn phát triển công nghiệp, phát triển kinh tếnói chung phải lấy việc phát triển nông nghiệp làm gốc, làm chính”10 Song, muốncho nông nghiệp thịnh, phát triển đầy đủ và người nông dân giàu có, ấm no, hạnhphúc thì cần phải có HTX, con đường đó là: “nông thôn phải trải qua hai cuộccách mạng: cải cách ruộng đất là một cuộc, cuộc thứ hai là từ chỗ thực hiện tổ đổicông, HTX; nông trường tập thể đến chỗ xã hội hoá nông nghiệp”11 Và Người chỉrõ: “Muốn nâng cao đời sống thì chỉ có một cách là tổ chức nông dân làm ăn tậpthể, tức là tổ chức nông dân vào HTX nông nghiệp Tổ chức HTX tốt thì mới cóthể tăng gia sản xuất, thực hành tiết kiệm, do đó mà nâng cao dần đời sống vậtchất và văn hoá của nông dân và củng cố khối liên minh công nông”12

Ngoài vai trò to lớn của HTX đối với phát triển kinh tế, Chủ tịch Hồ ChíMinh còn cho rằng, HTX góp phần to lớn trong xây dựng tình đoàn kết xóm làng,tinh thần tương thân tương ái nhằm xây dựng cộng đồng xã hội tốt đẹp ở nôngthôn Từ đó, Người chỉ ra “Đường lối cải tạo XHCN của Đảng ta đối với nôngnghiệp là đưa nông dân làm ăn riêng rẻ đi dần từ tổ đổi công, tiến lên HTX cấpthấp (nửa XHCN) rồi tiến lên HTX cấp cao”13.

Trên cơ sở đó, thông qua các chủ trương, nghị quyết của Đảng và chính sáchkinh tế vĩ mô của nhà nước đã từng bước tạo điều kiện để tiếp tục đổi mới, pháttriển và nâng cao hiệu quả kinh tế HTX, cùng với kinh tế nhà nước thực hiện tốtvai trò hướng dẫn và tạo điều kiện cho các thành phần kinh tế khác phát triển phùhợp với yêu cầu phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN

Qua sự phân tích trên, chúng ta có thể khẳng định: phát triển HTX chính làcon đường giải quyết mâu thuẫn của sản xuất nhỏ, manh mún với sản xuất hànghoá lớn ở Việt Nam hiện nay- Kinh tế thị trường định hướng XHCN Kinh tế

HTX- sản phẩm tất yếu của sự phát triển kinh tế hàng hoá (kinh tế hàng hoá càng phát triển, sự cạnh tranh trên thị trường càng gay gắt, thì người lao động riêng

rẽ, hộ cá thể, các doanh nghiệp vừa và nhỏ càng có yêu cầu liên kết, hợp tác với nhau để tồn tại và phát triển); là xu hướng khách quan có tính qui luật trong quá

trình không ngừng phát triển sức sản xuất; tồn tại song song, vừa hợp tác vừa cạnhtranh với các thành phần kinh tế khác Kinh tế HTX phục vụ, hỗ trợ kinh tế hộvươn lên sản xuất hàng hoá Kinh tế hộ sản xuất hàng hoá phát triển cao tạo điềukiện tất yếu để kinh tế HTX phát triển Vì vậy, cần đặt ra yêu cầu phát triển kinh

tế HTX trong bối cảnh chuyển mạnh sản xuất hàng hoá có chất lượng, nâng caosức cạnh tranh, hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực, đảm bảo tính hiệu quả và bềnvững, đẩy mạnh liên doanh, liên kết với các thành phần kinh tế, nhất là các doanhnghiệp nhà nước, mở rộng thị trường, tăng năng lực sản xuất cho kinh tế HTX vàcác thành viên

II CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ PHÁT TRIỂN HỢP TÁC

nhiên, ở mỗi quốc gia hoặc trong từng vùng, từng ngành cụ thể kinh tế HTX cónhững đặc điểm riêng cả về vai trò, vị trí, mục tiêu, phương thức hoạt động cũngnhư quá trình hình thành và phát triển Sự khác biệt đó được quy định bởi đặcđiểm của chế độ chính trị xã hội, đường lối, chính sách của Đảng cầm quyền, sựtác động giúp đỡ của nhà nước, các tổ chức xã hội có liên quan và điều kiện tựnhiên, kinh tế, xã hội Đó chính là những nhân tố ảnh hưởng đến sự ra đời, hìnhthành và phát triển HTX.

Dưới góc độ này, chúng tôi chia các nhân tố ảnh hưởng đến việc phát triển

mô hình HTX thành hai nhóm chính: nhóm các yếu tố bên trong và nhóm các yếu

tố bên ngoài Các yếu tố bên trong tập trung nghiên cứu gồm những yếu tố về:

nguồn nhân lực; xã viên; nguồn vật lực; nguồn lực tài chính; tổ chức và quản lý; chiến lược kinh doanh; hiệu quả kinh doanh; sở hữu và phân phối lãi trong HTX Các yếu tố bên ngoài gồm: trình độ phân công lao động và kinh tế thị trường; thị trường; môi trường chính trị; môi trường xã hội; môi trường thông tin của HTX; những yếu tố thuộc về điều kiện lịch sử và mang tính ngẫu nhiên.

Việc nghiên cứu các yếu tố này được đặt trong yêu cầu nghiên cứu trong tínhchỉnh thể, thống nhất, tương tác biện chứng giữa chúng với nhau

1 Nhân tố bên ngoài

Những nhân tố thuộc môi trường bên ngoài cung cấp cho HTX những điềukiện để tiến hành kinh doanh và cũng là một trong những yếu tố tiên quyết cho sựthành công của hoạt động kinh doanh của HTX Việc nghiên cứu các nhân tố bênngoài nhằm giúp HTX có được nhận thức đúng về vị trí, vai trò của các yếu tốnày; từ đó, chủ thể quản lý có thể tận dụng cơ hội, tránh được nguy cơ và đón đầutrong việc xây dựng chiến lược kinh doanh Đồng thời, cũng là cơ sở để các nhàquản lý kinh tế trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, mục đích củamình, có những hành động cụ thể nhằm tạo điều kiện cho sự phát triển của HTX

1.1 Trình độ phát triển của phân công lao động và kinh tế thị trường.

Trong cơ chế cũ, HTX thành lập dựa trên chế độ sở hữu tập thể về toàn bộ

tư liệu sản xuất trong HTX, xóa bỏ sở hữu hộ gia đình, xoá bỏ kinh tế hộ; xã viên

tập trung của HTX; tính chất hợp tác đích thực trong HTX không còn, người laođộng phụ thuộc, bị động, ỷ lại thiếu chủ động sáng tạo nên đã kiềm hãm sức sảnxuất, dẫn đến HTX làm ăn ngày càng sa sút, kém hiệu quả, đời sống nông dân gặpnhiều khó khăn

Bước vào thời kỳ đổi mới, kinh tế hộ được thừa nhận là đơn vị kinh tế tựchủ, sức sản xuất trong nông nghiệp và nông thôn được giải phóng nên trình độcủa lực lượng sản xuất ngày càng được phát triển mà không bị kiềm hãm nhưtrong cơ chế cũ Do đó, trong quá trình phát triển của lực lượng sản xuất thì kinh

tế hộ có nhu cầu hợp tác để nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh và nâng caosức cạnh tranh trên thị trường Đây là sự phát triển tất yếu của sự phân công laođộng xã hội trong nền kinh tế hàng hoá

Đất nước ngày càng hoàn thiện mô hình kinh tế thị trường định hướngXHCN và hội nhập ngày càng sâu, rộng vào nền kinh tế khu vực và thế giới, kinh

tế hộ đứng trước yêu cầu phải ứng dụng các thành tựu khoa học - công nghệ vàosản xuất để nâng cao năng suất lao động, chất lượng, sức cạnh tranh của sản phẩm;

tổ chức bảo quản, chế biến và tiêu thụ nông sản… dẫn đến nhu cầu hợp tác kinh tế

và phát triển HTX ngày càng mạnh mẽ hơn Đây là sự phát triển tất yếu của lựclượng sản xuất và sự phân công lao động xã hội

Với những ưu việt từ mô hình HTX trong nền kinh tế thị trường, từ tính đốinhân, tính sẵn có về thị trường đầu ra, tính hợp tác, tinh thần đoàn kết, thống nhất,tương trợ, và chia sẻ đã tạo cho mô hình HTX những điều kiện để tồn tại và pháttriển trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN

Mục đích của các chủ thể trong kinh tế thị trường là tối đa hóa lợi nhuận,các doanh nghiệp, hộ kinh doanh có khuynh hướng “hi sinh quyền lợi của ngườitiêu dùng” Còn HTX hoạt động vì mục tiêu là phục vụ nhu cầu cho xã viên và xãhội, không nhấn mạnh mục tiêu lợi nhuận (ví dụ: theo luật HTX của nước cộnghòa Pháp, quy định để được xem là HTX thì phải hoạt động không vì mục tiêu lợinhuận) Chính đặc trưng này đã tạo cơ sở cho HTX đáp ứng được xu thế ngày

càng tăng về chất lượng cầu của thị trường, đón đầu xu thế thị trường, hình thànhlợi thế cạnh tranh lành mạnh, bền vững về lâu dài.

Như vậy, trình độ của phân công lao động và kinh tế thị trường càng phát

triển là điều kiện cho sự ra đời, tồn tại và phát triển HTX ngày càng tăng cả số lượng và chất lượng Chẳng hạn: việc ra đời và phát triển các HTX (chuyên canh

Nấm, Mì, Dịch vụ ở Khu kinh tế Dung quất) ở Quảng Ngãi trong những năm gầnđây đã chứng minh là yêu cầu khách quan của kinh tế hàng hóa phát triển CácHTX này đã giải quyết được những nhu cầu thiết thân cho xã viên như: việc làmkhi mất đất, thu nhập tăng và ổn định hơn, năng suất lao động tăng Đồng thờiHTX đã đáp ứng được nhu cầu của thị trường như: cầu chất lượng, tạo ra các sảnphẩm, dịch vụ mà kinh tế hộ và doanh nghiệp không muốn làm do hiệu quả thấp

1.2 Vấn đề thị trường

Về mặt bản chất, thị trường là một yếu tố nằm trong nhân tố về trình độphát triển kinh tế thị trường, nhưng để có được một góc nhìn cụ thể về vai trò củanhân tố này với việc phát triển mô hình HTX, chúng tôi tiến hành tách ra thànhmột nhân tố riêng; những yếu tố thuộc về thị trường gắn với yêu cầu phát triển môhình HTX cần nghiên cứu là:

Thị trường đầu ra về hàng hóa, dịch vụ là thị trường có ảnh hưởng quan

trọng, trực tiếp đến sự phát triển của HTX

Trong điều kiện không xét đến “thị trường đầu ra” là xã viên HTX, thị trườngbên ngoài mà HTX cần, phải có tính ổn định và lượng cầu lớn với động cơ muasắm là phục vụ cho yêu cầu kinh doanh Chỉ khi tính ổn định và lượng cầu lớnđược thỏa mãn thì điều kiện cho HTX phát triển mới hình thành và phát triển bềnvững, đặc biệt với những HTX sản xuất và cung ứng dịch vụ theo nhu cầu của thịtrường bên ngoài

Bên cạnh đó, một yếu tố không kém phần quan trọng trong vấn đề cầu thịtrường đầu ra cho hàng hóa, dịch vụ của HTX là thái độ của người tiêu dùng đốivới sản phẩm hàng hóa-dịch vụ của HTX

Thị trường vốn: vốn là yếu tố có ảnh hưởng trực tiếp và mạnh mẽ đến sự

phát triển của mọi chủ thể kinh tế nói chung và HTX nói riêng Thị trường vốnhiện nay đang rất phát triển nhưng các HTX tiếp cận rất khó, bởi lẽ: HTX hoạtđộng với hiệu quả thấp nên không tạo được lòng tin trong xã viên và hệ thốngngân hàng; không có tài sản đủ giá trị để tín chấp; phương án kinh doanh với tính

khả thi hạn chế…

Thị trường sức lao động hay nguồn cung ứng lao động cho HTX

Nhân lực là yếu tố quyết định sự tồn tại, phát triển của HTX và là nhân tốnăng động nhất trong trong quá trình hoạt động của HTX Nguồn cung ứng laođộng là yếu tố ảnh hưởng mang tính quyết định đến thành công của HTX Hiệnnay, việc thu hút nguồn lao động có chất lượng vào làm việc trong HTX là vôcùng khó khăn Bởi vì: hiệu quả kinh doanh của HTX còn thấp nên không có điềukiện tăng thu nhập cho người lao động; phần lớn lao động có chất lượng và nhữngnông dân có sức khỏe, chịu khó của tỉnh chọn nơi làm việc là các thành phố lớnvới mức thu nhập ổn định; các cơ quan nhà nước và hệ thống doanh nghiệp trênđịa bàn cũng ra sức tuyển dụng nguồn lao động có chất lượng Do đó, khả năng

mà HTX thu hút được nguồn lao động về quản trị kinh doanh, nhân sự hay kế toántrong thời gian tới là vô cùng khó khăn khi nhà nước không can thiệp

1.3 Môi trường thông tin – nguồn thông tin bên ngoài

Trong nền kinh tế tri thức, môi trường thông tin hay nguồn thông tin bênngoài có giá trị cực kỳ quan trọng đối với mọi chủ thể trong nền kinh tế thị trường,

và đối với HTX điều này càng quan trọng hơn Việc nắm bắt kịp thời, chính xác

và tính dự báo của thông tin quyết định sự thành công không chỉ của doanh nghiệp

mà cả nền kinh tế một quốc gia

Môi trường thông tin có vai trò quan trọng đối với HTX trong tất cả các vấn

đề, từ: xác định và định hướng nhu cầu thị trường, xây dựng phương án kinhdoanh, quyết định phương thức huy động vốn, tuyển dụng nhân sự, lựa chọn côngnghệ, lựa chọn cách thức tổ chức quản lý; đến: tìm kiếm đối tác, tìm kiếm khách

hàng, xây dựng và quảng bá thương hiệu, thay đổi thái độ của xã hội về HTX cũngnhư nhiều vấn đề quan trọng khác

1.4 Ý thức của cộng đồng

Ý thức của cộng đồng có ảnh hưởng đến sự phát triển của HTX, là nhữngquan niệm, quan điểm, thái độ của cộng đồng về HTX nói chung, từng HTX nóiriêng và sản phẩm hàng hóa-dịch vụ mà HTX cung ứng trên thị trường

Ý thức của cộng đồng ảnh hưởng trực tiếp đến các chủ thể khi quyết định lựachọn hành vi Ý thức mang tính tích cực đối với HTX là tiền đề, cơ sở cho nhữnghành vi tích cực nhằm phát triển HTX và ngược lại, một ý thức mang tính tiêu cực

về HTX là tiền đề, cơ sở cho hành vi làm kìm hãm sự phát triển của HTX

Trên cơ sở nghiên cứu sự tác động của ý thức cộng đồng đối với sự phát triểnHTX, chúng tôi phân các nhân tố ý thức sau: ý thức của các chủ thể kinh tế khác

có quyết định lựa chọn HTX làm đối tác hay không; ý thức của khách hàng vềHTX, họ có sử dụng hàng hóa dịch vụ của HTX hay không; ý thức của nhà đầu tư

về HTX quyết định họ có lựa chọn mô hình HTX để tiến hành đầu tư hay không; ýthức của những cá nhân, tổ chức có mục đích nâng cao an sinh xã hội, công bằng

xã hội, phát triển nông thôn đối với HTX quyết định họ có chọn HTX để gửi gắm

khoản tài chính của mình hay không; ý thức của hệ thống chính trị đối với HTX quyết định tính quyết liệt, triệt để trong quan tâm, hỗ trợ, hướng dẫn của các chủ thể này nhằm phát triển HTX hay không Thực trạng hiện nay ở tỉnh Quảng

Ngãi, ý thức cộng đồng về HTX còn mang tư tưởng tiêu cực từ nhận thực về môhình HTX kiểu cũ trước đây, cộng với sự hạn chế về nhân lực, phong cách làmviệc thiếu chuyên nghiệp của HTX cũng như của xã viên, hạn chế về trình độ tổchức quản lý, sự hạn chế về khả năng tài chính đã làm cho các chủ thể thiếu thiệncảm và niềm tin không cao vào HTX

1.5 Môi trường chính trị

Môi trường chính trị có ảnh hưởng đến việc phát triển HTX thể hiện trên cácđặc trưng cơ bản: bản chất chế độ và định hướng về chế độ chính trị của đảng cầm

quyền; vai trò của nhà nước trong điều tiết vĩ mô nền kinh tế; chiến lược phát triểnkinh tế, xã hội của đảng cầm quyền

Đảng và Nhà nước ta đã và đang thực hiện nhất quán, lâu dài chủ trương pháttriển kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo định hướng XHCN Trong đó, kinh

tế nhà nước cùng với kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc củanền kinh tế quốc dân và kinh tế tập thể không ngừng được củng cố và phát triển.Đây là quan điểm chỉ đạo xuyên suốt cho phát triển HTX ở nước ta Để thực hiệnquan điểm nầy việc phát triển HTX phải ở tầm tự giác chứ không phải để tự phátnhư hiện nay ở một số địa phương

Từ thực trạng phát triển HTX ở nước ta trong thời gian qua và vai trò điều tiếtcủa nhà nước đối với nền kinh tế thì nhà nước có những chính sách ưu đãi chophát triển HTX là tất yếu và cần thiết Nhà nước, UBND cùng các cơ quan chuyênmôn, tổ chức và các cơ quan đoàn thể với những hành động cụ thể, chính sách phùhợp với cơ sở và tạo điều kiện cho sự phát triển của HTX Vai trò của nhà nướcthể hiện qua các mặt sau:

Pháp luật về HTX của nhà nước:

 Luật về HTX Thực tiễn đã chứng minh, tuy còn nhiều hạn chế, nhưng từ

khi có Luật HTX 1996, đến Luật HTX năm 2003 đã tạo nên những bước thay đổicăn bản trong tư duy, cũng như tạo nên những nét khởi sắc trong việc xây dựng

mô hình HTX Bên cạnh đó, cùng những văn bản pháp luật hướng dẫn thi hànhluật HTX 2003, quy định về Điều lệ mẫu của từng mô hình HTX, đã tạo cơ sở đểhình thành, kiện toàn tổ chức, quản lý và hoạt động cho mô hình HTX và là cơ sở

để các chủ thể có thẩm quyền theo nhiệm vụ, quyền hạn cụ thể hóa những chínhsách ưu đãi, hỗ trợ của nhà nước đối với HTX

 Pháp luật về các chính sách ưu đãi, hỗ trợ của nhà nước đối với HTX.

Nhằm mục đích hỗ trợ HTX về vấn đề tài chính, nhân lực, vật lực, đất đai, thuế, tổchức quản lý và những vấn đề khác, hàng loạt các văn bản pháp luật đã được Nhànước ban hành

Nhìn chung, hệ thống các văn bản nhằm khuyến khích phát triển HTX làtương đối toàn diện trên tất cả các mặt đối với HTX, nhiều chính sách đã phát huyđược giá trị trên thực tiễn Tuy nhiên, trong thực tế nhiều văn bản chưa phát huyhết giá trị khi chưa phù hợp với thực tiễn cũng như không còn phù hợp với sự biếnđộng của thị trường Cụ thể như chính sách về đào tạo, bồi dưỡng các đối tượng

trong HTX hay chính sách về cho vay tín dụng, xử lý nợ tồn đọng…

Hệ thống các cơ quan nhà nước tham gia vào vấn đề quản lý, hỗ trợ nhằm khuyến khích, phát triển HTX Thực tiễn đã chứng minh, những chủ trương của

Đảng và chính sách của Nhà nước ở tầm vĩ mô là đúng và phù hợp với sự pháttriển HTX ở mỗi thời kỳ Tuy nhiên, việc cụ thể hóa và tổ chức thực hiện của cáccấp chính quyền địa phương tính hiệu quả và tính quyết liệt chưa cao nên các

chính sách phát triển HTX chưa được phát huy hết giá trị của nó Do đó, vấn đề mấu chốt về vai trò của nhà nước đối với yêu cầu phát triển HTX hiện nay chủ yếu tập trung vào vai trò của các cấp chính quyền địa phương, đặc biệt là chính quyền cơ sở Trong vai trò của nhà nước, thì sự năng động, sáng tạo, quyết liệt, triệt để của các cấp chính quyền địa phương giữ vai trò quyết định đối với sự phát triển HTX Đây chính là vai trò của yếu tố “thực thi” chính sách, pháp luật mạnh khi người thực thi mạnh, chính sách, pháp luật yếu khi người thực thi yếu; “Cái mới là cái thực hiện triệt để trên thực tế những cái đã cũ”

Vai trò của Liên minh HTX Theo khoản 1 điều 45 luật HTX năm 2003, Liên

minh HTX là tổ chức kinh tế, xã hội do các HTX, Liên hiệp HTX tự nguyện cùngnhau thành lập Liên minh HTX được tổ chức theo ngành và các ngành kinh tế.Liên minh HTX được thành lập ở trung ương và tỉnh, thành phố trực thuộc trungương

Theo Nghị định 45/2010 ngày 1/1/2010 của Chính phủ quy định về tổ chứchoạt động và quản lý hội và Quy định 68/2010 ngày 1/11/2010 của Thủ tướngChính phủ xác định Liên minh HTX là hội có tính chất đặc thù và làm rõ hơn vaitrò của liên minh HTX đối với HTX