XÂY DỰNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ĐỂ RÈN LUYỆN MỘT SỐ KỸ NĂNG TƯ DUY THỰC NGHIỆM TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 8

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HUẾXÂY DỰNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ĐỂ RÈN LUYỆN MỘT SỐ KỸ NĂNG TƯ DUY THỰC NGHIỆM TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 8 Giảng viên hướng dẫn: Học viên thực hiện: PGS,TS

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HUẾ

XÂY DỰNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ĐỂ RÈN LUYỆN MỘT SỐ KỸ NĂNG TƯ DUY

THỰC NGHIỆM TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 8

Giảng viên hướng dẫn: Học viên thực hiện:

PGS,TS Phan Đức Duy Nguyễn Thị Hải Lý

Lớp LL&PPDHBM Sinh học K22

HUẾ, 11/ 2014

MỤC LỤC

TrangLỜI MỞ ĐẦU

NỘI DUNG

I Hệ thống bài tập tình huống để rèn luyện một số kĩ năng tư duy thực

nghiệm trong dạy học sinh học 8

I.1 Bài tập tình huống rèn luyện kĩ năng phân tích thí nghiệm

I.2 Bài tập tình huống rèn luyện kĩ năng thực hành thí nghiệm

I 3 Bài tập tình huống rèn luyện kĩ năng so sánh

I.4 Bài tập tình huống rèn luyện kĩ năng phán đoán – suy luận

I.5 Bài tập tình huống rèn luyện kĩ năng thiết kế thí nghiệm

II Sử dụng bài tập tình huống rèn luyện một số kĩ năng tư duy thực

nghiệm trong dạy học Sinh học 8

II.1 Qui trình chung

II.2 Ví dụ

II.2.1 Sử dụng BT tình huống rèn luyện kĩ năng phân tích thí nghiệm

II.2.2 Sử dụng BT tình huống rèn luyện kĩ năng thực hành thí nghiệm

II.2.3 Sử dụng BT tình huống rèn luyện kĩ năng so sánh

II.2.4 Sử dụng BT tình huống rèn luyện kĩ năng phán đoán – suy luận

II.2.5 Sử dụng BT tình huống rèn luyện kĩ năng thiết kế thí nghiệm

KẾT LUẬN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

233

357810

111113131415171920

MỞ ĐẦU

Tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh là một trong những nhiệm

vụ chủ yếu của người thầy trong quá trình dạy học Vì vậy nó luôn là trung tâmchú ý của lí luận và thực tiễn dạy học hiện nay

Trong những năm gần đây, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học đều nhằmhướng đến điều chỉnh mối quan hệ giữa tái hiện và sáng tạo Dựa trên cái cũ đãbiết, cần đặt ra cho học sinh những nhiệm vụ tìm tòi, những mâu thuẫn, nhữngvấn đề, những mối liên hệ mới… cần phát hiện Trên cơ sở đó mà tăng cường cáchoạt động nhận thức và tư duy của học sinh

Tuy nhiên, trên thực tế, quá trình giảng dạy các môn khoa học thực nghiệmnói chung và môn Sinh học nói riêng ở trường phổ thông hiện nay vẫn còn ápdụng phương pháp dạy học cổ truyền: thông báo, nhồi nhét kiến thức, lí thuyếtchưa gắn với thực hành Học sinh không được tạo điều kiện để bồi dưỡng phươngpháp nhận thức, rèn luyện tư duy khoa học, phát triển năng lực tự giải quyết vấn

đề Việc rèn luyện các kỹ năng tư duy thực nghiệm cho học sinh cũng chưa đượcchú trọng…Hậu quả của các tồn tại trong dạy học nói trên đã dẫn đến hạn chế sựphát triển tư duy của học sinh, dần dần mất đi những hiểu biết sáng tạo vô cùng líthú của bộ môn khoa học thực nghiệm này

Do đó đổi mới phương pháp dạy học và tập trung vào vấn đề rèn luyện kỹnăng cho học sinh là một vấn đề cấp bách, nhằm tạo ra những con người mớinăng động, sáng tạo đáp ứng với yêu cầu phát triển của xã hội, phục vụ côngnghiệp hóa hiện đại hóa đất nước

Một trong những hướng hiện nay đang được các nhà khoa học giáo dụcquan tâm là học tập thông qua vấn đề: Dạy học tình huống Từ việc giải quyết cáctình huống, một mặt các em được trang bị, củng cố tri thức, mặt khác rèn luyệncho các em một số kỹ năng tư duy Đặc biệt là các kỹ năng tư duy thực nghiệmkhi giải quyết các tình huống thực hành

Xuất phát từ những lí do trên, tôi chọn đề tài “Xây dựng bài tập tình huống để rèn luyện một số kỹ năng tư duy thực nghiệm trong dạy- học Sinh học 8”.

NỘI DUNG

I XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ĐỂ RÈN LUYỆN MỘT

SỐ KỸ NĂNG TƯ DUY THỰC NGHIỆM CHO HỌC SINH TRONG DẠYHỌC SINH HỌC

I.1 Bài tập tình huống rèn luyện kỹ năng phân tích thí nghiệm:

Bài tập 1:

Một nhóm tiến hành làm thí nghiệm:

- TN1: Đặt một xương đùi ếch nằm ngang giữa 2 mép bàn Treo ở giữa xươngmột giá treo Đặt vào giá treo lần lượt các quả cân 2kg, 3kg, 4kg thấy xương vẫnkhông bị gãy

- TN2: Ngâm một xương đùi ếch khác vào cốc đựng dd HCl 10% thấy có sủi bọtkhí Sau 10 – 15 phút, lấy xương ra, rửa sạch, uốn cong và buộc thắt nút được

- TN3: Đốt xương đùi ếch trên ngọn lửa đèn cồn cho đến khi xương không còncháy được nữa, ngửi thấy có mùi khét Bóp nhẹ phần xương đã bị cháy thấy dễ bị

vỡ vụn ra

Một bạn nhận xét: Xương vừa cứng chắc vừa mềm dẻo do xương chứa haithành phần hóa học là chất hữu cơ và chất vô cơ Khi ngâm xương vào ddHCl10%, chất vô cơ (muối cacbonat) tác dụng với axit tạo ra bọt khí (CO2), chỉ cònlại phần hữu cơ làm cho xương mềm dẻo

Theo em, bạn nhận xét như vậy đã chính xác chưa? Vì sao?

(Dùng để dạy, củng cố phần “Thành phần hóa học và tính chất của xương”, Sinhhọc 8)

Bài tập 2:

Có một thí nghiệm được tiến hành như sau:

Có ba ống nghiệm:

+ Ống nghiệm 1: Đựng huyết tương của người có nhóm máu A

+ Ống nghiệm 2: Đựng huyết tương của người có nhóm máu B

+ Ống nghiệm 3: Đựng huyết tương của người có nhóm máu AB

Lấy hồng cầu của một người cho vào lần lượt ba ống nghiệm

Kết quả như sau:

+ Ống nghiệm 1: Hồng cầu bị kết dính

+ Ống nghiệm 2 và 3: Hồng cầu không bị kết dính

Bạn Tuấn cho rằng: Nhóm máu của người đem cho là nhóm máu B

Theo em, ý kiến của bạn Tuấn có đúng không? Dựa vào đâu để xác định nhómmáu của người cho thuộc nhóm máu gì?

Nếu lấy hồng cầu của người đó cho vào huyết tương của người có nhóm máu Othì hiện tượng gì sẽ xảy ra? Giải thích vì sao?

( Để củng cố phần “Các nguyên tắc truyền máu”, Sinh học 8)

Bài tập 3:

Có một nhóm học sinh tiến hành làm thí nghiệm như sau:

- Bước 1: Mổ cung đốt sống của ếch để tìm rễ tủy

- Bước 2: Cắt rễ trước liên quan đến dây thần kinh đi đến chi sau bên phải.Kích thích bằng dung dịch HCl 1% vào chi sau bên phải

- Bước 3: Cắt rễ sau liên quan đế dây thần kinh đi đến chi sau bên trái Kíchthích bằng dung dịch HCl 1% vào chi sau bên trái

Hiện tượng: Khi kích thích vào chi sau bên phải, chi đó không co nhưng tất

cả các chi còn lại co Khi kích thích vào chi sau bên trái thì không có chi nào co

Bạn Lan cho rằng: Rễ sau dẫn truyền xung cảm giác Rễ trước dẫn truyềnxung vận động

Theo em, ý kiến của bạn Lan đúng không? Tại sao?

Thí nghiệm trên nhằm mục đích gì?

(Để dạy, củng cố phần “Chức năng của dây thần kinh tủy”, Sinh học 8)

I.2 Bài tập tình huống rèn luyện kỹ năng thực hành thí nghiệm.

Theo em, ý kiến nào đúng? Tại sao?

Nếu lúc đó em có mặt ở đó thì em tiến hành sơ cứu và băng bó cho bạn nhưthế nào?

(Dùng để củng cố, kiểm tra kĩ năng thực hành thí nghiệm phần “Thực hành: Tập

sơ cứu và băng bó cho người bị gãy xương”, Sinh học 8)

Bài tập 2:

Trong một lần đi tắm sông, bạn Nam gặp một người không may vừa bị chết đuối.Nam vội đưa nạn nhân lên bờ sông và tiến hành cấp cứu như sau:

- Bước 1: Vừa cõng nạn nhân lên vai ở tư thế dốc ngược đầu vừa chạy

- Bước 2: Hô hấp nhân tạo:

+ Đặt nạn nhân nằm ngửa, đầu ngửa ra phía sau

+ Bịt mũi nạn nhân bằng hai ngón tay

+ Hít sâu rồi ghé môi sát miệng nạn nhân và thổi hết sức Ngừng thôi đểhít vào rồi lại thổi tiếp Thổi liên tục với 12-20 lần/phút

Theo em, bạn Nam làm như vậy có đúng không?

Vì sao phải vừa cõng nạn nhân lên vai ở tư thế dốc ngược đầu vừa chạy?

Việc thổi liên tục với 12-20 lần/phút có tác dụng gì? Có thể tăng hoặc giảm số lầnthổi được không? Vì sao?

(Để củng cố, kiểm tra bài thực hành “Hô hấp nhân tạo”, Sinh học 8)

Bài tập 3:

Trong buổi lao động, bạn Nga vô ý thúc mũi kéo làm chảy máu ở cẳng tay Quansát kĩ thấy máu chảy thành tia và theo nhịp

Em hãy trình bày phương pháp sơ cứu và băng bó cho bạn Nga

Nếu máu chảy loang ra và chậm thì em sơ cứu bằng cách nào? Giải thích?

(Để dạy, củng cố bài thực hành “Sơ cứu cầm máu”, Sinh học 8

+ Nếu khi bị kích thích, không có chi nào co chứng tỏ rễ sau (rễ cảm giác) của chi

đó bị đứt

Có ý kiến cho rằng: bạn Quang nên kích thích vào tất cả các chi của ếchmới kiểm tra được rễ nào còn hay đã bị đứt

Em có đồng ý với ý kiến trên không? Tại sao?

(Để dạy, củng cố phần “Chức năng của dây thần kinh tủy”, Sinh học 8

I.3 Bài tập tình huống rèn luyện kỹ năng so sánh

Ống 3: 2ml hồ tinh bột + 2ml nước bọt đã đun sôi

Ống 4: 2ml hồ tinh bột + 2ml nước bọt + vài giọt ddHCl 2%

- Dùng giấy đo pH của các dung dịch trong ống nghiệm

- Cho 4 ống nghiệm trên vào chậu thủy tinh chứa nước và đun đến 370C

- Thêm vào mỗi ống nghiệm vài giọt dd iot 1%

Hãy so sánh kết quả của các ống nghiệm? Giải thích sự khác nhau của cácống nghiệm Từ đó rút ra kết luận gì?

(Dùng để dạy, củng cố phần “Hoạt động của enzim amilaza trong nướcbọt”, Sinh học 8)

Thí nghiệm 2: Sờ tay vào vật nóng, rụt tay lại.

Theo em ý kiến của bạn đúng hay sai? Bản chất của hai thí nghiệm cógiống nhau không? Tại sao?

(Để dạy, củng cố phần “Phản xạ”, Sinh học 8)

Bài tập 3:

Một bạn cho rằng: “ Sự trao đổi khí ở phổi và tế bào đều diễn ra theo cơchế khuếch tán từ nơi có nồng độ cao đến nơi có nồng độ thấp Dó đó, ở phổi và

tế bào, máu đều nhận khí oxi và thải khí cacbonic”

Theo em, ý kiến của bạn có đúng không? Vì sao? Hãy so sánh sự trao đổikhí ở phổi và tế bào?

(Để dạy, củng cố phần “Trao đổi khí ở phổi và tế bào”, Sinh học 8)

I.4 Bài tập tình huống rèn luyện kỹ năng phán đoán suy luận.

(Yêu cầu học sinh phải đưa ra các phán đoán của mình, sau đó mới làm thí

nghiệm chứng minh)

Bài tập 1:

Khi nghiên cứu phản xạ có điều kiện, bạn Nam và bạn Mai chuẩn bị thínghiệm như sau: Nuôi một con gà, thức ăn (lúa, gạo), mõ Trước khi làm thínghiệm, bạn Nam đã dự đoán như sau: “Gõ mõ rồi cho gà ăn khoảng 3 đến 4 lần.lần sau, chỉ cần gõ mõ mà không cho gà ăn, gà cũng chạy tới chỗ ăn lúc đầu”

Em có đồng ý với dự đoán của bạn Nam không? Hãy làm thí nghiệm đểchứng minh ý kiến của em và giải thích kết quả thí nghiệm đó

(Để ôn tập, củng cố “Sự hình thành, ức chế phản xạ có điều kiện”, Sinhhọc 8)

- TN1: Kích thích lần lượt các ddHCl 0,3%, HCl 1% và HCl 3% vào chi saubên phải thấy tất cả các chi đều co.

- TN2: Cắt ngang tủy rồi kích thích rất mạnh vào chi trước rồi đến chi saubằng HCl 3% Hiện tượng: Khi kích thích chi trước chỉ có hai chi trước

co Kích thích vào chi sau chỉ có hai chi sau co

- TN3: Hủy tủy ở trên vết cắt ngang, kích thích rất mạnh vào chi trước bằngHCl 3% Hai chi trước đều không co

Bạn Nam dự đoán: “Vì tủy sống có các căn cứ thần kinh điều khiển hoạt độngcủa các chi Do đó, mặc dù ếch đã bị hủy não nhưng khi bị kích thích ếch vẫn

co chi”

Theo em, bạn Nam dự đoán chính xác chưa? Giải thích?

(Dạy Chức năng của tủy sống, Sinh học 8)

Bài tập 3:

Chuẩn bị: 4 ống nghiệm đựng 4 nhóm máu O, A, B, AB Trước khi làm thínghiệm, bạn Tuấn dự đoán: “Lấy máu nhóm A cho vào 3 ống nghiệm còn lại thì

sẽ có 2 ống nghệm xảy ra hiện tượng kết dính hồng cầu”

Theo em, dự đoán của bạn Tuấn có chính xác không? Em hay làm thínghiệm để chứng minh ý kiến của em và giải thích hiện tượng xảy ra Bằng cáchnào để nhận biết được ống nghiệm nào chứa nhóm máu gì?

(Để củng cố phần “Các nguyên tắc truyền máu”, Sinh học 8

Bài tập 4:

Chuẩn bị một mẫu bánh mì Trước khi làm thí nghiệm nhai bánh mì, bạnMai dự đoán: “Khi nhai bánh mì, nước bọt sẽ tiết ra và làm cho tinh bột trongbánh mì chuyển thành đường giúp ta cảm giác có vị ngọt”

Dự đoán của em có giống với bạn Mai không? Giải thích dự đoán của em?Chất nào có trong nước bọt đã làm biến đổi tinh bột thành đường? Khi bị sốt cao,

em nhai bánh mì có cảm thấy vị ngọt không? Vì sao?

(Để dạy phần “Tiêu hóa ở khoang miệng”, Sinh học 8)

I.5 Bài tập tình huống rèn luyện kỹ năng thiết kế thí nghiệm.

Bài tập 1:

Có bạn nói rằng: “ Phản xạ có điều kiện dễ thành lập, dễ thay đổi, tạo điềukiện cho cơ thể thích nghi với điều kiện sống mới Phản xạ có điều kiện dễ mấtnếu không được thường xuyên củng cố”

Bằng thí nghiệm, em hãy chứng minh sự thành lập và ức chế phản xạ cóđiều kiện nói trên với dụng cụ, mẫu vật là một con chó, thức ăn, bóng đèn

(Để dạy, củng cố phần “Sự hình thành và ức chế phản xạ có điều kiện”,Sinh học 8)

Ống 3: 2ml hồ tinh bột + 2ml nước bọt đã đun sôi

Ống 4: 2ml hồ tinh bột + 2ml nước bọt + vài giọt ddHCl 2%

Chậu thủy tinh đựng nước và may so đun nước

Em hãy làm thí nghiệm giúp bạn Nga kiểm tra xem ống nghiệm nào tinhbột đã bị biến đổi?

Hãy rút ra kết luận về tác dụng của enzim amilaza trong nước bọt? Enzimamilaza hoạt động tốt nhất trong điều kiện nào?

(Để dạy, củng cố phần “Hoạt động của enzim amilaza trong nước bọt”,Sinh học 8)

Bài tập 3:

Dụng cụ thí nghiệm: Giá treo thí nghiệm, ống nghiệm, ống nhỏ giọt, kéo,kim nhọn, khăn lau.

Mẫu vật: Một con ếch còn sống

Hóa chất: Dung dịch HCl nông độ: 0,3%; 1%; 3%

Hãy thiết kế thí nghiệm tìm hiểu chức năng của tủy sống liên quan đến cấu tạo.Làm thế nào để thí nghiệm được chính xác?

(Dành cho HS giỏi, dạy phần chức năng liên quan đến cấu tạo của tủy sống)

II QUY TRÌNH SỬ DỤNG TÌNH HUỐNG ĐỂ RÈN LUYỆN MỘT SỐ KỸNĂNG TƯ DUY THỰC NGHIỆM TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 8

II.1 Qui trình chung:

Giới thiệu tình huống

Học sinh tự lực làm việc

Thảo luận toàn lớp

Kết luận, chính xác hóa kiến thức, xácđịnh hướng giải quyết hợp lí, học sinh

tự hoàn thiện kĩ năng

* Bước 1: Giáo viên giới thiệu tình huống.

Giáo viên cần nêu rõ các giả thiết và yêu cầu của tình huống

Đối với tình huống thực hành cần có đầy đủ các thiết bị và phương tiện đểtiến hành thực hành Khi giới thiệu giáo viên có thể kiểmr tra học sinh chuẩn bịcác dụng cụ thí nghiệm trước (nếu có)

* Bước 2: Học sinh nghiên cứu giải quyết tình huống.

Tùy theo tình huống dài hay ngắn, phức tạp hay đơn giản, thời gian, quy

mô lớp học hay mục tiêu dạy học mà giáo viên có thể ttỏ chức cho học sinh giảiquyết tình huống bằng cách làm việc độc lập từng cá nhân, từng đôi, từng nhóm

Nếu tổ chức làm việc theo nhóm cần chú ý:

+ Nêu rõ nhiệm vụ, thời gian và cáh thức làm việc của nhóm

+ Nhiệm vụ của từng học sinh khi làm việc trong nhóm

+ Trong thời gian học sinh làm việc, giáo viên phải đi đến từng nhóm đểtheo dõi, điều chỉnh, giúp đỡ khi cần thiết (nếu tình huống thực hiện trên lớp học)

* Bước 3: Tổ chức thảo luận toàn lớp.

Tập trung cả lớp để xử lí tình huống Các cá nhân hay đại diện mỗi nhómđưa ra các ý kiến và giải pháp, lập luận của nhóm mình và những lập luận, giảipháp chống lại các ý kiến trái ngược

Giáo viên có thể đưa ra các câu hỏi định hướng, cung cấp thêm thông tin…

* Bước 4: Dưới sự hướng dẫn của giáo viên, cả lớp thảo luận hướng đến một hoặc

một vài giải pháp được coi là tốt nhất Giáo viên kết luận, chính xác hóa nội dungkiến thức của tình huống nêu ra Học sinh tự củng cố, rút ra các kiến thức và hoànthiện các kĩ năng

II.2 Ví dụ:

II.2.1 Sử dụng bài tập tình huống để rèn luyện kĩ năng phân tích thí nghiệm.

Tình huống để dạy bài mới, củng cố phần thành phần hóa học và tính chấtcủa xương, Sinh học 8

Bước 1: Giới thiệu tình huống.

Một nhóm tiến hành làm thí nghiệm:

- TN1: Đặt một xương đùi ếch nằm ngang giữa 2 mép bàn Treo ở giữa xươngmột giá treo Đặt vào giá treo lần lượt các quả cân 2kg, 3kg, 4kg thấy xương vẫnkhông bị gãy

- TN2: Ngâm một xương đùi ếch khác vào cốc đựng dd HCl 10% thấy có sủi bọtkhí Sau 10 – 15 phút, lấy xương ra, rửa sạch, uốn cong và buộc thắt nút được

- TN3: Đốt xương đùi ếch trên ngọn lửa đèn cồn cho đến khi xương không còncháy được nữa, ngửi thấy có mùi khét Bóp nhẹ phần xương đã bị cháy thấy dễ bị

vỡ vụn ra

Một bạn nhận xét: Xương vừa cứng chắc vừa mềm dẻo do xương chứa haithành phần hóa học là chất hữu cơ và chất vô cơ Khi ngâm xương vào ddHCl10%, chất vô cơ (muối cacbonat) tác dụng với axit tạo ra bọt khí (CO2), chỉ cònlại phần hữu cơ làm cho xương mềm dẻo

Theo em, bạn nhận xét như vậy đã chính xác chưa? Vì sao?

(Dùng để dạy, củng cố phần “Thành phần hóa học và tính chất của xương”, Sinhhọc 8)

Bước 2: Học sinh tự lực làm việc.

Với tình huống này có thể tổ chức cho học sinh làm việc theo nhóm 4người

Bước 3: Thảo luận cả lớp.

Trên cơ sở phân tích các điều kiện thí nghiệm và kết quả thí nghiệm họcsinh có thể rút ra được kết luận

Giáo viên có thể nêu ra các câu hỏi gợi ý:

+ Hiện tượng sủi bọt khí chứng tỏ trong thành phần hóa học của xương có chứachất gì? Thành phần nào bị hòa tan vào axit?

+ Thành phần hóa học nào của xương đã bị cháy có mùi khét?