Những kỹ năng nhận thức cơ bản được rèn luyện khi sử dụng bài tập tình huống trong dạy học sinh học.. Quy trình thiết kế bài tập tình huống trong dạy học sinh học để rèn luyện một số kỹ
Trang 1ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
PGS TS Phan Đức Duy Phan Lan Nhi
Lớp: LL&PPDHBM Sinh học
Khoá: 2013-2015
Huế, 11/2014
Trang 2MỤC LỤC PHẦN I: MỞ ĐẦU
PHẦN II: NỘI DUNG
I Cơ sở lý luận ………
1 Bài tập tình huống ………
1.1 Tình huống dạy học………
1.2 Bài tập tình huống………
2 Đặc điểm dạy học tình huống ………
3 Những kỹ năng nhận thức cơ bản được rèn luyện khi sử dụng bài tập tình huống trong dạy học sinh học ………
3.1 Kỹ năng phân tích, tổng hợp ………
3.2 Kỹ năng so sánh ………
3.3 Kỹ năng khái quát hoá ………
3.4 Kỹ năng suy luận ………
4 Quy trình thiết kế bài tập tình huống trong dạy học sinh học để rèn luyện một số kỹ năng nhận thức ……… ………
5 Cấu trúc chương III: Sinh trưởng và phát triển, sinh học nâng cao II Thiết kế và sử dụng các bài tập tình huống để rèn luyện các kỹ năng nhận thức trong dạy học sinh học chương III, sinh học 11 ………
1 Thiết kế các bài tập tình huống để dạy học chương III: Sinh trưởng và phát triển, sinh học 11 ………
2 Sử dụng các bài tập tình huống trong dạy học sinh học chương III: Sinh trưởng và phát triển, sinh học 11 …… ………
PHẦN III: KẾT LUẬN
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Trang 3PHẦN I: MỞ ĐẦU
Để thực hiện tốt nhiệm vụ đổi mới, nâng cao chất lượng giáo dục hiện nay, đòi hỏi mỗimột giáo viên phải không ngừng bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn và năng lực sư phạm,phải biết vận dụng các phương pháp dạy học tích cực một cách có hiệu quả Muốn sử dụng cácphương pháp có hiệu quả, giáo viên phải khai thác được tính tích cực và chủ động của người họctrong quá trình tổ chức hoạt động dạy học Vì thế những tình huống xuất hiện trong dạy họccũng như các bài tập tình huống được đặt ta luôn gây được hứng thú đối với học sinh, góp phầnthúc đẩy hiệu quả dạy học nói riêng và dạy học sinh học nói riêng
Trong số các phương pháp dạy học tích cực, phương pháp sử dụng bài tập tình huốngnhằm hướng dẫn học sinh khai thác tìm tòi kiến thức mới hay để củng cố bài học là một phươngpháp sử dụng có hiệu quả Mặc dù cần có sự gia công và đầu tư của người giáo viên trong quátrình chuẩn bị song hiệu quả mà phương pháp này mang lại không hề nhỏ Khi tiếp xúc bài tậptình huống học sinh bị kích thích, phát sinh mâu thuẫn, dẫn đến nhu cầu khám phá tìm tòi, khiếncho tổ chức hoạt động nhận thức diễn ra hào hứng Bên cạnh đó giải quyết các bài tập tình huốngcũng là biện pháp tích cực để rèn luyện các kỹ năng nhận thức cơ bản như phân tích tổng hợp, sosánh, khái quát hoá, suy luận
Trong chương trình sinh học, sinh học 11 đề cập đến cấp độ cơ thể ở đối tượng thực vật
và động vật Trong đó, chương III: Sinh trưởng và phát triển đề cập đến nhiều vấn đề liên quannhiều đến thực tế cuộc sống xung quanh, nhiều nội dung vận dụng hiệu quả Đặc biệt, giáo viên
có thể xây dựng nhiều tình huống dạy học giúp học sinh khám phá chủ động tích cực khi họcchương III, sinh học 11
Xuất phát từ những lý do trên, tôi đã chọn đề tài để làm tiểu luận: “Thiết kế và sử dụng các bài tập tình huống để rèn luyện các kỹ năng nhận thức trong dạy học sinh học trong chương III, sinh học 11.”
Trang 4PHẦN II: NỘI DUNG
I Cơ sở lý luận.
1 Bài tập tình huống
1.1 Tình huống dạy học
Theo quan điểm triết học: Tình huống đựơc nghiên cứu như là một tổ hợp các mối quan
hệ cụ thể đến một thời điểm nhất định liên kết con người với môi trường của anh ta, lúc đó anh
ta biến thành một chủ thể của hành động có đối tượng nhằm đạt được mục tiêu nhất định
Theo từ điển tiếng việt, tình huống là toàn thể những sự việc xảy ra tại một nơi, trong mộtthời gian tại một thời điểm bắt con người phải tiếp nhận, đối phó, chịu đựng
Xét về mặt tâm lý học: " Tình huống là một hệ thống những điều kiện bên trong quan hệvới chủ thể, những điều kiện này tác động một cách gián tiếp lên tính tích cực của chủ thể đó
Xét về mặt khách quan: Tình huống dạy học là tổ hợp những mối quan hệ xã hội cụ thểđược hình thành trong quá trình dạy học, khi mà học sinh đã trở thành chủ thể hoạt động với đốitượng nhận thức trong môi trường dạy học nhằm một mục đích cụ thể
Xét về mặt chủ quan: Tình huống dạy học chính là trạng thái bên trong đựơc sinh ra do sựtương tác giữa chủ thể với đối tượng nhận thức
Theo Nguyễn Ngọc Quang còn đưa ra một cách tiếp cận của tình huống dạy học đó là tìnhhuống mô phỏng hành vi Mô phỏng hành vi là bắt chước, sao chép phỏng theo quá trình hành vicủa con người, sự tương tác riêng rẽ cá nhân của người đó nhằm đạt mục đích nào đó
Tóm lại bản chất của tình huống dạy học là đơn vị cấu trúc của bài lên lớp, chứa đựngmối liên hệ giữa mục đích, nội dung và phương pháp tại một thời điểm nào đó
2 Đặc điểm dạy học tình huống
Trang 5Phương pháp dạy học bằng tình huống là một phương pháp mà giáo viên tổ chức cho họcsinh xem xét, phân tích, nghiên cứu, thảo luận để tìm ra các phương pháp giải quyết cho các tình
huống, qua đó đạt được các mục tiêu dạy học đề ra Mục tiêu của phương pháp tình huống trong
3 Những kỹ năng nhận thức cơ bản được rèn luyện trong dạy học tình huống.
3 1 Kỹ năng phân tích- tổng hợp
- Phân tích là sự phân chia trong tư duy đối tượng hay hiện tượng thành những yếu tốhợp thành, các dấu hiệu, các đặc tính riêng biệt của đối tượng hay hiện tượng đó thành nhữngyếu tố nhỏ hơn hoặc những mối quan hệ giữa toàn thể và bộ phận Quan hệ giống loài nhằm tìmkiếm bản chất của chúng
Trong dạy học vấn đề hình thành kỹ năng phân tích cho học sinh cần phải được coi trọng.Tùy đặc điểm từng môn học và nhiệm vụ học tập cụ thể, các giáo viên đã đề ra những yêu cầuphân tích khác nhau Nhưng mục đích chủ yếu của việc rèn luyện kỹ năng phân tích là hìnhthành ở các em thói quen tìm hiểu sự vật , hiện tượng có chiều sâu, nhằm nắm được bản chấtcủa đối tượng nghiên cứu, cho nên nhiệm vụ chủ yếu của hoạt động phân tích là nắm được cấutrúc của đối tượng
Trang 6- Tổng hợp là sự kết hợp trong tư duy các yếu tố, các thành phần của sự vật, hiện tượngtrong một chỉnh thể Để nhận thức đầy đủ sự vật, hiện tượng trong dạy học cần phải tổng hợp sơbộ
Rèn luyện kỹ năng tổng hợp nhằm giúp học sinh sắp xếp những số liệu, những sự kiệnlộn xộn, rời rạc và đa dạng mà các em thu thập được qua nghiên cứu lí luận và khảo sát thực tiễnthành những sự vật, hiện tượng, những quá trình hoàn chỉnh, thống nhất
Phân tích và tổng hợp là hai mặt của một quá trình tư duy thống nhất có sự liên hệ mậtthiết với nhau Tổng hợp sơ bộ ban đầu cho ta ấn tượng chung về đối tượng nhờ đó mà xác địnhđược phương pháp phân tích cho đối tượng, phân tích càng sâu thì sự tổng hợp cuối cùng càngcao, càng đầy đủ Sự tổng hợp hoàn chỉnh sẽ ảnh hưởng đến chất lượng của sự phân tích tiếptheo Cứ như vậy, nhận thức ngày càng tiến sâu vào bản chất của sự vật, hiện tượng
Các bước thực hiện biện pháp so sánh:
- Nêu định nghĩa đối tượng cần so sánh
- Phân tích đối tượng tìm ra dấu hiệu bản chất
- Xác định những điểm khác nhau của từng dấu hiệu tương ứng
- Xác định những điểm giống nhau của từng dấu hiệu tương ứng
- Khái quát các dấu hiệu quan trọng giống và khác nhau của hai đối tượng cần so sánh
- Nếu có thể được thì nêu nguyên nhân của sự giống và khác nhau đó
Qua so sánh giúp học sinh phân biệt, hệ thống hoá và củng cố các khái niệm, đồng thời sosánh là một thao tác tư duy rất quan trọng giúp học sinh tìm ra cái mới
3.3 Kỹ năng khái quát hoá
Khái quát hóa là hoạt động trí tuệ cấp cao nhằm thu gom các đối tượng có cùng thuộc tính
và bản chất vào một nhóm, là quá trình chuyển từ cái đơn nhất lên cái chung
Sự khái quát hóa giữ vai trò chủ yếu trong khi hình thành các khái niệm mới Ở học sinhkhái quát hóa diễn ra trên cơ sở phân tích so sánh
phân tích từng yếu tố tổng hợp chỉnh thể
Trang 7Kỹ năng khái quát hóa ở mỗi học sinh luôn đóng vai trò quan trọng trong quá trình họctập Khi được phát triển tới mức cao, chính kỹ năng này sẽ giúp học sinh tách được cái chung,cái bản chất, những mối liên hệ bên trong mang tính quy luật của tài liệu nghiên cứu, học tậpbằng con đường phân tích chỉ một sự vật, hiện tượng điển hình mà thôi Bằng cách đó học sinhtiết kiệm được sức lực, thời gian học tập của mình, biết khám phá các tri thức khoa học bằngphương pháp tối ưu.
3.4 Kỹ năng suy luận
Suy luận là hình thức của tư duy nhờ đó rút ra phán đoán mới từ một hay nhiều phán đoántheo các qui tắc logic xác định
Căn cứ vào cách thức lập luận, suy luận được chia ra thành suy luận suy diễn và suy luậnquy nạp Suy luận suy diễn là suy luận trong đó lập luận từ cái chung đến cái riêng, cái đơn giản.Suy luận quy nạp là suy luận trong đó lập luận từ cái riêng, cái đơn nhất đến cái chung
Khi được trang bị kỹ năng suy luận, học sinh có thể thu nhận được tri thức mới từ các trithức đã biết nhờ suy luận
4 Quy trình thiết kế bài tập tình huống trong dạy học sinh học để rèn luyện một số
kỹ năng nhận thức.
Trang 85 Cấu trúc nội dung chương III: sinh trưởng phát triển, sinh học 11.
Chương III: Sinh trưởng và phát triển, sinh học 11 nâng cao gồm 7 bài (6 bài lý thuyết và 1 bàithực hành), cụ thể:
A Sinh trưởng và phát triển ở thực vật
Bài 34 Sinh trưởng ở thực vật
Bài 35 Hoocmon thực vật
Bài 36 Phát triển ở thực vật có hoa
B Sinh trưởng và phát triển ở động vật
Bài 37 Sinh trưởng và phát triển ở động vật
Bài 38 Các nhân tố ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển ở động vật
Bài 39 Các nhân tố ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển ở động vật (tt)
Bài 40 Thực hành: Quan sát sinh trưởng và phát triển ở một số động vật
Nghiên cứu thực tiễn (bài kiểm tra, phát biểu trả lời của học sinh
trong các giờ học)
Xây dựng hệ thống tình huống rèn luyện một số kỹ năng nhận thức
của học sinh
Rèn luyện một số kỹ năng nhận thức của học sinh bằng việc tổ
chưc giải quyết các tình huống
Hình thành ở học sinh một số kỹ năng cơ bản của hoạt động
Trang 9II Thiết kế và sử dụng các bài tập tình huống để rèn luyện các kỹ năng nhận thức trong dạy học sinh học chương III, sinh học 11.
1 Thiết kế các bài tập tình huống để dạy học chương III: Sinh trưởng và phát triển, sinh học 11.
Kiểu sinh trưởng
Thời gian sống (sinh trưởng)
Bằng những kiến thức đã học em hãy hoàn thành nội dung bảng trên
(Để dạy bài Sinh trưởng ở thực vật, sinh học 11)
1.2 Bài tập 2:
Sau khi học xong bài sinh trưởng ở thực vật, có bạn học sinh hỏi: Em có trồng một câuhoa cúc, đảm bảo các điều kiện dinh dưỡng đầy đủ, cây sinh trưởng rất nhanh nhưng hơn 3 tháng
mà vẫn chưa thấy nở hoa? (thông thường 2,5 tháng nở hoa)
Em hãy giúp bạn giải thích hiện tượng trên?
(Để củng cố bài Sinh trưởng ở thực vật, sinh học 11)
1.3 Bài tập 3:
Khi tìm hiểu về đặc điểm các loại hooc môn thực vật, giáo viên đã yêu cầu một học sinh sử dụngcác mảnh ghép tên hooc mon TV với nơi sản sinh và tác động sinh lý sau khi nghiên cứu sáchgiáo khoa
Auxin
Giberelin
Xitokinin
Axit abxixic
Trang 10Cột A tương ứng có các mảnh ghép:
1 Lục lạp, phôi hạt, chóp rễ
2 Tế bào đang phân chia ở mô phân sinh chồi ngọn
3 Tế bào đang phân chia ở rễ, hạt, quả
4 Lá già, thân, quả, hạt
5 Phần lớn các cơ quan, thời gian rụng lá, quả chín
c/ Làm tăng sự phân chia tế bào mô phân sinh, kéo dài chồi bên, làm chậm sự hoá già
d/ Kích thích sự chín ở quả, ức chế sự phát triển chiều dài của thân
e/ Kích thích sự rụng lá, rụng quả đóng lỗ khí trong điều kiện khô hạn
Nếu em là học sinh được yêu cầu, em sẽ hoàn thành yêu cầu như thế nào?
(Để dạy kiến thức mới, bài Hoocmon thực vật, sinh học 11)
1.4 Bài tập 4:
Cho cây A Ta tiến hành thí nghiệm sau:
(1) Chiếu sáng 16 giờ liên tục rồi đặt trong tối 8 giờ -> cây ra hoa nhiều
(2) Chiếu sáng 10 giờ liên tục rồi đặt trong tối 14 giờ -> cây không ra hoa
(3) Chiếu sáng 13 giờ liên tục rồi đặt trong tối 14 giờ -> cây ra hoa nhưng ít hơn hẳn so vớitrường hợp (1)
(4) Chiếu sáng 12 giờ liên tục rồi đặt trong tối 12 giờ -> cây không ra hoa
(5) Chiếu sáng 24 giờ liên tục -> cây ra hoa như trường hợp (3)
a Từ đó có thể rút ra kết luận gì?
b Có thể làm gì để cây trong trường hợp (2) ra hoa?
(Để củng cố khi dạy bài phát triển ở thực vật có hoa, sinh học 11)
1.5 Bài tập 5:
Trang 11Sau khi khám bệnh cho một trẻ có biểu hiện chậm lớn, nhẹ cân, bác sỹ khuyên phụhuynh: Ngoài khẩu phần ăn đủ dinh dưỡng thì hàng ngày phải cho cháu tắm nắng vào lúc sánghay chiều muộn ít nhất 30 phút mỗi ngày Vị phụ huynh thắc mắc Nếu em là Bác sỹ trên, em sẽgiải thích cho gia đình bệnh nhân như thế nào?
(Để dạy bài ảnh hưởng của các nhân tố đến sinh trưởng và phát triển của động vật)
1.6 Bài tập 6:
Quan sát hình sau:
Giải thích tại sao tán lá của cây thường có cấu trúc hình tháp, đỉnh phía trên?
(Để dạy bài Sinh trưởng ở thực vật, sinh học 11)
Em có đồng ý với quan điểm trên không? Giải thích để làm rõ nhận định của mình
(Để dạy bài sinh trưởng và phát triển ở động vật)
1.9 Bài tập 9:
Trang 12Khi tìm hiểu về tốc độ sinh trưởng của động vật, có hai bạn học sinh tranh cãi nhau: Bạn
A cho rằng muốn cho gia súc sinh trưởng tốt vào những ngày mùa đông giá lạnh cần cho gia súcnon ăn nhiều hơn còn bạn B lại cho rằng muốn gia súc non nhanh lớn vào mùa đông cần ủ ấmchuồng trại cho gia súc mới là điều quan trọng nhất
Theo em, bạn học sinh nào đã nhận định đúng? Nếu là em, em sẽ giải thích như thế nàocho hợp lý?
(Để dạy bài các nhân tố ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển của động vật)
1.10 Bài tập 10:
Các bệnh nhân ung thư tuyến giáp thường được điều trị theo phác đồ: Phẫu thuật cắt bỏtuyến giáp, uống I131 (iot phóng xạ để tiêu diệt hết các tế bào ung thư.) Trước khi uống I131 bệnhnhân buộc phải nhịn, không được sử dụng hooc mon tuyến giáp (tổng hợp nhân tạo) một tháng.Trong thời gian này, khả năng chịu lạnh và trí nhớ của bệnh nhân sẽ bị giảm sút Hãy giải thích
vì sao?
(Để dạy bài sinh trưởng và phát triển của động vật)
2 Sử dụng các bài tập tình huống trong dạy học sinh học chương III: Sinh trưởng và phát triển, sinh học 11.
2.1 Quy trình chung:
Giới thiệu tình huống
Học sinh tự lực làm việc
Thảo luận toàn lớp
Kết luận, chính xác hóa kiến thức, xác định hướng giải quyết hợp lí, học sinh tự hoàn thiện kĩ năng
nhận thức
Trang 132.1 Sử dụng bài tập tình huống để rèn luyện các kỹ năng trong chương III: sinh trưởng và phát triển, sinh học 11.
Bước 1: Giới thiệu tình huống
Để phân biệt sự sinh trưởng sơ cấp và thứ cấp ở thực vật, các chỉ tiêu so sánh được hệ thốngtrong bảng sau:
Dạng cây
Nơi sinh trưởng
Đặc điểm bó mạch
Kích thước thân
Kiểu sinh trưởng
Thời gian sống (sinh trưởng)
Bằng những kiến thức đã học em hãy hoàn thành nội dung bảng trên
(Để dạy bài Sinh trưởng ở thực vật, sinh học 11)
Bước 2: Học sinh tự nghiên cứu sách giáo khoa, hoàn thành theo nhóm 2 em.
Bước 3: Tổ chức thảo luận cả lớp
Gọi một số nhóm báo cáo (hoàn thành trên bảng)
Bước 4: Giáo viên kết luận
-Giáo viên yêu cầu học sinh nhận xét, rút ra kết luận
Dạng cây Một lá mầm và chóp thân non của cây
Trang 14Thời gian sống (sinh
Bước 1: Giới thiệu tình huống
Sau khi học xong bài sinh trưởng ở thực vật, có bạn học sinh hỏi: Em có trồng một câuhoa cúc, đảm bảo các điều kiện dinh dưỡng đầy đủ, cây sinh trưởng rất nhanh nhưng hơn 3 tháng
mà vẫn chưa thấy nở hoa? (thông thường 2,5 tháng nở hoa)
Em hãy giúp bạn giải thích hiện tượng trên?
(Để củng cố bài sự phát triển ở thực vật có hoa, sinh học 11)
Bước 2: Học sinh tự nghiên cứu sách giáo khoa
Bước 3: Tổ chức thảo luận cả lớp
Giáo viên gợi ý:
CH1: Sự nở hoa của hoa cúc phụ thuộc vào những yếu tố nào?
CH2: Điều kiện trong tình huống trên đã phù hợp với sự nở hoa của hoa cúc chưa?
CH: Liệu có thể điều chỉnh điều kiện sống như thế nào giúp hoa cúc nở sớm hơn?
Bước 4: Giáo viên kết luận:
- Hoa cúc là cây ngày ngắn, chỉ ra hoa trong điều kiện ngày ngắn (mùa đông ngày ngắn).
Nếu úc không ra hoa, có thể kể đến một số nguyên nhân như: Điều kiện chiếu sáng không phù hợp (ngày dài), bị ức chế sự ra hoa…
- Điều chỉnh chiếu sáng, tạo bóng đêm nhân tạo…
2.1.3 Bài tập 3
2.1.3.1 Mục tiêu:
-Nhận biết và phân biệt được nơi sinh ra và cơ chế tác động của các hooc môn thực vật.
-Rèn luyện kỹ năng phân tích tổng hợp
2.1.3.2 Tổ chức thực hiện:
Bước 1: Giới thiệu tình huống
