THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ĐỂ RÈN LUYỆN KỸ NĂNG HỆ THỐNG HÓA KIẾN THỨC TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG SINH SẢN, SINH HỌC 11

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KHOA SINH HỌC ~~~~~~~~ TIỂU LUẬN HỌC PHẦN: SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC SINH HỌC Đề tài: THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ĐỂ RÈN L

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA SINH HỌC

~~~~~~~~

TIỂU LUẬN

HỌC PHẦN:

SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC SINH HỌC

Đề tài:

THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ĐỂ RÈN LUYỆN

KỸ NĂNG HỆ THỐNG HÓA KIẾN THỨC TRONG DẠY HỌC

CHƯƠNG SINH SẢN, SINH HỌC 11

Giảng viên hướng dẫn: PGS.TS Phan Đức Duy

Học viên thực hiện: Nguyễn Thị Thanh Vinh

Lớp: LL&PPDHBM Sinh học K22

HUẾ, 11/2014

M C L C ỤC LỤC ỤC LỤC

PHẦN I : MỞ ĐẦU 1

1.Lý do chọn đề tài 1

2.Mục đích nghiên cứu 1

3 Phương pháp nghiên cứu 1

PHẦN 2: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 2

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 2

1.1.Tình huống, bài tập tình huống: 2

1.1.1.Tình huống: 2

1.1.2 Bài tập tình huống 2

1.1.3 Tình huống dạy học 2

1.1.4 Cấu trúc của bài tập tình huống trong dạy học 3

1.1.5 Đặc điểm của dạy học tình huống [7] 3

1.1.6 Ưu - nhược điểm của dạy học tình huống [4] 4

1.2 Kỹ năng và kỹ năng hệ thống hóa 5

1.2.1 Kỹ năng 5

1.2.2 Kỹ năng hệ thống hóa 5

1.3 Mục tiêu, cấu trúc và nội dung chương “Sinh sản” phần Sinh học cơ thể– Sinh học 11 6

1.3.1 Mục tiêu 6

1.3.2 Nội dung 6

1.3.3 Cấu trúc 7

CHƯƠNG II: THIẾT KẾ CÁC BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ĐỂ RÈN LUYỆN KỸ NĂNG HỆ THỐNG HÓA KIẾN THỨC TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG SINH SẢN, SINH HỌC 11 8

2.1 Bài tập tình huống 1 8

2.2 Bài tập tình huống 2 9

2.3 Bài tập tình huống 3 10

2.4 Bài tập tình huống 4 10

2.5 Bài tập tình huống 5 11

2.6 Bài tập tình huống 6 12

PHẦN III: KẾT LUẬN - KIẾN NGHỊ 13

1 Kết luận 13

2 Kiến nghị 13

TÀI LIỆU THAM KHẢO 14

PHẦN I : MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Yêu cầu cấp thiết của xã hội trong bối cảnh hội nhập quốc tế cần những con người tự chủ, sáng tạo và tư duy khoa học Vì vậy, đặt ra cho ngành giáo dục cần phải đổi mới phương pháp dạy học

Theo Thái Duy Tuyên : “ Then chốt của đổi mới phương pháp dạy học

là điều chỉnh mối quan hệ giữa tái hiện và sáng tạo, phải hướng đến việc tăng cường các phương pháp sáng tạo nhằm đổi mới tính chất hoạt động nhận thức của học sinh trong quá trình dạy học Cần đặt ra cho các em những nhiệm vụ tìm tòi, những mâu thuẫn, những hiện tượng, những vấn đề, những mối liên

hệ mới cần phát hiện Trên cơ sở đó mà tăng cường hoạt động phân tích, tổng hợp, so sánh, trừu tượng hoá, khái quát hoá, tưởng tượng và sáng tạo ”[8]

Một trong những phương hướng để rèn luyện kỹ năng cho học sinh là đưa học sinh vào các tình huống Từ việc giải quyết các tình huống đó một mặt các em được trang bị, củng cố tri thức, một mặt có thể rèn luyện cho các

em kỹ năng về tư duy và các kỹ năng khác cần thiết cho quá trình học tập

Xuất phát từ những lý do trên, với mong muốn góp phần cải tiến phương pháp dạy học, nâng cao hiệu quả dạy học Sinh học 11 và rèn luyện

được một số kỹ năng cho học sinh, tôi chọn đề tài nghiên cứu: “Thiết kế các

bài tập tình huống để rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức trong dạy học chương Sinh sản, Sinh học 11”.”

2 Mục đích nghiên cứu

Thiết kế và sử dụng các bài tập tình huống để để rèn luyện kỹ năng hệ

thống hóa kiến thức chương Sinh sản, Sinh học 11 nhằm nâng cao hiệu quả

giảng dạy sinh học

3 Phương pháp nghiên cứu

3.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết

Sưu tầm tài liệu có liên quan để hiểu rõ cơ sở lý luận về bài tập tình huống Từ đó tiến hành thiết kế và sử dụng bài tập tình huống một cách hiệu quả

3.2 Phương pháp chuyên gia

Trao đổi với đồng nghiệp có hiểu biết và từng sử dụng bài tập tình huống trong dạy học

PHẦN 2: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.1.Tình huống, bài tập tình huống

1.1.1.Tình huống

Theo quan điểm triết học, tình huống được nghiên cứu như là một tổ hợp các mối quan hệ cụ thể, đến một thời điểm nhất định liên kết con người với môi trường của anh ta, lúc đó anh ta biến thành một chủ thể của hành động

có đối tượng nhằm đạt được mục tiêu nhất định

Xét về mặt tâm lý học: "Tình huống là một hệ thống những điều kiện bên trong quan hệ với chủ thể, những điều kiện này tác động một cách gián tiếp lên tính tích cực của chủ thể đó"

Nói một cách khái quát hơn, “Tình huống là toàn thể sự việc xảy ra tại một nơi, trong một thời gian, buộc người ta phải suy nghĩ hành động, đối phó, chịu đựng’’ [3],[ 4]

Người ta phân biệt tình huống làm hai dạng chính [5]:

 Tình huống đã xảy ra, đây là những tình huống đã xảy ra và được tích luỹ lại trong vốn tri thức của loài người

 Tình huống sẽ xảy ra (dự đoán), đây là những tình huống mà con người dự đoán xảy ra trong tương lai

1.1.2 Bài tập tình huống

Bài tập tình huống là những hệ thống đã, đang và có thể xảy ra được cấu trúc lại dưới dạng bài tập, là một cấu trúc ngôn ngữ mô hình hoá yêu cầu

về KỸ thuật, biện pháp, phương pháp dạy học mà yêu cầu đó đang tiềm ẩn chưa được bộc lộ trước người dạy không có kinh nghiệm Mô hình này có khả năng thức tỉnh nhu cầu phân tích những khía cạnh có liên quan đến mô hình

để có định hướng đáp ứng yêu cầu Khi giải bài tập tình huống thì không những giúp học sinh khắc sâu kiến thức mà còn rèn luyện các kỹ năng để vận dụng trong thực tiễn cuộc sống [2],[3]

1.1.3 Tình huống dạy học

Xét về mặt khách quan, tình huống dạy học là tổ hợp những mối quan

hệ xã hội cụ thể được hình thành trong quá trình dạy học, khi mà học sinh đã trở thành chủ thể hoạt động với đối tượng nhận thức trong một trường dạy học nhằm một mục đích dạy học cụ thể Xét về mặt chủ quan, tình huống dạy học

2

chính là trạng thái bên trong được sinh ra do sự tương tác giữa chủ thể với đối tượng nhận thức

Theo lý luận dạy học Xô Viết, tình huống dạy học là đơn vị cấu trúc, là

tế bào của bài lên lớp, bao gồm tổ hợp những điều kiện cần thiết Đó là mục đích dạy học, nội dung dạy học và phương pháp dạy học để thu được những kết quả hạn chế, riêng biệt [3]

Nguyễn Ngọc Quang còn đưa ra một cách tiếp cận mới của tình huống dạy học đó là tình huống mô phỏng hành vi Mô phỏng hành vi là bắt chước, sao chép, phỏng theo quá trình hành vi của con người, sự tương tác riêng cá nhân của người đó, nhằm đạt mục đích nào đó Quá trình hành vi của con người trong tình huống thực, cụ thể được xử lý sư phạm bằng mô hình hoá tạo nên tổ hợp các tình huống mô phỏng, là một mô hình của tình huống thực tiễn Dùng tình huống mô phỏng này trong tổ chức dạy học nó trở thành tình huống dạy học Thực chất đó là quy trình chuyển tình huống mô phỏng thành tình huống dạy học [3],[6]

Tóm lại, bản chất của tình huống dạy học là đơn vị cấu trúc của bài lên lớp, chứa đựng mối liên hệ mục đích - nội dung - phương pháp theo chiều ngang tại một thời điểm nào đó với nội dung là một đơn vị kiến thức

1.1.4 Cấu trúc của bài tập tình huống trong dạy học

Cấu trúc của bài tập tình huống trong dạy học được tạo thành từ hai yếu

tố cơ bản: Con người và các thành tố của quá trình dạy học [9]

Con người: Là giáo viên và học sinh

Các thành tố của quá trình dạy học: Là thành phần cơ bản của tình huống dạy học Quá trình dạy học có hai mặt: Mặt nội dung và mặt quá trình

có quan hệ chặt chẽ với nhau

1.1.5 Đặc điểm của dạy học tình huống [7]

- Dựa vào các tình huống để thực hiện chương trình học (học sinh nắm các kiến thức, kỹ năng); những tình huống không nhằm kiểm tra kỹ năng mà giúp phát triển chính bản thân kỹ năng

- Những tình huống có cấu trúc thực sự phức tạp - nó không phải chỉ có một giải pháp cho tình huống (tình huống chứa các biến sư phạm)

- Bản thân tình huống mang tính chất gợi vần đề, không phải học sinh làm theo ý thích của thầy giáo; học sinh là người giải quyết vấn đề theo phương thức thich nghi, điều tiết với môi trường; có hay không sự hỗ trợ của thầy giáo tùy thuộc vào tình huống

TẬP THỂ

NĂNG ĐỘNG

(Không nghe, tiếp thu một cách thụ động)

DÂN CHỦ

+ Sự bình đẳng mọi người tham gia.

+ Trao đổi ý tưởng.

- Học sinh chỉ được hướng dẫn cách tiếp cận với tình huống chứ không

có công thức nào giúp học sinh tiếp cận với tình huống

- Việc đánh giá dựa trên hành động và thực tiễn

1.1.6 Ưu - nhược điểm của dạy học tình huống [4]

- Ưu điểm: Đây là phương pháp có thể kích thích ở mức cao nhất sự

tham gia tích cực của học sinh vào quá trình học tập; phát triển các kỹ năng học tập, giải quyết vấn đề, kỹ năng đánh giá, dự đoán kết quả, kỹ năng giao tiếp như nghe, nói, trình bày của học sinh; tăng cường khả năng suy nghĩ độc lập, tính sáng tạo, tiếp cận tình huống dưới nhiều góc độ; cho phép phát hiện ra những giải pháp cho những tình huống phức tạp; chủ động điều chỉnh được các nhận thức, hành vi, kỹ năng của học sinh Phương pháp này có thế mạnh trong đào tạo nhận thức bậc cao

Ngoài ra, phương pháp này còn làm tăng tính thực tiễn của môn học, giảm nhiều rủi ro cho người học khi tham gia thực tiễn cuộc sống, thực tiễn nghề nghiệp; nâng cao tính chủ động, sáng tạo và hứng thú cho người học; cung cấp kinh nghiệm, cách nhìn và giải pháp mới cho người dạy…

Như vậy, phương pháp sư phạm này có thể phát huy được tính chất "dân

chủ, năng động và tập thể" để đạt được mục đích dạy học.

- Nhược điểm: Để thiết kế được tình huống phù hợp nội dung, mục tiêu

đào tạo, trình độ của học sinh, kích thích được tính tích cực của học sinh đòi hỏi cần nhiều thời gian và công sức Đồng thời giáo viên cần phải có kiến thức, kinh nghiệm sâu, rộng; có kỹ năng kích thích, phối hợp tốt trong quá

4

trình dẫn dắt, tổ chức thảo luận và giải đáp để giúp học sinh tiếp cận kiến thức, kỹ năng Trên thực tế, không phải giáo viên nào cũng hội đủ các phẩm chất trên

Do sự eo hẹp về thời gian giảng dạy trên lớp cộng với sự thụ động của học sinh do quá quen với phương pháp thuyết trình là một trở ngại trong việc

áp dụng phương pháp này

1.2 Kỹ năng và kỹ năng hệ thống hóa

1.2.1 Kỹ năng

Kỹ năng là khả năng vận dụng các kiến thức (khái niệm, cách thức,

phương pháp,…) để giải quyết một nhiệm vụ mới

Thực chất của sự hình thành kỹ năng học tập là tạo điều kiện cho HS nắm vững một hệ thống phức tạp các thao tác nhằm biến đổi và làm sáng tỏ những thông tin chứa đựng trong học tập, trong nhiệm vụ và đối chiếu chúng với hành động cụ thể Vì vậy muốn hình thành kỹ năng cho HS, GV cần :

- Giúp HS biết cách tìm tòi để nhận ra yếu tố đã biết, yếu tố phải tìm

và mối quan hệ giữa chúng

- Giúp HS hình thành một mô hình khái quát để giải quyết các bài tập, các đối tượng cùng loại

- Xác lập mối quan hệ giữa bài tập mô hình hệ thống hóa và các kiến thức tương ứng

1.2.2 Kỹ năng hệ thống hóa

- Kỹ năng HTH: Là khả năng phân tích và sắp xếp một cách logic các yếu tố, các nội dung thông tin về đối tượng, hiện tượng theo một quan điểm nhất định nhờ đó mà chủ thể nhận thức sâu sắc hơn, đầy đủ hơn về đối tượng

đó [1][10]

- Kỹ năng HTH kiến thức trong học tập: Là khả năng vận dụng thành thạo các thao tác tư duy để sắp xếp kiến thức đã học vào những trật tự logic, chặt chẽ khác nhau tùy theo mục đích cần hệ thống [10]

1.3 Mục tiêu, cấu trúc và nội dung chương “Sinh sản” phần Sinh học cơ thể– Sinh học 11

1.3.1 Mục tiêu

- Kiến thức:

+ Trình bày được khái niệm sinh sản vô tính và hữu tính ở cấp độ cơ thể

Sinh sản

Sinh sản vô tính Sinh sản hữu tính

Sinh sản

phân đôi

Sinh sản sinh dưỡng

Sinh sản bằng bào tử

Tiếp hợp Thụ tinh

+ Phân biệt được sinh sản vô tính và hữu tính, các kiểu sinh sản vô tính và hữu tính

- Kỹ năng:

+ Rèn luyện cho học sinh các kỹ năng tư duy: phân tích tổng hợp, so sánh, khái quát hóa

- Thái độ:

+ Thông qua chương giúp học sinh có cái nhìn khái quát về chiều hướng tiến hóa của sinh giới

+ Việc rèn luyện các kỹ năng góp phần giúp học sinh hứng thú hơn đối với môn học

1.3.2 Nội dung

Chương “Sinh sản” phần “Sinh học cơ thể” bao gồm các bài:

A Sinh sản ở thực vật

Bài 41: Sinh sản vô tính ở thực vật

Bài 42: Sinh sản hữu tính ở thực vật

Bài 43: Thực hành: Nhân giống giâm, chiết, ghép ở thực vật

B Sinh sản ở động vật

Bài 44: Sinh sản vô tính ở động vật

Bài 45: Sinh sản hữu tính ở động vật

Bài 46: Cơ chế điều hòa sinh sản

Bài 47: Điều khiển sinh sản ở động vật và sinh đẻ có kế hoạch ở người

1.3.3 Cấu trúc

6

Sinh sản

phân đôi Sinh sản sinh

dưỡng

Sinh sản bằng bào tử

Tiếp hợp Thụ tinh

CHƯƠNG II: THIẾT KẾ CÁC BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ĐỂ RÈN LUYỆN KỸ NĂNG HỆ THỐNG HÓA KIẾN THỨC TRONG DẠY

HỌC CHƯƠNG SINH SẢN, SINH HỌC 11

2.1 Bài tập tình huống 1

Khi học bài Sinh sản hữu tính ở động vật, giáo viên yêu cầu một bạn lập

sơ đồ tổng quát về “Sự tiến hoá trong sinh sản hữu tính ở động vật” và bạn đã lập một sơ đồ như sau:

Do còn hạn chế về kiến thức nên bạn còn để trống một vài chỗ, em hãy giúp bạn hoàn thành sơ đồ trên Sau đó em hãy giải thích sự tiến hoá trong sinh sản hữu tính ở động vật theo sơ đồ trên

Đáp án: sơ đồ hoàn chỉnh:

8

Sự tiến hoá trong sinh sản hữu

tính ở động vật

Hình thức thụ tinh Hình thức sinh sản

Sự tiến hoá trong sinh sản hữu

tính ở động vật

Hình thức thụ tinh Hình thức sinh sản

Tự phối Giao phối

………

………

…………

Thụ tinh trong

………

…

………

…

Đẻ trứng thai

2.2 Bài tập tình huống 2

Sau khi học xong về sự sinh sản hữu tính ở thực vật, một bạn đã phát biểu về hướng tiến hóa trong sinh sản hữu tính của thực vật như sau:

+ Sinh sản hữu tính ngày càng chiếm ưu thế so với sinh sản vô tính

+ Thụ tinh nhờ nước Thụ tính không cần nước

Em có nhận xét gì về ý kiến trên?

Gợi ý phần trả lời:

Chiều hướng tiến hóa trong sinh sản hữu tính ở thực vật:

- SSVT  SSHT

- Chiều hướng tiến hóa trong SSHT:

+ Phân hóa giới tính: Cơ thể lưỡng tính cơ thể đơn tính

+ Tự thụ phấn thụ phấn chéo

+ Thụ tinh nhờ nước  thụ tinh không nhờ nước

+ Thụ tinh thụ tinh kép

2.3 Bài tập tình huống 3

Khi dạy khái niệm sinh sản hữu tính, giáo viên đưa ra 3 ví dụ cụ thể như sau:

1 Lá cây thuốc bỏng  Cây thuốc bỏng

2 Ngọn mía giâm  Cây mía mới

3 Bí đỏ ra hoa  quả  hạt  nảy mầm  cây bí đỏ mới

Hãy chỉ ra hình thức sinh sản tương ứng với từng ví dụ? Hình thức 3 có gì khác so với hình thức 1, 2? Từ đó em hãy nêu khái niệm sinh sản hữu tính là gì?

Gợi ý phần trả lời:

Tự phối Giao phối

Thụ tinh chéo

Tự thụ tinh

Đẻ con Đẻ

trứng

Đẻ trứng thai

Thụ tinh ngoài Thụ tinh trong

Hình thức thụ tinh

Cơ quan sinh sản Bảo vệ phôi và

chăm sóc con

Trứng phát triển lệ thuộc môi trường Trứng phát triển ít lệ thuộc môi trường

Thụ tinh chéo

Thụ tinh ngoài Phân hóa

Sự tiến hóa trong sinh sản hữu tính ở động vật

Hình thức thụ tinh

Cơ quan sinh sản Bảo vệ phôi và

chăm sóc con

Trứng phát triển lệ thuộc môi trường

Trứng phát triển ít lệ thuộc môi trường

Tự thụ

tinh

Thụ tinh chéo

Thụ tinh ngoài

Thụ tinh trong

Phân hóa

Chưa phân

hóa

Sự tiến hóa trong sinh sản hữu tính ở động vật

Hình thức 1 và 2 thuộc hình thức sinh sản sinh dưỡng, hình thức 3 thuộc hình thức sinh sản hữu tính

Khái niệm sinh sản hữu tính: Sinh sản hữu tính là hình thức sinh sản có

sự hợp nhất giữa giao tử dực và giao tử cái tạo thành hợp tử

2.4 Bài tập tình huống 4

Một bạn lập sơ đồ về sự tiến hóa trong sinh sản hữu tính ở động vật nhưng còn thiếu Em hãy giúp bạn hoàn chỉnh sơ đồ

Gợi ý phần trả lời:

10

Cơ thể đơn tính

Trứng phát triển lệ thuộc môi trường Trứng phát triển ít lệ thuộc môi trường

Tự thụ

tinh

Thụ tinh chéo

Thụ tinh ngoài

Thụ tinh trong

Cơ thể

lưỡng tính

Sinh sản

Sinh sản vô tính

Sinh sản bằng bào tử

Sinh sản hữu tính

Sinh sản phân đôi

Sinh sản sinh dưỡng

Tiếp hợp

Thụ tinh

Sinh sản

Sinh sản vô tính

Sinh sản bằng bào tử

Sinh sản hữu tính

Sinh sản phân đôi

Sinh sản sinh dưỡng

Tiếp hợp

Thụ tinh

2.5 Bài tập tình huống 5

Khi dạy khái niệm sinh sản giáo viên đã đưa ra sơ đồ như sau

Các em có nhận xét gì về sơ đồ trên?

Gợi ý phần trả lời: