THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ĐỂ RÈN LUYỆN CHO HỌC SINH KỸ NĂNG SUY LUẬN TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG SINH TRƯỞNG VÀ SINH SẢN CỦA VI SINH VẬT, SINH HỌC 10

 …...TIỂU LUẬN HỌC PHẦN: THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC SINH HỌC ĐỀ TÀI: THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ĐỂ RÈN LUYỆN CHO HỌC SINH KỸ NĂNG SUY LUẬN TRON

 …

TIỂU LUẬN

HỌC PHẦN: THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG

TRONG DẠY HỌC SINH HỌC

ĐỀ TÀI:

THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ĐỂ RÈN LUYỆN CHO HỌC SINH KỸ NĂNG SUY LUẬN TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG SINH TRƯỞNG VÀ SINH

SẢN CỦA VI SINH VẬT, SINH HỌC 10

Giáo viên hướng dẫn: Học viên: Phạm Thị Hồng Hạnh

PGS.TS Phan Đức Duy Chuyên ngành: LL & PP DHM Sinh học Khóa: K22

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 4

NỘI DUNG 6

CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TÌNH HUỐNG ĐỂ RÈN LUYỆN KỸ NĂNG SUY LUẬN CHO HỌC SINH 6

1.1 Tình huống và tình huống dạy học 6

1.1.1 Khái niệm tình huống dạy học 6

1.1.2 Tình huống dạy học 7

1.1.3 Bài tập tình huống 7

1.2 Phương pháp dạy học bằng tình huống: 7

1.2.1 Đặc điểm của dạy học tình huống 7

1.2.2 Ưu – nhược điểm của dạy học tình huống 8

1.3 Kỹ năng học tập của học sinh: 9

1.3.1 Kỹ năng 9

1.3.2 Kỹ năng học tập 9

1.3.3 Kỹ năng suy luận 10

1.4 Quy trình thiết kế tình huống để rèn luyện một kỹ năng nhận thức cho học sinh trong dạy-học Sinh học 10

CHƯƠNG II THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ĐỂ RÈN LUYỆN CHO HỌC SINH KỸ NĂNG SUY LUẬN TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG SINH TRƯỞNG VÀ SINH SẢN CỦA VI SINH VẬT, SINH HỌC 10 12

2.1 Thiết kế bài tập tình huống 12

2.1 Sử dụng bài tập tình huống trong dạy học chương sinh trưởng và sinh sản của vi sinh vật………15

KẾT LUẬN 23

TÀI LIỆU THAM KHẢO 24

Em xin chân thành cảm ơn thầy giáo PGS.TS Phan Đức Duy đã tận tình giảng dạy học phần “Thiết kế và sử dụng bài tập tình huống trong dạy học sinh học” và hướng dẫn em hoàn thành tiểu luận này.

Học viên Phạm Thị Hồng Hạnh

MỞ ĐẦU

Giáo dục đào tạo trong thời kỳ đổi mới đòi hỏi phải tạo ra những con ngườilao động có kiến thức, năng động, sáng tạo, có năng lực tư duy và hành động độclập Trong những năm gần đây, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học đều nhằmhướng đến rèn luyện kỹ năng và phát triển năng lực của học sinh

Tuy nhiên, trên thực tế quá trình dạy học ở phổ thông hiện nay vẫn còn ápdụng phương pháp dạy học truyền thống như: thông báo, nhồi nhét kiến thức, líthuyết chưa gắn với thực hành Học sinh không được tạo điều kiện để bồi dưỡngphương pháp nhận thức, rèn luyện tư duy khoa học, phát triển năng lực tự giảiquyết vấn đề Việc rèn luyện các kỹ năng tư duy cho học sinh cũng chưa được chútrọng Hậu quả của các tồn tại trong dạy học nói trên đã dẫn đến hạn chế sự pháttriển khả năng sáng tạo, kỹ năng giải quyết các vấn đề, tình huống thực tế của họcsinh

Một trong những hướng đổi mới phương pháp hiện nay đang được các nhàkhoa học giáo dục quan tâm đó là dạy học tình huống Từ việc giải quyết các tìnhhuống, một mặt các em được trang bị, củng cố kiến thức, mặt khác rèn luyện chocác em một số kỹ năng tư duy, phán đoán và giải quyết vấn đề cần đặt ra

Xuất phát từ những lí do trên chúng tôi đã chọn đề tài nghiên cứu: “Thiết kế và sử

dụng bài tập tình huống để rèn luyện cho học sinh kỹ năng suy luận trong dạy học chương sinh trưởng và sinh sản của vi sinh vật, sinh học 10”.

NỘI DUNG

CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TÌNH HUỐNG ĐỂ

RÈN LUYỆN KỸ NĂNG SUY LUẬN CHO HỌC SINH

1.1 Tình huống và tình huống dạy học

1.1.1 Khái niệm tình huống dạy học.

- Theo quan điểm triết học:

+ Về khách quan: Tình huống dạy học là tổ hợp các mối quan hệ cụ thể được

hình thành trong quá trình dạy học khi người học trở thành chủ thể của quá trìnhnhận thức

+ Về chủ quan: Tình huống dạy học là trạng thái bên trong được sinh ra giữa

chủ thể nhận thức với đối tượng nhận thức

- Về mặt tâm lý học: Tình huống được hiểu là những “trở ngại” xãy ra trong quá

trình nhận thức của chủ thể, chủ thể chấp nhận nó như một nhu cầu cần giải quyếtnhằm đem lại tri thức mới

- Theo quan điểm của lí luận dạy học:

+ Theo TS Lê Đình Chắc: Tình huống dạy học là bài toán ơrictic chứa đựng

mâu thuẫn nhận thức Mâu thuẫn này phải có tác dụng kích thích được tính tíchcực nhận thức của học sinh, học sinh chấp nhận nó như là một nhu cầu và có khảnăng tự giải quyết được hoặc giải quyết dưới sự hướng dẫn của giáo viên

+ Theo lý luận dạy học Xô Viết: Tình huống dạy học là đơn vị cấu trúc, là tế bào

của bài lên lớp, bao gồm tổ hợp những điều kiện cần thiết Đó là mục đích dạy học,nội dung và phương pháp dạy học để thu được những kết quả nhất định

Như vậy, tình huống dạy học là mâu thuẫn biện chứng giữa những kiến thức, kĩnăng đã biết với những điều chưa biết, giải quyết mâu thuẫn chính là sự lĩnh hội trithức mới, đồng thời cũng làm xuất hiện những mâu thuẫn mới tạo ra nhu cầu nhận

thức để giải quyết mâu thuẫn mới Do đó, việc thiết kế các tình huống có ý nghĩaquan trọng trong dạy học.

1.1.2 Tình huống dạy học

Xét về mặt khách quan, tình huống dạy học là tổ hợp những mối quan hệ xãhội cụ thể được hình thành trong quá trình dạy học, khi mà học sinh đã trở thànhchủ thể hoạt động với đối tượng nhận thức trong môi trường dạy học nhằm mộtmục đích cụ thể Xét về mặt chủ quan, tình huống dạy học chính là trạng thái bêntrong đựơc sinh ra do sự tương tác giữa chủ thể với đối tượng nhận thức

Nguyễn Ngọc Quang còn đưa ra một cách tiếp cận của tình huống dạy học

đó là tình huống mô phỏng hành vi Mô phỏng hành vi là bắt chước, sao chépphỏng theo quá trình hành vi của con người, sự tương tác riêng rẽ cá nhân củangười đó nhằm đạt mục đích nào đó.Qúa trình hành vi của con người trong tìnhhuống thực cụ thể được xử lý sư phạm bằng mô hình hoá tạo nên tổ hợp các tìnhhuống mô phỏng, là một mô hình của tình huống thực tiễn Dùng tình huống môphỏng này trong tổ chức dạy học nó trở thành tình huống dạy học

1.1.3 Bài tập tình huống

Là những tình huống dạy học được giáo viên cấu trúc lại dưới dạng bài tập rồiđưa bài tập đó vào trong quá trình dạy học, cuối cùng để đạt được mục tiêu của quátrình dạy học

1.2 Phương pháp dạy học bằng tình huống

Phương pháp dạy học bằng tình huống là một phương pháp mà giáo viên tổchức cho học sinh xem xét, phân tích, nghiên cứu, thảo luận để tìm ra các phương

án giải quyết cho các tình huống, qua đó mà đạt được các mục tiêu bài học đặt ra

1.2.1 Đặc điểm của dạy học tình huống

* Dựa vào các tình huống để thực hiện chương trình học (học sinh nắm các trithức, kỹ năng), những tình huống không nhằm kiểm tra kỹ năng mà giúp phát triểnchính bản thân kỹ năng

* Những tình huống có cấu trúc thực sự phức tạp – nó không phải chỉ có mộtgiải pháp cho tình huống (tình huống chứa các biến sư phạm)

* Bản thân tình huống mang tính chất gợi vần đề, không phải học sinh làm theo

ý thích của thầy giáo, học sinh là người giải quyết vấn đề theo phương thức thichnghi, điều tiết với môi trường, có hay không sự hỗ trợ của thầy giáo tuỳ thuộc vàotình huống

* Học sinh chỉ được hướng dẫn cách tiếp cận với tình huống chứ không có côngthức nào giúp học sinh tiếp cận với tình huống

* Việc đánh giá dựa trên hành động và thực tiễn

1.2.2 Ưu – nhược điểm của dạy học tình huống

* Ưu điểm: Đây là phương pháp có thể kích thích ở mức cao nhất sự tham gia

tích cực của học sinh vào quá trình học tập; phát triển các kỹ năng học tập , giảiquyết vấn đề, kỹ năng đánh giá, dự đoán kết quả, kỹ năng giao tiếp như nghe, nói,trình bày của học sinh; tăng cường khả năng suy nghĩ độc lập, tính sáng tạo, tiếpcận tình huống dưới nhiếu góc độ; cho phép phát hiện ra những giải pháp chonhững tình huống phức tạp; chủ động điều chỉnh được các nhận thức, hành vi, kỹnăng của học sinh Phương pháp này có thế mạnh trong đào tạo nhận thức bậc cao

Như vậy, phương pháp sư phạm này có thể phát huy được tính chất dân chủ,

năng động và tập thể để đạt được mục đích dạy học.

Nhược điểm: Để thiết kế được tình huống phù hợp nội dung, mục tiêu đào

tạo, trình độ của học sinh, kích thích được tính tích cực của học sinh đòi hỏi cầnnhiều thời gian và công sức Đồng thời giáo viên cần phải có kiến thức, kinhnghiệm sâu, rộng; có kỹ năng kích thích, phối hợp tốt trong quá trình dẫn dắt, tổchức thảo luận và giải đáp để giúp học sinh tiếp cận kiến thức, kỹ năng.Trên thực

tế, không phải giáo viên nào cũng hội đủ các phẩm chất trên

Do sự eo hẹp về thời gian giảng dạy trên lớp cộng với sự thụ động của họcsinh do quá quen với phương pháp thuyết trình là một trở ngại trong việc áp dụngphương pháp này.

1.3 Kỹ năng học tập của học sinh

1.3.1 Kỹ năng

Theo Trần Bá Hoành: “Kỹ năng là khả năng vận dụng những tri thức thu nhậnđược trong một lĩnh vực nào đó vào thực tiễn Kỹ năng đạt tới mức hết sức thànhthạo, khéo léo trở thành kỹ xảo”

Mỗi kỹ năng chỉ biểu hiện thông qua một nội dung, tác động của kỹ năng lênnội dung ta đạt được mục tiêu

Mục tiêu= Kỹ năng  Nội dung

Ví dụ: Lập bảng (kỹ năng) so sánh chọn lọc tự nhiên và chọn lọc nhân tạo (nội dung).

1.3.2 Kỹ năng học tập

Học tập là loại hình hoạt động cơ bản, một loại hoạt động phức tạp của conngười Muốn học tập có kết quả, con người cần phải có một hệ thống kỹ năngchuyên biệt gọi là kỹ năng học tập Theo các nhà tâm lý học, kỹ năng học tập làkhả năng của con người thực hiện có kết quả các hành động học tập phù hợp vớiđiều kiện và hoàn cảnh nhất định, nhằm đạt được mục đích, nhiệm vụ đề ra

Có thể nêu hệ thống kỹ năng học tập chung của học sinh trung học phổ thôngnhư sau:

- Các kỹ năng học tập phục vụ chức năng nhận thức liên quan đến việc thu thập, xử

lý, sử dụng thông tin: Kỹ năng làm việc với sách giáo khoa, kỹ năng quan sát, kỹnăng tiến hành thí nghiệm, kỹ năng phân tích- tổng hợp, kỹ năng so sánh, kỹ năngkhái quát hoá, kỹ năng suy luận, kỹ năng áp dụng kiến thức đã học

- Các kỹ năng học tập phục vụ chức năng tổ chức, tự điều chỉnh quá trình học tậpliên quan đến việc quản lý phương tiện học tập, thời gian, sự hỗ trợ từ bên ngoài vàchất lượng: Kỹ năng tự kiểm tra, tự đánh giá, kỹ năng tự điều chỉnh.

- Các kỹ năng phục vụ chức năng tương tác trong học tập hợp tác : Kỹ năng họcnhóm

Người giáo viên chỉ có thể hình thành các kỹ năng học tập trên cho học sinhqua một hay nhiều nội dung nhất định trong một hay nhiều tình huống có ý nghĩa.Tình huống có ý nghĩa đối với học sinh là tình huống huống gần gũi với học sinhhoặc là những tình huống mà học sinh sẽ gặp về sau

Trong hệ thống kỹ năng trên, chúng tôi quan tâm đến việc thiết kế và sử dụngtình huống để rèn luyện một số kỹ năng suy luận phục vụ chức năng nhận thứcliên quan đến thu thập, xử lý, sử dụng thông tin

1.3.3 Kỹ năng suy luận

Suy luận là hình thức của tư duy nhờ đó rút ra phán đoán theo các quy tắclogic xác định Bất kỳ suy luận nào cũng gồm tiền đề, kết luận và lập luận Tiền đề

là phán đoán chân thực từ đó rút ra phán đoán mới thu đựơc bằng con đường logic

từ các tiền đề Cách thức logic rút ra kết luận từ các tiền đề gọi là lập luận

Căn cứ vào cách thức lập luận, suy luận đựơc chia ra thành suy luận suydiễn và suy luận quy nạp Suy luận suy diễn là suy luận trong đó lập luận từ cáichung đến cái riêng, cái đơn nhất Suy luận quy nạp là suy luận trong đó lập luận

từ cái riêng, cái đơn nhất đến cái chung Khi học sinh được trang bị kỹ năng suyluận, học sinh có thể thu đựơc tri thức mới từ các tri thức đã biết nhờ suy luận

1.4 Quy trình thiết kế tình huống để rèn luyện một kỹ năng nhận thức cho học sinh trong dạy-học Sinh học

Các yêu cầu của tình huống

+ Tính thời sự, sát thực tế, sát nội dung bài học

+ Tạo khả năng để học sinh đưa ra nhiều giải pháp.

+ Nội dung của tình huống phải phù hợp với trình độ của học sinh

Khi soạn thảo tình huống cần chú ý:

+ Chủ đề: Mô tả đặc điểm nổi bật của tình huống

+ Mục đích dạy học đạt được thông qua tình huống

+ Nội dung tình huống: Mô tả bối cảnh tình huống Nội dung tình huốngphải đủ thông tin để phân tích, giải quyết tình huống

+ Nhiệm vụ học sinh cần giải quyết

` Quy trình thiết kế tình huống và đưa tình huống vào rèn luyện kỹ năng nhận thức của học sinh:

Đây là Algorit của quá trình biến các tình huống đã, đang và có thể xảy rakhi học sinh trả lời các vấn đề do giáo viên đặt ra trong quá trình dạy học thành cácbài tập tình huống, được diễn đạt theo các bước như sau:

1/ Xác định các kỹ năng nhận thức của học sinh Cụ thể là tập trung vào một

số kỹ năng nhận thức cơ bản: Phân tích- tổng hợp, so sánh, khái quát hoá, suy luận 2/ Nghiên cứu thực tiễn: Nghiên cứu những câu phát biểu trả lời của họcsinh trong các giờ học, bài kiểm tra Phân tích những câu trả lời đúng và cả nhữngcâu

trả lời sai, lý do tại sao học sinh có thể bị sai lầm Đây là nguồn tình huống chínhđể

sử dụng thiết kế hệ thống tình huống phục vụ giảng dạy

3/ Xây dựng hệ thống tình huống để phục vụ giảng dạy: Xử lý sư phạm cáctình huống đó, nghĩa là mô hình hoá các tình huống ấy thành các bài tập tìnhhuống Các tình huống này trở thành phương tiện, đối tượng của quá trình dạy học

4/ Rèn luyện một số kỹ năng nhận thức của học sinh: Đưa hệ thống bài tậptình huống vào quá trình giảng dạy Sinh học ở trường THPT Học sinh cùng nhauthảo luận, giải quyết tình huống.

5/ Hình thành ở học sinh kỹ năng nhận thức: Thông qua giải quyết các tìnhhuống mà học sinh vừa được củng cố tri thức, vừa được rèn luyện các kỹ năngnhận thức giúp học sinh hiểu sâu, mở rộng tri thức đồng thời học sinh có thể tự tìmkiếm tri thức mới

Kỹ thuật thiết kế tình huống phải đảm bảo các yêu cầu sau:

+ Chọn nguồn thiết kế tình huống từ sản phẩm của học sinh ( Câu phát biểutrả lời trên lớp và bài kiểm tra)

+ Chọn được các tình huống mà ở đó có thể rèn luyện được một số kỹ năngnhận thức cơ bản cho học sinh

+ Hình thức diễn đạt tình huống phải phù hợp

+ Biến đổi linh hoạt mức độ khó khăn của từng tình huống cho phù hợp vớitừng đối tượng học sinh ở đây, chúng ta có thể thêm hay bớt dữ kiện của tìnhhuống để làm tăng hay giảm độ khó của tình huống

CHƯƠNG II THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ĐỂ RÈN LUYỆN CHO HỌC SINH KỸ NĂNG SUY LUẬN TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG SINH TRƯỞNG VÀ SINH SẢN CỦA VI SINH VẬT,

SINH HỌC 10

2.1 Thiết kế bài tập tình huống

Tình huống 1: Bạn Lan có ý kiến rằng: Trong môi trường nuôi cấy vi sinh vật

có pha sinh trưởng lũy thừa, thì trong môi trường tự nhiên pha lũy thừa ở vi khuẩncũng xảy ra? Theo em ý kiến của bạn Lan đúng hay sai ? Vì sao ?

(Dạy bài 38: Sinh trưởng của vi sinh vật)

Phương án trả lời: Pha lũy thừa là pha diễn ra trong điều kiện vi sinh vật được

ổn định vì đầy đủ thức ăn Trong môi trường tự nhiên, vi sinh vật phải chịu tácđộng với điều kiện ngoại cảnh luôn thay đổi: Thành phần dinh dưỡng không đủ, sựthay đổi pH, nhiệt độ, độ ẩm…và sự cạnh tranh của các vi sinh vật khác Sự tănglên về số lượng tế bào trong quần thể phụ thuộc vào nhiều yếu tố của môi trường

Vì thế sinh trưởng của vi khuẩn trong môi trường tự nhiên không thể xảy ra phalũy thừa được

Tình Huống 2: Có bạn cho rằng “trong nuôi cấy không liên tục dựa vào

đường cong sinh trưởng muốn thu được sinh khối của vi sinh vật lớn nhất nêndừng lại ở pha cân bằng” Theo em điều đó đúng hay sai? Vì sao?

(Dạy bài 38: Sinh trưởng của vi sinh vật)

Phương án trả lời: Pha ổn định được tính từ thời gian số lượng trong quần thể

lớn nhất cho đến khi số lượng bắt đầu giảm Nghĩa là trong pha này có bao nhiêu tếbào được sinh ra thì có bấy nhiêu tế bào bị chết đi và quần thể vi sinh vật ở trạngthái cân bằng động Nghĩa là số lượng và sinh khối không tăng cũng không giảmtheo thời gian Nên người ta thường thu sinh khối vi sinh vật trong pha này