ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠMKHOA SINH HỌC TIỂU LUẬNHỌC PHẦN: THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC SINH HỌC ĐỀ TÀI: “Thiết kế bài tập tình huống để rèn luyện cho học
Trang 1ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
KHOA SINH HỌC
TIỂU LUẬNHỌC PHẦN:
THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC
SINH HỌC
ĐỀ TÀI: “Thiết kế bài tập tình huống để rèn luyện cho học sinh kĩ năng phân tích - tổng hợp trong dạy học chương Chuyển hóa
vật chất và năng lượng - Sinh học 11, THPT.”
Giáo viên hướng dẫn Học viên thực hiện
PGS.TS Phan Đức Duy Hoàng Thị Phương Nhi
Chuyên ngành: LL&PPDH
Khoá 22
Trang 2MỤC LỤC
PHẦN 1 MỞ ĐẦU……… 3
PHẦN 2 NỘI DUNG ……… 4
Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TÌNH HUỐNG ĐỂ RÈN LUYỆN KỸ NĂNG NHẬN THỨC CHO HỌC SINH 4
1.1 Tình huống dạy học 4
1.2 Phương pháp dạy học bằng tình huống 5
1.2.1 Đặc điểm của dạy học tình huống 5
1.2.2 Ưu – nhược điểm của dạy học tình huống 5
1.3 Kỹ năng học tập của học sinh 6
1.3.1 Kỹ năng 6
1.3.2 Kỹ năng học tập 6
1.3.3 Một số kỹ năng nhận thức 7
1.4 Quy trình thiết kế tình huống để rèn luyện một kỹ năng nhận thức cho học sinh trong dạy-học Sinh học 11
Chương 2 THIẾT KẾ MỘT SỐ BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ĐỂ RÈN LUYỆN CHO HỌC SINH KỸ NĂNG TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG -SINH HỌC 11, THPT 13
2.1 Phân tích cấu trúc, nội dung của chương Chuyển hóa vật chất và năng lượng, Sinh học 11 13
2.2 Thiết kế một số bài tập tình huống để rèn luyện cho học sinh kỹ năng phân tích – tổng hợp trong dạy học chương Chuyển hóa vật chất và năng lượng – Sinh học 11, THPT 13
2.2.1 Bài tập 1 (dạy mục II, bài 18: Tuần hoàn, SH 11 NC) 13
2.2.2 Bài tập 2 (dùng để dạy mục II.3 bài 20.Cân bằng nội môi) 14
2.2.3 Bài tập 3 (dạy mục III, bài 11: Hô hấp ở thực vật, SH 11 NC) 14
2.2.4 Bài tập 4 (dạy mục II, bài 20: Cân bằng nội môi – SH 11 NC) 16
2.2.5 Bài tập 5 (dùng để dạy mục I bài 3 Trao đổi khoáng và nitơ ở thực vật) 17
2.2.6 Bài tập 6: (củng cố mục II, bài 8: Quang hợp) 1
7 2.3 Sử dụng các tình huống để rèn luyện kỹ năng phân tích - tổng hợp trong dạy học chương Chuyển hóa vật chất và năng lượng - Sinh học 11 18
2.3.1 Quy trình chung 18
2.3.2 Một số ví dụ sử dụng các tình huống để rèn luyện kỹ năng phân tích - tổng hợp trong dạy học chương Chuyển hóa vật chất và năng lượng - Sinh học 11 18
2.3.2.1 Dạy mục II.3 bài 20 Cân bằng nội môi………19
2.3.2.2 Dạy mục I bài 3 Trao đổi khoáng và nitơ ở thực vật 19
PHẦN 3 KẾT LUẬN………21
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Trang 3PHẦN 1 MỞ ĐẦU
Ngày nay, trong thời buổi hội nhập quốc tế, lượng kiến thức mà học sinh cóthể tiếp thu ngày càng nhiều Những kiến thức đó có thể từ sách giáo khoa, tài liệutham khảo, trên các phương tiện truyền thông như Internet, báo chí, Tuy vậy,chất lượng của nền giáo dục Việt Nam nói chung còn thấp, nguyên nhân của hiệntượng này một phần là do học sinh còn thụ động trong việc học, chưa chủ độngsáng tạo, các kỹ năng học tập còn hạn chế
Dạy học không thể truyền thụ kiến thức theo một chiều, “rót kiến thức” vàohọc sinh Trong quá trình dạy học, học sinh chủ động tiếp thu tri thức với sự tổchức, hướng dẫn của giáo viên, học sinh chủ động tìm tòi và khám phá Cuốicùng, qua quá trình tương tác, trao đổi giữa giáo viên và học sinh, học sinh sẽ tiếpthu được những tri thức mới, những kỹ năng tư duy mới Tuy nhiên, một yêu cầuđặt cho quá trình dạy học là làm thế nào để phát huy được tính tích cực của họcsinh? Trong dạy học có nhiều cách khác nhau để phát huy tính tích cực đó, sửdụng bài tập tình huống được xem là một phương pháp hữu hiệu
Trong môn Sinh học nói chung và phần Sinh học cơ thể - sinh học 11 nóiriêng, nội dung kiến thức bao gồm các khái niệm có mối liên hệ chặt chẽ đượchình thành và phát triển theo một trình tự logic Tuy nhiên, các nội dung trình bàytheo từng dấu hiệu đặc trưng cụ thể cho từng đối tượng thực vật và động vật chứchưa mang tính khái quát cho cả hai đối tượng Do vậy việc thiết kế, đưa ra cácbài tập tình huống để tổng hợp – phân tích nội dung kiến thức cho học sinh họctập là một vấn đề cần thiết
Từ những lý do nêu trên, chúng tôi chọn đề tài: “Thiết kế bài tập tình huống
để rèn luyện cho học sinh kĩ năng phân tích - tổng hợp trong dạy học chương Chuyển hóa vật chất và năng lượng - Sinh học 11, THPT.”
Trang 4PHẦN II NỘI DUNG
Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TÌNH HUỐNG ĐỂ RÈN LUYỆN KỸ NĂNG NHẬN THỨC CHO HỌC SINH
1.1 Tình huống dạy học
Xét về mặt khách quan, tình huống dạy học là tổ hợp những mối quan hệ xãhội cụ thể được hình thành trong quá trình dạy học, khi mà học sinh đã trở thànhchủ thể hoạt động với đối tượng nhận thức trong một trường dạy học nhằm mộtmục đích dạy học cụ thể Xét về mặt chủ quan, tình huống dạy học chính là trạngthái bên trong được sinh ra do sự tương tác giữa chủ thể với đối tượng nhận thức.Theo lý luận dạy học Xô Viết, tình huống dạy học là đơn vị cấu trúc, là tế bàocủa bài lên lớp, bao gồm tổ hợp những điều kiện cần thiết Đó là mục đích dạyhọc, nội dung dạy học và phương pháp dạy học để thu được những kết quả hạnchế, riêng biệt
Nguyễn Ngọc Quang còn đưa ra một cách tiếp cận mới của tình huống dạy học đó là tình huống mô phỏng hành vi Mô phỏng hành vi là bắt chước, sao chép,phỏng theo quá trình hành vi của con người, sự tương tác riêng cá nhân của người
đó, nhằm đạt mục đích nào đó Quá trình hành vi của con người trong tình huốngthực, cụ thể được xử lý sư phạm bằng mô hình hoá tạo nên tổ hợp các tình huống
mô phỏng, là một mô hình của tình huống thực tiễn Dùng tình huống mô phỏngnày trong tổ chức dạy học nó trở thành tình huống dạy học Thực chất đó là quytrình chuyển tình huống mô phỏng thành tình huống dạy học
Tóm lại, bản chất của tình huống dạy học là đơn vị cấu trúc của bài lên lớp,chứa đựng mối liên hệ mục đích- nội dung- phương pháp theo chiều ngang tại mộtthời điểm nào đó với nội dung là một đơn vị kiến thức
Trang 51.2 Phương pháp dạy học bằng tình huống
Phương pháp dạy học bằng tình huống là một phương pháp mà giáo viên tổchức cho học sinh xem xét, phân tích, nghiên cứu, thảo luận để tìm ra các phương
án giải quyết cho các tình huống, qua đó mà đạt được các mục tiêu bài học đặt ra
1.2.1 Đặc điểm của dạy học tình huống
Dựa vào các tình huống để thực hiện chương trình học (học sinh nắm các trithức, kỹ năng); những tình huống không nhằm kiểm tra kỹ năng mà giúp pháttriển chính bản thân kỹ năng
Những tình huống có cấu trúc thực sự phức tạp – nó không phải chỉ có một giảipháp cho tình huống ( tình huống chứa các biến sư phạm)
Bản thân tình huống mang tính chất gợi vần đề, không phải học sinh làm theo
ý thích của thầy giáo; học sinh là người giải quyết vấn đề theo phương thức thichnghi, điều tiết với môi trường; có hay không sự hỗ trợ của thầy giáo tuỳ thuộc vàotình huống
Học sinh chỉ được hướng dẫn cách tiếp cận với tình huống chứ không có côngthức nào giúp học sinh tiếp cận với tình huống
Việc đánh giá dựa trên hành động và thực tiễn
1.2.2 Ưu – nhược điểm của dạy học tình huống
Ưu điểm : Đây là phương pháp có thể kích thích ở mức cao nhất sự tham
gia tích cực của học sinh vào quá trình học tập; phát triển các kỹ năng học tập,giải quyết vấn đề, kỹ năng đánh giá, dự đoán kết quả, kỹ năng giao tiếp như nghe,nói, trình bày của học sinh; tăng cường khả năng suy nghĩ độc lập, tính sáng tạo,tiếp cận tình huống dưới nhiếu góc độ; cho phép phát hiện ra những giải pháp chonhững tình huống phức tạp; chủ động điều chỉnh được các nhận thức, hành vi, kỹnăng của học sinh Phương pháp này có thế mạnh trong đào tạo nhận thức bậccao
Như vậy, phương pháp sư phạm này có thể phát huy được tính chất dân chủ,năng động và tập thể để đạt được mục đích dạy học
Trang 6 Nhược điểm : Để thiết kế được tình huống phù hợp nội dung, mục tiêu đào
tạo, trình độ của học sinh, kích thích được tính tích cực của học sinh đòi hỏi cầnnhiều thời gian và công sức Đồng thời giáo viên cần phải có kiến thức, kinhnghiệm sâu, rộng; có kỹ năng kích thích, phối hợp tốt trong quá trình dẫn dắt, tổchức thảo luận và giải đáp để giúp học sinh tiếp cận kiến thức, kỹ năng Trên thực
tế, không phải giáo viên nào cũng hội đủ các phẩm chất trên
Do sự eo hẹp về thời gian giảng dạy trên lớp cộng với sự thụ động của học sinh
do quá quen với phương pháp thuyết trình là một trở ngại trong việc áp dụngphương pháp này
1.3 Kỹ năng học tập của học sinh
1.3.1 Kỹ năng
Theo Trần Bá Hoành: “Kỹ năng là khả năng vận dụng những tri thức thu nhậnđược trong một lĩnh vực nào đó vào thực tiễn Kỹ năng đạt tới mức hết sức thànhthạo, khéo léo trở thành kỹ xảo”
Mỗi kỹ năng chỉ biểu hiện thông qua một nội dung, tác động của kỹ năng lênnội dung ta đạt được mục tiêu
Mục tiêu= Kỹ năng + Nội dung
1.3.2 Kỹ năng học tập
Học tập là loại hình hoạt động cơ bản, một loại hoạt động phức tạp của conngười Muốn học tập có kết quả, con người cần phải có một hệ thống kỹ năngchuyên biệt gọi là kỹ năng học tập Theo các nhà tâm lý học, kỹ năng học tập làkhả năng của con người thực hiện có kết quả các hành động học tập phù hợp vớiđiều kiện và hoàn cảnh nhất định, nhằm đạt được mục đích, nhiệm vụ đề ra
Có thể nêu hệ thống kỹ năng học tập chung của học sinh trung học phổ thôngnhư sau:
1- Các kỹ năng học tập phục vụ chức năng nhận thức liên quan đến việc thu
thập, xử lý, sử dụng thông tin: Kỹ năng làm việc với sách giáo khoa, kỹ năng quan
Trang 7sát, kỹ năng tiến hành thí nghiệm, kỹ năng phân tích- tổng hợp, kỹ năng so sánh,
kỹ năng khái quát hoá, kỹ năng suy luận, kỹ năng áp dụng kiến thức đã học
2- Các kỹ năng học tập phục vụ chức năng tổ chức, tự điều chỉnh quá trình
học tập liên quan đến việc quản lý phương tiện học tập, thời gian, sự hỗ trợ từ bênngoài và chất lượng: Kỹ năng tự kiểm tra, tự đánh giá, kỹ năng tự điều chỉnh
3- Các kỹ năng phục vụ chức năng tương tác trong học tập hợp tác : Kỹ
năng học nhóm
Người giáo viên chỉ có thể hình thành các kỹ năng học tập trên cho học sinhqua một hay nhiều nội dung nhất định trong một hay nhiều tình huống có ý nghĩa.Tình huống có ý nghĩa đối với học sinh là tình huống huống gần gũi với học sinhhoặc là những tình huống mà học sinh sẽ gặp về sau
Trong hệ thống kỹ năng trên, chúng tôi quan tâm đến việc thiết kế và sử dụngtình huống để rèn luyện một số kỹ năng trong nhóm kỹ năng học tập phục vụ chứcnăng nhận thức liên quan đến thu thập, xử lý, sử dụng thông tin
1.3.3 Một số kỹ năng nhận thức
1.3.3.1 Kỹ năng phân tích- tổng hợp
Phân tích là sự phân chia trong tư duy đối tượng hay hiện tượng thành nhữngyếu tố hợp thành, các dấu hiệu, các đặc tính riêng biệt của đối tượng hay hiệntượng đó thành những yếu tố nhỏ hơn hoặc những mối quan hệ giữa toàn thể và
bộ phận, quan hệ giống loài nhằm tìm kiếm bản chất của chúng
Trong dạy học, vấn đề hình thành kỹ năng phân tích cho học sinh cần phảiđược coi trọng Tuỳ đặc điểm từng môn học và nhiệm vụ học tập cụ thể, các giáoviên đã đề ra những yêu cầu phân tích khác nhau Nhưng mục đích chủ yếu củaviệc rèn luyện kỹ năng phân tích là hình thành ở các em thói quen tìm hiểu sự vật,hiện tượng có chiều sâu, nhằm nắm được bản chất của đối tượng nghiên cứu, chonên nhiệm vụ chủ yếu của hoạt động phân tích trước hết là nắm được cấu trúc củađối tượng, nghĩa là:
Xác định các yếu tố tạo thành đối tượng
Trang 8 Tìm mối liên hệ giữa các yếu tố đó.
Yếu tố trung tâm, yếu tố điều khiển của hệ thống nằm ở đâu?
Hoạt động trong những môi trường nào, điều kiện nào?
Trên cơ sở ấy mà xác định được tính chất, mâu thuẩn nội tại, động lực pháttriển và các vấn đề khác
Tổng hợp là sự kết hợp trong tư duy các yếu tố, các thành phần của sự vật hayhiện tượng trong một chỉnh thể Trong thực tế mọi sự vật, hiện tượng đều tồn tạiđồng thời các yếu tố cũng như các mặt khác nhau tác động lẫn nhau Để nhận thứcđầy đủ sự vật, hiện tượng, con người thường bắt đầu xem xét từ một tổng thể toànvẹn, nghĩa là tổng hợp sơ bộ, sau đó mới phân tích từng yếu tố, cuối cùng tổnghợp cao hơn, đầy đủ hơn
Rèn luyện kỹ năng tổng hợp nhằm giúp học sinh sắp xếp những số liệu, những
sự kiện lộn xộn, rời rạc và đa dạng mà các em thu thập được qua nghiên cứu lýluận và khảo sát thực tiễn thành những sự vật, những hiện tượng, những quá trìnhhoàn chỉnh, thống nhất
Phân tích và tổng hợp là hai mặt của một quá trình tư duy thống nhất có sự liên
hệ mật thiết với nhau Tổng hợp sơ bộ ban đầu cho ta ấn tượng chung về đốitượng nhờ đó mà xác định được phương hướng phân tích cho đối tượng Từ sựphân tích đối tượng sẽ giúp ta có một nhận thức đầy đủ hơn về đối tượng, phântích càng sâu thì sự tổng hợp cuối cùng càng cao, càng đầy đủ Sự tổng hợp hoànchỉnh sẽ ảnh hưởng đến chất lượng của sự phân tích tiếp theo Cứ như vậy, nhậnthức ngày càng tiến sâu vào bản chất của sự vật, hiện tượng
Phân tích và tổng hợp trong Sinh học thường được dùng để phân tích cấu tạo
cơ quan, hệ cơ quan, cơ thể ; phân tích cơ chế, quá trình sinh học
Phân tích và tổng hợp có các hình thức diễn đạt:
Diễn đạt bằng lời
Diễn đạt bằng sơ đồ phân tích
Phân tích bằng bảng hệ thống
Trang 9 Diễn đạt dưới dạng tranh sơ đồ.
1.3.3.2 Kỹ năng so sánh
Trong nhận thức cùng với sự hiểu biết sự vật, hiện tượng là cái gì và như thếnào, còn phải hiểu được sự vật, hiện tượng này không giống sự vật, hiện tượngkhác ở chỗ nào thì phải sử dụng đến phương pháp so sánh
So sánh là sự phân tích những điểm giống nhau và khác nhau giữa các đốitượng nhằm phân loại sự vật, hiện tượng thành những loại khác nhau
Tuỳ mục đích mà phương pháp so sánh có thể nặng về tìm sự giống nhau hay
sự khác nhau So sánh điểm khác nhau chủ yếu dùng trong phân tích, so sánhđiểm giống nhau thường dùng trong tổng hợp
Các bước thực hiện biện pháp so sánh:
Bước 1: Nêu định nghĩa đối tượng cần so sánh.
Bước 2: Phân tích đối tượng, tìm ra dấu hiệu bản chất của mỗi đối tượng so
sánh
Bước 3: Xác định những điểm khác nhau của từng dấu hiệu tương ứng Bước 4: Xác định những điểm giống nhau của từng dấu hiệu tương ứng Bước 5: Khái quát các dấu hiệu quan trọng giống và khác nhau của 2 đối
Các hình thức diễn đạt so sánh: Diễn đạt so sánh bằng lời; Diễn đạt so sánhbằng bảng hệ thống hay bảng phân tích; Diễn đạt so sánh bằng tranh sơ đồ; Diễnđạt so sánh bằng biểu đồ; Diễn đạt so sánh bằng sơ đồ logic
1.3.3.3 Kỹ năng khái quát hoá
Trang 10Khái quát hoá là hoạt động trí tuệ cấp cao nhằm gom các đối tượng có cùngthuộc tính và bản chất vào một nhóm, là quá trình chuyển từ cái đơn nhất lên cáichung.
Sự khái quát hoá, giữ vai trò chủ yếu trong khi hình thành các khái niệm mới
ở học sinh khái quát hoá diễn ra trên cơ sở phân tích, so sánh
Người ta phân biệt các hình thức sau đây của khái quát hoá :
Sơ bộ: Diễn ra khi tri giác tài liệu mới, kết quả là hình thành biểu tượngchung về đối tượng nghiên cứu
Cục bộ: Khi phát hiện ra bản chất bên trong của đối tượng nghiên cứu, dẫntới việc hình thành khái niệm cục bộ, tức là khái niệm riêng rẽ
Chuyên đề: Dẫn tới việc lĩnh hội một hệ thống khái niệm về những đốitượng cùng loại
Tổng kết: Khi hình thành hệ thống những khái niệm thuộc về một môn học
Liên môn: Nhờ đó mà lĩnh hội một hệ thống khái niệm giữa các môn
Kỹ năng khái quát hoá ở mỗi học sinh luôn đóng vai trò quan trọng trong quátrình học tập Khi được phát triển tới mức cao độ, chính kỹ năng này sẽ giúp họcsinh tách được cái chung, cái bản chất, những mối liên hệ bên trong mang tínhquy luật của tài liệu nghiên cứu, học tập bằng con đường phân tích chỉ một sự vật,hiện tượng điển hình mà thôi Bằng cách đó học sinh sẽ tiết kiệm được sức lực,thời gian học tập của mình, biết khám phá các tri thức khoa học bằng nhữngphương pháp tối ưu
1.3.3.4 Kỹ năng suy luận
Suy luận là hình thức của tư duy nhờ đó rút ra phán đoán mới từ một hay nhiềuphán đoán theo các quy tắc lôgic xác định
Bất kỳ suy luận nào cũng gồm tiền đề, kết luận và lập luận Tiền đề (còn gọi làphán đoán xuất phát) là phán đoán chân thực từ đó rút ra phán đoán mới Kết luận
là phán đoán mới thu được bằng con đường lôgic từ các tiền đề Cách thức lôgicrút ra kết luận từ các tiền đề gọi là lập luận
Trang 11Quan hệ suy diễn lôgic giữa các tiền đề và kết luận được quy định bởi mối liên
hệ giữa các tiền đề về mặt nội dung Nếu các phán đoán không có liên hệ về mặtnội dung thì không thể lập luận để rút ra kết luận
Căn cứ vào cách thức lập luận, suy luận được chia ra thành suy luận suy diễn
và suy luận quy nạp Suy luận suy diễn là suy luận trong đó lập luận từ cái chungđến cái riêng, cái đơn nhất Suy luận quy nạp là suy luận trong đó lập luận từ cáiriêng, cái đơn nhất đến cái chung
Khi học sinh được trang bị kỹ năng suy luận, học sinh có thể thu được tri thứcmới từ các tri thức đã biết nhờ suy luận
1.4 Quy trình thiết kế tình huống để rèn luyện một kỹ năng nhận thức cho học sinh trong dạy-học Sinh học
Các yêu cầu của tình huống:
+ Tính thời sự, sát thực tế, sát nội dung bài học
+ Tạo khả năng để học sinh đưa ra nhiều giải pháp
+ Nội dung của tình huống phải phù hợp với trình độ của học sinh
Khi soạn thảo tình huống cần chú ý:
+ Chủ đề: Mô tả đặc điểm nổi bật của tình huống
+ Mục đích dạy học đạt được thông qua tình huống
+ Nội dung tình huống: Mô tả bối cảnh tình huống Nội dung tình huốngphải đủ thông tin để phân tích, giải quyết tình huống
+ Nhiệm vụ học sinh cần giải quyết
Quy trình thiết kế tình huống và đưa tình huống vào rèn luyện kỹ năng nhậnthức của học sinh:
Đây là Algorit của quá trình biến các tình huống đã, đang và có thể xảy ra khihọc sinh trả lời các vấn đề do giáo viên đặt ra trong quá trình dạy học thành cácbài tập tình huống, được diễn đạt theo các bước như sau:
