Sử dụng bài tập tình huống để rèn luyện kỹ năng so sánh cho học sinh trong dạy học sinh học 8

Quy trình thiết kế bài tập tình huống để rèn luyện một số kỹ năng nhận thức cho học sinh trong dạy-học, Sinh học8………...13 Chương 2: THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ĐỂ RÈN LUYỆN KỸ

Tiểu luận Sử dụng bài tập tình huống rèn luyện kỹ năng so sánh cho học sinh, SH8

MỤC LỤC

PHẦN I: MỞ ĐẦU……….02

Lí do chọn đề tài……… 02

PHẦN II: NỘI DUNG……….……… 03

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài……… 03

1 Cơ sở lí luận……….……… 03

1.1 Tình huống và tình huống dạy học: ……… 03

1.1.1 Tình huống: ……… 03

1.1.2 Tình huống dạy học: ……… 03

1.1.3 Phân loại tình huống……… 04

1.2 Dạy học bằng tình huống……… 04

1.2.1 Đặc điểm của dạy học tình huống……… 04

1.2.2 Ưu- nhược điểm của dạy học tình huống……… 05

1.3 Kỹ năng học tập của học sinh……… 06

1.3.1 Kỹ năng……… 06

1.3.2 Kỹ năng học tập……… 07

1.3.3 Một số kỹ năng nhận thức: ……… ……… 08

1.3.3.1 Kỹ năng phân tích- tổng hợp : ……… 08

1.3.3.2 Kỹ năng khái quát hoá……… 09

1.3.3.3 Kỹ năng suy luận……… 10

1.3.3.4 Kỹ năng so sánh……… 10

1.4 Quy trình thiết kế bài tập tình huống để rèn luyện một số kỹ năng nhận thức cho học sinh trong dạy-học, Sinh học8……… 13

Chương 2: THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ĐỂ RÈN LUYỆN KỸ NĂNG SO SÁNH CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC, SINH HỌC 8 2.1 Hệ thống các bài tập tình huống rèn luyện kỹ năng so sánh cho học sinh trong dạy học Sinh học 8 ……… 15

2.1.1 Bài tập tình huống để dạy bài mới: ……… 15

2.1.2 Bài tập tình huống để dạy ôn tập củng cố: ……… 18

2.1.3 Bài tập tình huống để kiểm tra đánh giá……… 19

2.2 Quy trình sử dụng bài tập tình huống để rèn luyện kỹ năng so sánh trong SH8 PHẦN III: KẾT LUẬN – KHUYẾN NGHỊ……… …… 21

1 Kết luận……….……… ………….21

Tiểu luận Sử dụng bài tập tình huống rèn luyện kỹ năng so sánh cho học sinh, SH8

mà phải chuyển từ phương pháp dạy học theo lối truyền thụ một chiều sang dạy cáchhọc, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kĩ năng, hình thành năng lực phẩm chất.Phương pháp dạy học thông qua tình huống là một phương pháp có thể kích thích caonhất sự tham gia tích cực của học sinh vào quá trình học tập, phát huy tính sáng tạo, tưduy độc lập của học sinh và đặc biệt là giúp hình thành và phát triển đầy đủ các kỹ năngcho học sinh: kỹ năng giao tiếp, kỹ năng phản biện để bảo vệ suy nghĩ của mình trướctập thể,… Chương trình sinh học lớp 8 có nhiều lợi thế trong việc sử dụng tình huốngvào quá trình dạy học Nội dung chương trình nghiên cứu về cấu tạo giải phẫu cơ thểngười, hoạt động sinh lý và chức năng của các cơ quan, hệ cơ quan trong cơ thể, mốiquan hệ giữa cơ thể với môi trường và các biện pháp vệ sinh phòng bệnh Dạy học sinhhọc thông qua tình huống giúp học sinh trải nghiệm những cung bậc khác nhau của cảmxúc như: Tò mò về kết quả của tình huống, tranh cãi để giải quyết tình huống và vuisướng hứng khởi khi giải quyết được tình huống,…Từ đó tạo tâm thế hứng thú cho họcsinh trong học tập và giúp học sinh nhớ lâu hơn Bên cạnh đó dạy học bằng sử dụng tìnhhuống còn có ý nghĩa to lớn trong việc hình thành và nâng cao cho học sinh các kỹ năngnhận thức: kỹ năng phân tích- tổng hợp, kỹ năng so sánh, kỹ năng khái quát hóa, kỹnăng suy luận Trong đó kỹ năng so sánh đóng vai trò vô cùng quan trọng So sánh là cơ

sở của mọi sự hiểu biết và tư duy Đó là lý do tôi chọn thực hiện đề tài: “Sử dụng bài

tập tình huống để rèn luyện kỹ năng so sánh cho học sinh trong dạy học sinh học 8” làm bài tiểu luận.

Tiểu luận Sử dụng bài tập tình huống rèn luyện kỹ năng so sánh cho học sinh, SH8

PHẦN 2: NỘI DUNG

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN

1.1 Tình huống và tình huống dạy học:

1.1.1 Tình huống:

Theo Từ điển Tiếng Việt, tình huống là toàn thể những sự việc xảy ra tại một

địa điểm, trong một thời gian cụ thể, buộc người ta phải suy nghĩ, hành động, đối phó,tìm cách giải quyết

Tình huống cũng có thể được hiểu là sự mô tả hay trình bày một trường hợp cóthật trong thực tế hoặc mô phỏng nhằm đưa ra một vấn đề chưa được giải quyết và qua

đó đòi hỏi người đọc (người nghe) phải giải quyết vấn đề đó

Ở góc độ Tâm lý học, tình huống là hệ thống các sự kiện bên ngoài có quan hệvới chủ thể, có tác dụng thúc đẩy chủ thể đó Trong quan hệ không gian, tình huống xảy

ra bên ngoài nhận thức của chủ thể Trong quan hệ thời gian, tình huống xảy ra trước sovới hành động của chủ thể Trong quan hệ chức năng, tình huống là sự độc lập của các

sự kiện đối với chủ thể ở thời điểm mà người đó thực hiện hành động [Từ điển Tâm lýhọc, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội 2000]

Theo quan điểm triết học, tình huống được nghiên cứu như là một tổ hợp các mốiquan hệ cụ thể, đến một thời điểm nhất định liên kết con người với môi trường của anh

ta, lúc đó anh ta biến thành một chủ thể của hành động của đối tượng nhằm đạt đượcmục tiêu nhất định

Nói một cách khái quát hơn, “Tình huống là toàn thể sự việc xảy ra tại một nơi,trong một thời gian, buộc người ta phải suy nghĩ hành động, đối phó, chịu đựng’’

1.1.2 Tình huống dạy học:

Tình huống được đưa vào giảng dạy thường ở dưới dạng những bài tập nghiên

cứu Đặc điểm nổi bật của loại hình bài tập này là “xoay quanh những sự kiện có thật

hay gần gũi với thực tế trong đó chứa đựng những vấn đề và mâu thuẫn cần phải được giải quyết” (Center for Teaching and Learning of Stanford University, 1994) Về mặt

nội dung, tình huống không những phải chứa đựng vấn đề mà còn phải tạo điều kiện dẫn

dắt người học tìm hiểu sâu qua nhiều tầng, lớp của vấn đề “Một tình huống hay tựa như

một củ hành với nhiều lớp vỏ”, mỗi lần bóc một lớp vỏ này thì một lớp vỏ mới lại hiện

ra, cứ thế cho đến khi người học có thể tiếp cận được lõi - tức là cốt lõi, bản chất củavấn đề

Trong giảng dạy, tình huống không phải là những trường hợp bất kỳ trong thực tế

mà là những tình huống đã được điều chỉnh, nghiên cứu kỹ lưỡng để mang tính điểnhình và phục vụ tốt cho mục đích và mục tiêu giáo dục, tức là giúp cho người học có thểhiểu và vận dụng tri thức cũng như rèn luyện được các kỹ năng và kỹ xảo Tình huốngđược sử dụng để khiêu khích người học phân tích, bình luận, đánh giá, suy xét và trìnhbày ý tưởng của mình để qua đó, từng bước chiếm lĩnh tri thức hay vận dụng những kiếnthức đã học vào những trường hợp thực tế

Tiểu luận Sử dụng bài tập tình huống rèn luyện kỹ năng so sánh cho học sinh, SH8

Theo lý luận dạy học Xô Viết, tình huống dạy học là đơn vị cấu trúc, là tế bàocủa bài lên lớp, bao gồm tổ hợp những điều kiện cần thiết Đó là mục đích dạy học, nộidung dạy học và phương pháp dạy học để thu được những kết quả hạn chế, riêng biệt

Nguyễn Ngọc Quang cũng đưa ra một cách tiếp cận mới của tình huống dạy học

đó là tình huống mô phỏng hành vi Mô phỏng hành vi là bắt chước, sao chép, phỏngtheo quá trình hành vi của con người, sự tương tác riêng cá nhân của người đó, nhằm đạtmục đích nào đó Quá trình hành vi của con người trong tình huống thực, cụ thể được xử

lý sư phạm bằng mô hình hoá tạo nên tổ hợp các tình huống mô phỏng, là một mô hìnhcủa tình huống thực tiễn Dùng tình huống mô phỏng này trong tổ chức dạy học nó trởthành tình huống dạy học Thực chất đó là quy trình chuyển tình huống mô phỏng thànhtình huống dạy học

Tóm lại, bản chất của tình huống dạy học là đơn vị cấu trúc của bài lên lớp, chứađựng mối liên hệ mục đích- nội dung- phương pháp theo chiều ngang tại một thời điểmnào đó với nội dung là một đơn vị kiến thức

1.1.3 Phân loại tình huống

Trên thực tế, có rất nhiều loại tình huống cũng như cách thức phân loại chúng.Một trong những cách tương đối phổ biến là phân loại tình huống theo dạng thức(format) Theo cách này tính huống được chia thành 6 dạng cơ bản với những đặc điểm,

phương pháp tiến hành tương đối khác nhau [Boehrer, John, and Martin Linsky

(1990)]

1.2 Dạy học bằng tình huống:

Dạy học bằng tình huống là một phương pháp mà giáo viên tổ chức cho học sinhxem xét, phân tích, nghiên cứu, thảo luận để tìm ra các phương án giải quyết cho cáctình huống, qua đó mà đạt được các mục tiêu bài học đặt ra

1.2.1 Đặc điểm của dạy học tình huống:

* Bản thân tình huống mang tính chất gợi vấn đề, không phải học sinh làm theo ýthích của thầy giáo; học sinh là người giải quyết vấn đề theo phương thức thích nghi,điều tiết với môi trường; có hay không sự hỗ trợ của thầy giáo tuỳ thuộc vào tình huống

* Những tình huống có cấu trúc thực sự phức tạp – nó không phải chỉ có một giảipháp cho tình huống ( tình huống chứa các biến sư phạm)

* Dựa vào các tình huống để thực hiện chương trình học (học sinh nắm các trithức, kỹ năng); những tình huống không nhằm kiểm tra kỹ năng mà giúp phát triểnchính bản thân kỹ năng

* Học sinh chỉ được hướng dẫn cách tiếp cận với tình huống chứ không có côngthức nào giúp học sinh tiếp cận với tình huống

* Việc đánh giá dựa trên hành động và thực tiễn

-2-mô tả

Tình huống nhỏ

-3- Tình huống lựa chọn

-6- Tình huống hạt nhân

-5- Tình huống trực tiếp

-4-Phân loại tình huống theo dạng thức (format)

Tiểu luận Sử dụng bài tập tình huống rèn luyện kỹ năng so sánh cho học sinh, SH8

1.2.2 Ưu- nhược điểm của dạy học tình huống

* Ưu điểm: Trong phương pháp giảng dạy truyền thống, người dạy có nhiệm vụ phân

tích nội dung bài học và sau đó, lựa chọn phương thức thích hợp nhằm truyền tải nộidung ấy đến với người học Trái lại, ở phương pháp dạy học tình huống, người học sẽphải tự phân tích lấy tài liệu, trong khi người dạy chỉ đóng vai trò hướng dẫn và trợ giúpbằng cách đề ra những yêu cầu, thúc đẩy sự tương tác giữa người học trong tiết học,định hướng thảo luận, đảm bảo tiến trình diễn ra thông suốt và giúp người học rút ra kếtluận sau mỗi một buổi học

Dạy học bằng tình huống là phương pháp có thể kích thích ở mức cao nhất sựtham gia tích cực của học sinh vào quá trình học tập; phát triển các kỹ năng học tập ,giải quyết vấn đề, kỹ năng đánh giá, dự đoán kết quả, kỹ năng giao tiếp như nghe, nói,trình bày của học sinh; tăng cường khả năng suy nghĩ độc lập, tính sáng tạo, tiếp cậntình huống dưới nhiều góc độ; cho phép phát hiện ra những giải pháp cho những tìnhhuống phức tạp; chủ động điều chỉnh được các nhận thức, hành vi, kỹ năng của họcsinh Phương pháp này có thế mạnh trong đào tạo nhận thức bậc cao

Như vậy, phương pháp sư phạm này có thể phát huy được tính chất dân chủ,

năng động và tập thể để đạt được mục đích dạy học.

* Nhược điểm: Để thiết kế được tình huống phù hợp nội dung, mục tiêu đào tạo,

trình độ của học sinh, kích thích được tính tích cực của học sinh đòi hỏi cần nhiều thờigian và công sức Đồng thời giáo viên cần phải có kiến thức, kinh nghiệm sâu, rộng; có

kỹ năng kích thích, phối hợp tốt trong quá trình dẫn dắt, tổ chức thảo luận và giải đáp để

Tập thể+ Làm việc theo nhóm

+Thông tin qua lại

+Trao đổi ý tưởngNăng động(Không nghe, tiếp thu một cách thụ động)Dân chủ

+ Sự bình đẳng mọi người tham gia

+ Trao đổi ý tưởng

Tiểu luận Sử dụng bài tập tình huống rèn luyện kỹ năng so sánh cho học sinh, SH8

giúp học sinh tiếp cận kiến thức, kỹ năng.Trên thực tế, không phải giáo viên nào cũnghội đủ các phẩm chất trên

Do sự eo hẹp về thời gian giảng dạy trên lớp cộng với sự thụ động của học sinh

do quá quen với phương pháp thuyết trình là một trở ngại trong việc áp dụng phươngpháp này

1.3 Kỹ năng học tập của học sinh

1.3.1 Kỹ năng :

Theo Trần Bá Hoành: “Kỹ năng là khả năng vận dụng những tri thức thu nhậnđược trong một lĩnh vực nào đó vào thực tiễn Kỹ năng đạt tới mức hết sức thành thạo,khéo léo trở thành kỹ xảo”

Hay theo Nguyễn Đình Chỉnh, kỹ năng là một thao tác đơn giản hoặc phức tạpmang tính nhận thức hoặc mang tính hoạt động chân tay, nhằm thu được một kết Việcphân chia này chỉ mang tính chất tương đối vì một số kỹ năng đồng thời là kỹ năng nhậnthức và là kỹ năng hoạt động chân tay

Bất cứ kỹ năng nào cũng phải dựa trên cơ sở lý thuyết - đó là kiến thức Sở dĩnhư vậy là vì xuất phát từ cấu trúc kỹ năng (phải hiểu mục đích, biết cách thức đi đếnkết quả và hiểu được những điều kiện cần thiết để triển khai các cách thức đó)

Mỗi kỹ năng chỉ biểu hiện thông qua một nội dung, tác động của kỹ năng lên nộidung ta đạt được mục tiêu

Mục tiêu = Kỹ năng  Nội dung

Ví dụ: Lập bảng (kỹ năng) so sánh cung phản xạ sinh dưỡng và cung phản xạ vậnđộng

Thực chất của việc hình thành kỹ năng là hình thành cho học sinh nắm vững một

hệ thống phức tạp các thao tác nhằm làm biến đổi và sáng tỏ những thông tin chứa đựngtrong bài tập, trong nhiệm vụ và đối chiếu chúng với những hành động cụ thể

Muốn vậy khi hình thành kỹ năng (chủ yếu là kỹ năng học tập) cho học sinh cần:

* Giúp cho học sinh biết cách tìm tòi để nhận xét ra yếu tố đã cho, yếu tố phảitìm và mối quan hệ giữa chúng

* Giúp học sinh hình thành một mô hình khái quát để giải quyết các bài tập, đốitượng cùng loại

* Xác lập được mối liên quan giữa bài tập mô hình khái quát và các kiến thứctương ứng

Tiểu luận Sử dụng bài tập tình huống rèn luyện kỹ năng so sánh cho học sinh, SH8

1.3.2 Kỹ năng học tập:

Học tập là loại hình hoạt động cơ bản, một loại hoạt động phức tạp của conngười Muốn học tập có kết quả, con người cần phải có một hệ thống kỹ năng chuyênbiệt gọi là kỹ năng học tập Theo các nhà tâm lý học, kỹ năng học tập là khả năng củacon người thực hiện có kết quả các hành động học tập phù hợp với điều kiện và hoàncảnh nhất định, nhằm đạt được mục đích, nhiệm vụ đề ra

Kỹ năng học tập có các đặc trưng:

* Là tổ hợp các hành động học tập đã được học sinh nắm vững; biểu hiện mặt kỹthuật của hành động học tập và năng lực học tập của mỗi em Có kỹ năng học tập là cónăng lực học tập ở một mức độ nào đó

* Kỹ năng học tập có mối quan hệ chặt chẽ với kết quả học tập Nó là yếu tố cótính mục đích, luôn hướng tới mục đích của hoạt động học tập và có ý nghĩa quyết địnhđến kết quả học tập

* Kỹ năng học tập là một hệ thống, trong đó có các kỹ năng học tập chuyên biệt

Có bao nhiêu loại hình học tập thì có bấy nhiêu kỹ năng học tập chuyên biệt Đến lượt

nó các kỹ năng học tập chuyên biệt như một hệ thống con được tạo bởi các kỹ năngthành phần Kỹ năng học tập là một hệ thống mở, mang tính phức tạp, nhiều tầng, nhiềubậc và mang tính phát triển Trong những điều kiện, hoàn cảnh học tập khác nhau, nhiều

kỹ năng chuyên biệt hay kỹ năng thành phần có thể mất đi, thay thế hoặc được điềuchỉnh Trong hệ thống kỹ năng học tập có những kỹ năng khái quát, chung cho mọi mônhọc hoặc một nhóm môn học (kỹ năng chung) và có những kỹ năng đặc thù cho mônhọc

Theo Nguyễn Ngọc Quang, sự lĩnh hội kiến thức được thực hiện thông qua mộtchu trình gọi là chu trình hoạt động nhận thức - học tập Nó bao gồm các bước: Sự trigiác, sự thông hiểu, sự ghi nhớ, sự vận dụng, sự khái quát hoá và sự hệ thống hoá Điềukiện cơ bản để lĩnh hội kiến thức có kết quả là mỗi học sinh phải thực hiện toàn bộ chutrình hoạt động nhận thức, học tập khi nghiên cứu bài học từ tri giác đến hệ thống hoá.Trong đó, sự thông hiểu kiến thức diễn ra thông qua quá trình xử lý thông tin bằng cácthao tác trí tuệ: Phân tích và tổng hợp, khái quát hoá, cụ thể hoá, trừu tượng hoá, so sánhđối chiếu, suy luận,

Trong thực tiễn dạy học, nhiều học sinh còn rất lúng túng ở khâu này vì thiếuphương pháp xử lý thông tin và giáo viên cũng ít chú ý cung cấp và huấn luyện cho các

em các phương pháp thích hợp và hiệu nghiệm

Tiểu luận Sử dụng bài tập tình huống rèn luyện kỹ năng so sánh cho học sinh, SH8

Có thể nêu hệ thống kỹ năng học tập chung của học sinh trung học phổ thôngnhư sau:

1- Các kỹ năng học tập phục vụ chức năng nhận thức liên quan đến việc thu thập,

xử lý, sử dụng thông tin: Kỹ năng làm việc với sách giáo khoa, kỹ năng quan sát, kỹnăng tiến hành thí nghiệm, kỹ năng phân tích- tổng hợp, kỹ năng so sánh, kỹ năng kháiquát hoá, kỹ năng suy luận, kỹ năng áp dụng kiến thức đã học

2- Các kỹ năng học tập phục vụ chức năng tổ chức, tự điều chỉnh quá trěnh họctập lięn quan đến việc quản lý phương tiện học tập, thời gian, sự hỗ trợ từ bên

ngoài và chất lượng: Kỹ năng tự kiểm tra, tự đánh giá, kỹ năng tự điều chỉnh

3- Các kỹ năng phục vụ chức năng tương tác trong học tập hợp tác : Kỹ năng họcnhóm

Người giáo viên chỉ có thể hình thành các kỹ năng học tập trên cho học sinh quamột hay nhiều nội dung nhất định trong một hay nhiều tình huống có ý nghĩa Tìnhhuống có ý nghĩa đối với học sinh là tình huống gần gũi với học sinh hoặc là những tìnhhuống mà học sinh sẽ gặp về sau

Trong hệ thống kỹ năng trên, chúng tôi quan tâm đến việc thiết kế và sử dụngtình huống để rèn luyện một số kỹ năng trong nhóm kỹ năng học tập phục vụ chức năngnhận thức liên quan đến thu thập, xử lý, sử dụng thông tin

1.3.3 Một số kỹ năng nhận thức:

1.3.3.1 Kỹ năng phân tích- tổng hợp :

Phân tích là sự phân chia trong tư duy đối tượng hay hiện tượng thành những

yếu tố hợp thành, các dấu hiệu, các đặc tính riêng biệt của đối tượng hay hiện tượng đóthành những yếu tố nhỏ hơn hoặc những mối quan hệ giữa toàn thể và bộ phận, quan hệgiống loài nhằm tìm kiếm bản chất của chúng

Trong dạy học, vấn đề hình thành kỹ năng phân tích cho học sinh cần phải đượccoi trọng Tuỳ đặc điểm từng môn học và nhiệm vụ học tập cụ thể , các giáo viên đã đề

ra những yêu cầu phân tích khác nhau Nhưng mục đích chủ yếu của việc rèn luyện kỹnăng phân tích là hình thành ở các em thói quen tìm hiểu sự vật, hiện tượng có chiềusâu, nhằm nắm được bản chất của đối tượng nghiên cứu

Tổng hợp là sự kết hợp trong tư duy các yếu tố, các thành phần của sự vật hay

hiện tượng trong một chỉnh thể Trong thực tế mọi sự vật, hiện tượng đều tồn tại đồngthời các yếu tố cũng như các mặt khác nhau tác động lẫn nhau Để nhận thức đầy đủ sựvật, hiện tượng, con người thường bắt đầu xem xét từ một tổng thể toàn vẹn, nghĩa là

Tiểu luận Sử dụng bài tập tình huống rèn luyện kỹ năng so sánh cho học sinh, SH8

tổng hợp sơ bộ, sau đó mới phân tích từng yếu tố, cuối cùng tổng hợp cao hơn, đầy đủhơn

Rèn luyện kỹ năng tổng hợp nhằm giúp học sinh sắp xếp những số liệu, những sựkiện lộn xộn, rời rạc và đa dạng mà các em thu thập được qua nghiên cứu lý luận vàkhảo sát thực tiễn thành những sự vật, những hiện tượng, những quá trình hoàn chỉnh,thống nhất

Phân tích và tổng hợp là hai mặt của một quá trình tư duy thống nhất có sự liên

hệ mật thiết với nhau Tổng hợp sơ bộ ban đầu cho ta ấn tượng chung về đối tượng nhờ

đó mà xác định được phương hướng phân tích cho đối tượng Từ sự phân tích đối tượng

sẽ giúp ta có một nhận thức đầy đủ hơn về đối tượng, phân tích càng sâu thì sự tổng hợpcuối cùng càng cao, càng đầy đủ Sự tổng hợp hoàn chỉnh sẽ ảnh hưởng đến chất lượngcủa sự phân tích tiếp theo Cứ như vậy, nhận thức ngày càng tiến sâu vào bản chất của

sự vật, hiện tượng

Phân tích và tổng hợp trong Sinh học thường được dùng để phân tích cấu tạo cơquan, hệ cơ quan, cơ thể ; phân tích cơ chế, quá trình sinh học

1.3.3.2 Kỹ năng khái quát hoá:

Khái quát hoá là hoạt động trí tuệ cấp cao nhằm gom các đối tượng có cùng thuộctính và bản chất vào một nhóm, là quá trình chuyển từ cái đơn nhất lên cái chung

Sự khái quát hoá, giữ vai trò chủ yếu trong khi hình thành các khái niệm mới ởhọc sinh khái quát hoá diễn ra trên cơ sở phân tích, so sánh

Kỹ năng khái quát hoá ở mỗi học sinh luôn đóng vai trò quan trọng trong quátrình học tập Khi được phát triển tới mức cao độ, chính kỹ năng này sẽ giúp học sinhtách được cái chung, cái bản chất, những mối liên hệ bên trong mang tính quy luật củatài liệu nghiên cứu, học tập bằng con đường phân tích chỉ một sự vật, hiện tượng điểnhình mà thôi Bằng cách đó học sinh sẽ tiết kiệm được sức lực, thời gian học tập củamình, biết khám phá các tri thức khoa học bằng những phương pháp tối ưu

1.3.3.3 Kỹ năng suy luận :

Suy luận là hình thức của tư duy nhờ đó rút ra phán đoán mới từ một hay nhiềuphán đoán theo các quy tắc lôgic xác định

Bất kỳ suy luận nào cũng gồm tiền đề, kết luận và lập luận Tiền đề (còn gọi làphán đoán xuất phát) là phán đoán chân thực từ đó rút ra phán đoán mới Kết luận làphán đoán mới thu được bằng con đường lôgic từ các tiền đề Cách thức lôgic rút ra kếtluận từ các tiền đề gọi là lập luận

Tiểu luận Sử dụng bài tập tình huống rèn luyện kỹ năng so sánh cho học sinh, SH8

Khi học sinh được trang bị kỹ năng suy luận, học sinh có thể thu được tri thứcmới từ các tri thức đã biết nhờ suy luận

và rút ra được kết luận có ý nghĩa [Đinh Quang Báo (chủ biên), Nguyễn Đức Thành

(2001), Lý luận dạy học sinh học (phần đại cương), NXB Giáo dục, Hà Nội.]

Trong ngôn ngữ bảng so sánh thao tác này có vai trò và vị trí rất quan trọng đặcbiệt là những bảng so sánh cấu tạo, chức năng Theo đó bảng so sánh là một sản phẩmtrí tuệ cao của biện pháp logic này Để đạt được hiệu quả cao khi so sánh cần tuân thủcác yêu cầu sau:

- Chỉ so sánh những đối tượng cùng loại (cùng nội dung, trên cùng bình diện)

- Nếu so sánh thiên về điểm giống nhau thì chỉ có thể rút ra điểm giống nhau đókhi giữa các đối tượng so sánh có điểm khác nhau.Yêu cầu tìm điểm giống nhau sẽ cao

và khó khi có rất nhiều điểm khác nhau

- Nếu chỉ quan tâm đến điểm khác nhau thì giữa chúng phải có điểm giống nhau Việctìm điểm khác nhau sẽ cao và khó khi đối tượng có nhiều điểm giống nhau

- Các đối tượng so sánh trong dạy học cần được nâng dần lên về độ khó Độ khóphụ thuộc số lượng đối tượng so sánh, độ giống và độ khác, số lượng chỉ tiêu so sánh,yêu cầu so sánh đầy đủ hoặc không đầy đủ

Tiểu luận Sử dụng bài tập tình huống rèn luyện kỹ năng so sánh cho học sinh, SH8

hoặc ít biết với một sự vật quen thuộc, cốt làm cho ý nghĩa của chúng rõ ràng hơn, dễnhận biết hơn Đây là thao tác thúc đẩy quá trình vận động của tư duy để tìm ra cái mới

So sánh thực chất là sự phân tích những điểm giống nhau và khác nhau giữa cácđối tượng nhằm phân loại sự vật, hiện tượng thành những loại khác nhau So sánh gắnliền chặt chẽ với phân tích tổng hợp để từ đó thực hiện khái quát hóa, trừu tượng hóa đốitượng, thiết lập mối quan hệ nhân quả Qua sự so sánh, đối chiếu giúp HS phân biệtđược các sự vật, hiện tượng đó, xắp sếp chúng vào hệ thống nhất định và củng cố cáckhái niệm

Tuỳ mục đích mà phương pháp so sánh có thể nặng về tìm sự giống nhau hay sựkhác nhau So sánh điểm khác nhau chủ yếu dùng trong phân tích, so sánh điểm giốngnhau thường dùng trong tổng hợp

Theo Đinh Quang Báo và Nguyễn Đức Thành thì khi so sánh hai đối tượng ta cóthể dạy theo trình tự sau:

Bước 1: Nêu định nghĩa đối tượng cần so sánh.

Bước 2: Phân tích đối tượng, tìm ra dấu hiệu bản chất của mỗi đối tượng so sánh Bước 3: Xác định những điểm khác nhau của từng dấu hiệu tương ứng.

Bước 4: Xác định những điểm giống nhau của từng dấu hiệu tương ứng.

Bước 5: Khái quát các dấu hiệu quan trọng giống và khác nhau của 2 đối tượng

so sánh

Bước 6: Nếu có thể được thì nêu rõ nguyên nhân của sự giống và khác nhau đó.

Qua sự so sánh giúp học sinh phân biệt, hệ thống hoá và củng cố các khái niệmđồng thời so sánh là một thao tác tư duy rất quan trọng giúp học sinh tìm ta cái mới

Các hình thức diễn đạt so sánh: diễn đạt so sánh bằng lời; diễn đạt so sánh bằngbảng hệ thống hay bảng phân tích; diễn đạt so sánh bằng tranh sơ đồ; diễn đạt so sánhbằng biểu đồ; diễn đạt so sánh bằng sơ đồ logic Trong đó hình thức diễn đạt so sánhbằng bảng là tối ưu nhất

1.3.4.2 Vai trò của so sánh:

* Đối với quá trình dạy học:

+ Đây là một biện pháp để tích cực hóa hoạt động nhận thức, là con đường tư duymới hình thành tri thức, dạy học sử dụng biện pháp này sẽ đảm bảo được chủ trương đổimới phương pháp dạy học theo hướng dạy cách học, phát triển tư duy

+ Kỹ năng so sánh vừa là tri thức, vừa là phẩm chất năng lực tự học của học sinh

Tiểu luận Sử dụng bài tập tình huống rèn luyện kỹ năng so sánh cho học sinh, SH8

+ Vận dụng các biện pháp rèn luyện kỹ năng so sánh để tổ chức cho học sinh lĩnhhội các kiến thức trong một chỉnh thể, hệ thống

+ Có thể dùng các biện pháp này để kiểm tra chất lượng thông hiểu tài liệu giáokhoa Đạt được kỹ năng này, tài liệu trở thành đối tượng sở hữu của học sinh

*Đối với dạy học sinh học 8 – Môn cơ thể người và vệ sinh:

Các kiến thức ở chương trình sinh học 8 môn Cơ thể người và vệ sinh được trìnhbày theo hệ thống từ dễ đến khó, từ cụ theer đếưn trừu tượng và theo nguyên tắc từ tổnghợp sơ bộ, khái quát, đến phân tích và cuối cùng tổng hợp ở mức cao hơn Các kiến thức

sự kiện được trình bày riêng lẽ trong từng chương, bài cụ thể về các cơ quan, hệ cơ quannhư: tuần hoàn, hô hấp, tiêu hoá, bài tiết,….Mỗi cơ quan, hệ cơ quan có cấu tạo và chứcnăng riêng nhưng có mối quan hệ mật thit, phối hợp chặt chẽ với nhau tạo nên cơ thểthống nhất dưới sự điều khiển, điều hoà của hệ thần kinh Rèn luyện kỹ năng so sánhcho học sinh giúp học sinh hiểu được khái niệm này trong mối quan hệ với khái niệmkhác, đặc biệt giúp học sinh hiểu rõ mối quan hệ giữa cấu trúc và chức năng của các mô,

cơ quan Chẳng hạn như: Tim với các thành cơ tim dày mỏng khác nhau liên quan đếnchức năng co bóp đẩy máu trong các đoạn đường dài ngắn khác nhau, cấu tạo của thànhcác mao mạch và tốc độ vận chuyển máu chậm đảm bảo cho sự trao đồi chất giữa máuvới các tế bào được thực hiện dễ dàng,…

Rèn luyện kĩ năng so sánh còn là một phương tiện đặc biệt quan trọng để pháttriển năng lực tư duy nói chung và năng lực tư duy sinh học nói riêng Trong khi tập sosánh, học sinh phải luôn luôn sử dụng các thao tác tư duy khác như phân tích, đối chiếu,tổng hợp, khái quát hóa, xác lập các mối liên hệ, tư duy của các em luôn luôn hoạt động

1.4 Quy trình thiết kế bài tập tình huống để rèn luyện một số kỹ năng nhận thức cho học sinh trong dạy-học Sinh học.

Các yêu cầu của bài tập tình huống:

+ Tính thời sự, sát thực tế, sát nội dung bài học

Tiểu luận Sử dụng bài tập tình huống rèn luyện kỹ năng so sánh cho học sinh, SH8

+ Tạo khả năng để học sinh đưa ra nhiều giải pháp

+ Nội dung của bài tập tình huống phải phù hợp với trình độ của học sinh

Khi soạn thảo bài tập tình huống cần chú ý:

+ Chủ đề: Mô tả đặc điểm nổi bật của bài tập tình huống

+ Mục đích dạy học đạt được thông qua bài tập tình huống

+ Nội dung bài tập tình huống: Mô tả bối cảnh bài tập tình huống Nội dung tìnhbài tập huống phải đủ thông tin để phân tích, giải quyết bài tập tình huống

+ Nhiệm vụ học sinh cần giải quyết

Quy trình thiết kế bài tập tình huống và đưa bài tập tình huống vào rèn luyện kỹnăng nhận thức của học sinh:

Đây là Algorit của quá trình biến các tình huống đã, đang và có thể xảy ra khi học sinhtrả lời các vấn đề do giáo viên đặt ra trong quá trình dạy học thành các bài tập tìnhhuống, được diễn đạt theo các bước như sau:

1/ Xác định các kỹ năng nhận thức của học sinh Cụ thể là tập trung vào một số

kỹ năng nhận thức cơ bản: Phân tích- tổng hợp, so sánh, khái quát hoá, suy luận

Xác định các kỹ năng nhận thức của học sinh

Xây dựng hệ thống bài tập tình huống rèn luyện một số kỹ năng nhận thức của học sinh

Rèn luyện một số kỹ năng nhận thức của học sinh bằng việc tổ chức giải quyết các bài tập

tình huống

Hình thành ở học sinh một số kỹ năng cơ bản của hoạt động nhận thức

Xác định các kỹ năng nhận thức của học sinh

Nghiên cứu thực tiễn (Bài kiểm tra, phát biểu trả lời của học sinh trong các giờ học)

Nghiên cứu

Xử lý sư phạm

Dạy học

Kết quả