Bài học về vai trò của dịch vụ trung gian thanh toán đối với sự phát triển của thanh toán điện tử trên thế giới .... Sự hoạt động an toàn và hiệu quả của các tổ chức dịch vụ trung gian t
Trang 1HỌC VIỆN NGÂN HÀNG -o0o -
ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CẤP NGÀNH NĂM 2013
ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN VÀ GIẢI PHÁP QUẢN LÝ DỊCH VỤ TRUNG GIAN THANH TOÁN Ở VIỆT NAM
MÃ SỐ: DTNH.19/2013
CHỦ NHIỆM ĐỀ TÀI: PGS.TS LÊ VĂN LUYỆN
HÀ NỘI, 2014
Trang 2HỌC VIỆN NGÂN HÀNG -o0o -
ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CẤP NGÀNH NĂM 2013
ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN VÀ GIẢI PHÁP QUẢN LÝ
DỊCH VỤ TRUNG GIAN THANH TOÁN Ở VIỆT NAM
MÃ SỐ: DTNH.19/2013
Thành viên tham gia: TS Cấn Quốc Hưng
ThS Phạm Trường Giang ThS Phạm Mỹ Linh
ThS Phan Anh
CN Nguyễn Minh Phương
CN Phạm Đức Anh
HÀ NỘI, 2014
Trang 3DANH SÁCH THÀNH VIÊN THAM GIA NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
STT Học hàm, học vị
Họ tên tác giả Vai trò Cơ quan, chức vụ công tác
1 PGS TS Lê Văn Luyện Chủ nhiệm đề tài Phó Giám đốc Học viện Ngân hàng
2 ThS Trần Huy Tùng Thư ký đề tài Học viện Ngân hàng
3 TS Cấn Quốc Hưng Thành viên Vụ Thanh toán -
Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
4 ThS Phạm Trường Giang Thành viên Vụ Thanh toán -
Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
5 Ths Phạm Mỹ Linh Thành viên Học viện Ngân hàng
7 CN Nguyễn Minh Phương Thành viên Học viện Ngân hàng
8 CN Phạm Đức Anh Thành viên Học viện Ngân hàng
Trang 4MỤC LỤC
DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT iv
DANH MỤC BẢNG v
DANH MỤC HÌNH vi
LỜI MỞ ĐẦU 1
Chương 1 : TỔNG QUAN VỀ THANH TOÁN ĐIỆN TỬ VÀ DỊCH VỤ TRUNG GIAN THANH TOÁN 9
1.1 TỔNG QUAN VỀ THANH TOÁN ĐIỆN TỬ 9
1.1.1 Khái niệm thanh toán điện tử 9
1.1.2 Các yêu cầu đối với thanh toán điện tử 10
1.1.3 Những thách thức đ ặt ra đối với thanh toán điện tử 11
1.2 TỔNG QUAN VỀ DỊCH VỤ TRUNG GIAN THANH TOÁN 12
1.2.1 Khái niệm dịch vụ trung gian thanh toán 12
1.2.2 Các chủ thể tham gia vào dịch vụ trung gian thanh toán 14
1.2.3 Các loại hình dịch vụ trung gian thanh toán 17
1.2.4 Nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển của dịch vụ trung gian thanh toán 21
1.2.5 Vai trò của dịch vụ trung gian thanh toán đối với thanh toán điện tử 27
1.3 VAI TRÒ CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI DỊCH VỤ TRUNG GIAN THANH TOÁN 30
TÓM TẮT CHƯƠNG 1 34
Chương 2 : THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN VÀ QUẢN LÝ DỊCH VỤ TRUNG GIAN THANH TOÁN TRÊN THẾ GIỚI 35
2.1 THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ TRUNG GIAN THANH TOÁN TRÊN THẾ GIỚI 35
2.1.1 Thực trạng phát triển dịch vụ trung gian thanh toán t ại Mỹ 35
2.1.2 Thực trạng phát triển dịch vụ trung gian thanh toán t ại Úc 38
2.1.3 Thực trạng phát triển dịch vụ trung gian thanh toán t ại Trung Quốc 39
2.2 THỰC TRẠNG QUẢN LÝ DỊCH VỤ TRUNG GIAN THANH TOÁN TRÊN THẾ GIỚI 41
2.2.1 Quản lý dịch vụ trung gian thanh toán c ủa các nước Châu Âu 41
2.2.2 Quản lý dịch vụ trung gian thanh toán theo Ngân hàng Thanh toán Quốc tế 43
Trang 52.2.3 Quản lý dịch vụ trung gian thanh toán t ại Mỹ 44
2.2.4 Quản lý dịch vụ trung gian thanh toán t ại Trung Quốc 47
2.2.5 Quản lý dịch vụ trung gian thanh toán t ại một số nước Đông Nam Á 49
2.3 BÀI HỌC ĐỐI VỚI VIỆC PHÁT TRIỂN VÀ QUẢN LÝ DỊCH VỤ TRUNG GIAN THANH TOÁN CHO VIỆT NAM 50
2.3.1 Bài học về vai trò của dịch vụ trung gian thanh toán đối với sự phát triển của thanh toán điện tử trên thế giới 50
2.3.2 Bài học về phát triển dịch vụ trung gian thanh toán 51
2.3.3 Bài học về quản lý dịch vụ trung gian thanh toán 52
TÓM TẮT CHƯƠNG 2 54
Chương 3 : THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN VÀ QUẢN LÝ DỊCH VỤ TRUNG GIAN THANH TOÁN TẠI VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY 55
3.1 QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ HOẠT ĐỘNG DỊCH VỤ TRUNG GIAN THANH TOÁN TẠI VIỆT NAM 55
3.1.1 Quản lý Nhà nước về hoạt động thanh toán điện tử 55
3.1.2 Quản lý Nhà nước về dịch vụ trung gian thanh toán 57
3.2 THỰC TRẠNG CÁC DỊCH VỤ TRUNG GIAN THANH TOÁN TẠI VIỆT NAM 58
3.2.1 Các loại hình dịch vụ trung gian thanh toán tại Việt Nam 58
3.2.2 Các tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán tại Việt Nam 68
3.3 ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG QUẢN LÝ VÀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI SỰ PHÁT TRIỂN CỦA DỊCH VỤ TRUNG GIAN THANH TOÁN TẠI VIỆT NAM 71
3.3.1 Đánh giá thực trạng quản lý dịch vụ trung gian thanh toán Việt Nam 71
3.3.2 Đánh giá các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển của dịch vụ trung gian thanh toán tại Việt Nam 73
TÓM TẮT CHƯƠNG 3 84
Chương 4 : GIẢI PHÁP VỀ PHÁT TRIỂN VÀ QUẢN LÝ HIỆU QUẢ DỊCH VỤ TRUNG GIAN THANH TOÁN TẠI VIỆT NAM 85
4.1 ĐỊNH HƯỚNG VỀ DỊCH VỤ TRUNG GIAN THANH TOÁN 85
4.1.1 Định hướng phát triển và quản lý hoạt động thanh toán 85
4.1.2 Định hướng phát triển và quản lý dịch vụ trung gian thanh toán 86
Trang 64.2 GIẢI PHÁP VỀ PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ TRUNG GIAN THANH TOÁN 87
4.2.1 Giải pháp phát triển dịch vụ trung gian thanh toán về phía cung 87
4.2.2 Giải pháp phát triển dịch vụ trung gian thanh toán về phía cầu 94
4.2.3 Giải pháp hạn chế rủi ro trong dịch vụ trung gian thanh toán 101
4.3 GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG HIỆU QUẢ QUẢN LÝ DỊCH VỤ TRUNG GIAN THANH TOÁN 106
4.3.1 Thận trọng trong cấp phép các tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán 106
4.3.2 Hình thành cơ chế giám sát dịch vụ trung gian thanh toán 107
4.4 MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ 109
4.4.1 Khuyến nghị với Ngân hàng Nhà nước 109
4.4.2 Khuyến nghị với Bộ Công thương 110
4.4.3 Khuyến nghị với Bộ Tài chính và Bộ Thông tin và Truyền thông 111
4.4.4 Khuyến nghị với các ngân hàng thương mại 112
4.4.5 Khuyến nghị với các công ty cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán 115
TÓM TẮT CHƯƠNG 4 118
KẾT LUẬN 119
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 121
PHỤ LỤC 124
Phụ lục 1: CÂU HỎI PHỎNG VẤN KHẢO SÁT DỊCH VỤ TRUNG GIAN THANH TOÁN 124
Phụ lục 2: CÁC CHỈ TIÊU YÊU CẦU CÁC CÔNG TY CUNG ỨNG DỊCH VỤ TRUNG GIAN THANH TOÁN BÁO CÁO HÀNG NĂM 126
Trang 7DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT
Chữ viết tắt Viết đầy đủ bằng tiếng Anh Viết đầy đủ bằng tiếng Việt
ACH Automatic Clearing House Trung tâm thanh toán bù trừ
tự động ATM Automatic Teller Machine Máy rút tiền tự động
BIS Bank for International Settlements Ngân hàng thanh toán quốc tế
CUP China Union Pay
EDC Electronic Draft Capture
IBPS Interbank Payment System Hệ thống thanh toán liên
ngân hàng
Trang 8DANH MỤC BẢNG
Bảng 1.1: Tổng hợp các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển của dịch vụ trung gian
thanh toán 27
Bảng 2.1: Các điều kiện gia nhập lĩnh vực tiền điện tử tại Anh 42
Bảng 3.1: Hệ thống văn bản pháp luật liên quan đến thanh toán điện tử 55
Bảng 3.2: Các công ty cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán tại Việt Nam đã được cấp phép bởi NHNN 68
Bảng 3.3: Các hệ thống chuyển mạch tài chính tại Việt Nam 69
Bảng 3.4: Các ngân hàng thành viên trực tiếp của hệ thống Smartlink 70
Bảng 3.5: Các ngân hàng thành viên trực tiếp của hệ thống Banknetvn 70
Bảng 3.6: Tình hình sở hữu website của doanh nghiệp từ 2009-2013 79
Bảng 3.7: So sánh tính tiện ích giữa các phương tiện thanh toán theo đánh giá của người tiêu dùng Việt Nam 81
Bảng 4.1: Lộ trình thiết lập hệ thống ACH bán lẻ tại Việt Nam 91
Bảng 4.2: Lộ trình phát triển tiền điện tử 101
Trang 9DANH MỤC HÌNH
Hình 1.1: Mô hình tổng quát của dịch vụ trung gian thanh toán 13
Hình 1.2: Mô hình rút gọn của dịch vụ trung gian thanh toán 14
Hình 1.3: Giải pháp chuyển mạch tài chính WAY4 CMS 17
Hình 1.4: Quy trình thanh toán bù trừ tự động 18
Hình 1.5: Cổng thanh toán điện tử Cybersouce 19
Hình 1.6: Mô hình dịch vụ trung gian thanh toán đơn lẻ [Mô hình 1] 21
Hình 1.7: Mô hình dịch vụ trung gian thanh toán kết hợp [Mô hình 2] 21
Hình 2.1: Xu hướng giao dịch phi tiền mặt tại Mỹ 35
Hình 2.2: Giá trị giao dịch phi tiền mặt bình quân tại Mỹ 36
Hình 2.3: Tỷ trọng giao dịch phi tiền mặt bình quân tại Mỹ 37
Hình 2.4: Thẻ Octopus lưu hành trên thị trường 40
Hình 2.5: Giá trị giao dịch và số món giao dịch thẻ Octopus 40
Hình 3.1: Số lượng các thiết bị phục vụ cho thẻ 61
Hình 3.2: Số lượng giao dịch và giá trị giao dịch qua ATM/POS/EDC 61
Hình 3.3: Giá trị giao dịch qua ATM và POS/EDC 61
Hình 3.4: Mô hình dịch vụ Ví điện tử 65
Hình 3.5: Các hình thức thanh toán khi mua sắm trực tuyến tại Việt Nam 66
Hình 3.6: Số lượng tài khoản tiền gửi thanh toán cá nhân và số dư tài khoản 74
Hình 3.7: Số lượng thẻ ngân hàng 74
Hình 3.8: Tỷ lệ tiền mặt so với tổng phương tiện thanh toán 76
Hình 3.9: Giá trị giao dịch và số lượng giao dịch qua thẻ ngân hàng 81
Hình 3.10: Giá trị giao dịch và số lượng giao dịch qua séc thanh toán 81
Hình 3.11: Giá trị giao dịch và số lượng giao dịch qua các phương tiện thanh toán khác 81
Hình 3.12: Giá trị giao dịch và số lượng giao dịch qua phương tiện lệnh chi 81
Hình 4.1: Mô hình thể hiện giao dịch ghi Có 89
Hình 4.2: Mô hình thể hiện giao dịch ghi Nợ 89
Hình 4.3: Mô hình thể hiện giao dịch ghi có (có sự tham gia của tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán) 90
Hình 4.4: Mô hình thể hiện giao dịch ghi nợ (có sự tham gia của tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán) 91
Trang 10LỜI MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Nắm bắt được xu hướng phát triển thanh toán không dùng tiền mặt và nhu cầu sử dụng các phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt trong đời sống, một số
tổ chức không phải là ngân hàng như Ngân lượng, Việt Phú, Onepay, M_Service
đã và đang tham gia vào việc cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán như cổng thanh toán điện tử, chuyển mạch tài chính hay sản phẩm ví điện tử giúp cho khâu thanh toán không dùng tiền mặt được diễn ra thuận tiện, nhanh chóng và hiệu quả
Dịch vụ trung gian thanh toán là một loại hình dịch vụ mới, chủ yếu được thực hiện trên môi trường công nghệ thông tin hiện đại như Internet, điện tho ại di động… nên tiềm ẩn nhiều rủi ro Do trực tiếp xây dựng và vận hành hệ thống, trong quá trình hoạt động, các tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán có khả năng gây ra rủi ro đối với hệ thống thanh toán và tài chính, ảnh hưởng và tác động bất lợi tới các bên có liên quan Như vậy, hoạt động của các tổ chức cung ứng dịch
vụ trung gian thanh toán có mối quan hệ mật thiết với việc cung ứng dịch vụ thanh toán của các ngân hàng cho khách hàng Bất kỳ rủi ro nào xảy ra và xuất phát từ các
tổ chức này có thể gây nên các rủi ro, tổn thất đối với khách hàng và hệ thố ng ngân hàng Sự hoạt động an toàn và hiệu quả của các tổ chức dịch vụ trung gian thanh toán có vai trò nhất định đối với sự ổn định của hệ thống thanh toán nói riêng và hệ thống tài chính ngân hàng nói chung
Tuy nhiên, quản lý Nhà nước đối với hoạt động này đang gặp nhiều khó khăn do sự phát triển nhanh chóng của công nghệ thông tin và sự liên kết giữa các
tổ chức cung ứng dịch vụ phi ngân hàng và ngân hàng trên nền tảng công nghệ Công nghệ phát triển nhanh chóng có thể dẫn đến sự bùng nổ của các loại hình dịch
vụ trung gian thanh toán, t ạo điều kiện cho khách hàng s ử dụng các dịch vụ thanh toán mới với tiện ích cao hơn nhưng cũng có thể gây ra rủi ro cho hệ thống ngân hàng nói chung và chính khách hàng sử dụng dịch vụ nói riêng khi chưa có sự bảo
vệ chính thức từ pháp luật
Hiện nay, chưa có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu về hoạt động và vai trò, cơ chế quản lý dịch vụ trung gian thanh toán, đ ặc biệt là trong giai đoạn
Trang 11phát triển nhanh của loại hình dịch vụ này kể từ năm 2008 Điều này gây ra sự thiếu hụt về mặt cơ sở lý luận, kinh nghiệm quốc tế cũng như những đánh giá cụ thể về các đối tượng cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán, dẫn đến những khó khăn trong việc điều hành chính sách Thực trạng này đặt ra yêu cầu phải có những nghiên cứu làm rõ vai trò, phương thức hoạt động của các dịch vụ trung gian thanh toán, làm cơ sở cho hoạt động giám sát cơ quan quản lý đối với dịch vụ này Đồng thời, NHNN cũng vừa ban hành Thông tư 39/2014 về hướng dẫn dịch vụ trung gian thanh toán sau nhiều năm dự thảo và lấy ý kiến cùng Thông tư hướng dẫn Nghị định số 101/2012/NĐ-CP Việc soạn thảo các Thông tư này được giao cho Vụ Thanh toán, NHNN chủ trì Vì vậy, việc triển khai đề tài nghiên cứu khoa học
“Định hướng phát triển và giải pháp quản lý dịch vụ trung gian thanh toán ở Việt Nam” là rất cần thiết trong bối cảnh hiện nay Đề tài không những đóng góp
cho việc đưa ra định hướng, phương pháp xây dựng các văn bản, chế tài c ủa cơ quan quản lý từ đó đáp ứng nhu cầu thông tin phục vụ quản lý của các cơ quan Nhà nước đối với các dịch vụ trung gian thanh toán mà còn chỉ ra nhu cầu hội nhập trong thanh toán điện tử và thương mại điện tử của Việt Nam trước sự phát triển nhanh chóng của công nghệ thông tin
2 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
Đề tài được thực hiện nhằm giải quyết ba mục tiêu lớn, đó là:
Thứ nhất, phân tích vai trò của dịch trung gian thanh toán đối với thanh toán
điện tử trên thế giới nói chung và ở Việt Nam nói riêng
Thứ hai, phân tích thực trạng phát triển dịch vụ trung gian thanh toán của Việt
Nam; xu hướng phát triển và những vấn đề đặt ra đối với cơ quan quản lý Nhà nước
Thứ ba, đề xuất các giải pháp để phát triển và quản lý hiệu quả dịch vụ trung
gian thanh toán tại Việt Nam phù hợp với quy định của luật hiện hành
Để đạt được các mục tiêu trên, các nội dung cơ bản cần được thực hiện được trình bày trong mục 3
3 Nội dung nghiên cứu của đề tài
- Nội dung 1: Lý luận về thanh toán điện tử, sự phát triển của các phương tiện thanh toán và vai trò c ủa dịch vụ trung gian thanh toán đối với thanh toán điện tử
Trang 12- Nội dung 2: Kinh nghiệm quản lý và phát triển của dịch vụ trung gian thanh toán tại một số quốc gia trên thế giới; bài học cho Việt Nam
- Nội dung 3: Thực trạng phát triển và quản lý dịch vụ trung gian thanh toán của Việt Nam Các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển của dịch vụ trung gian thanh toán tại Việt Nam
- Nội dung 4: Đề xuất các giải pháp để phát triển và quản lý hiệu quả dịch
vụ trung gian thanh toán tại Việt Nam phù hợp với quy định của luật hiện hành
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài
4.1 Đối tượng nghiên cứu của đề tài
Đối tượng nghiên cứu của đề tài tập trung vào dịch vụ trung gian thanh toán Các dịch vụ trung gian thanh toán được đề cập trong đề tài được chia thành hai loại
cơ bản theo tinh thần của Nghị định số 101/2012/NĐ-CP, đó là: dịch vụ cung ứng
cơ sở hạ tầng thanh toán và dịch vụ hỗ trợ thanh toán
4.2 Phạm vi nghiên cứu của đề tài
Đề tài nghiên cứu dịch vụ trung gian thanh toán tại Việt Nam và kinh nghiệm quốc tế về sự phát triển và quản lý dịch vụ trung gian thanh toán
5 Phương pháp nghiên cứu
Đề tài có cách tiếp cận trên cơ sở lý luận về vai trò của trung gian thanh toán trong thanh toán điện tử, nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển của dịch vụ trung gian thanh toán, kiểm chứng trên thế giới và tại Việt Nam để từ đó đưa ra các khuyến nghị chính sách phù hợp
Ngoài phương pháp luận biện chứng và duy vật lịch sử thường được sử dụng trong nghiên cứu khoa học nói chung, nghiên cứu cũng chú ý sử dụng các phương pháp khảo sát, thống kê, so sánh, phân tích - tổng hợp, diễn dịch, quy nạp để xử lý
số liệu Bên c ạnh đó, nghiên c ứu cũng sử dụng các sơ đồ, bảng biểu, đồ thị để làm tăng thêm tính trực quan và sự thuyết phục Cụ thể:
Đối với nội dung thứ nhất về: “Lý luận về thanh toán điện tử, sự phát triển của các phương tiện thanh toán và vai trò của dịch vụ trung gian thanh toán đối với thanh toán điện tử”, phương pháp nghiên cứu được sử dụng chủ yếu đó là tổng hợp,
so sánh và phân tích Từ khái niệm và các yêu cầu đối với thanh toán điện tử, những