DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT BCKT Báo cáo kế toán BCTC Báo cáo tài chính BCĐKT Bảng cân đối kế toán BCKQKD Báo cáo kết quả kinh doanh BCLCTT Báo cáo lưu chuyển tiền tệ BCKTQT Báo cáo kế toá
Trang 1MỤC LỤC
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT iv DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU _ v LỜI MỞ ĐẦU 1
1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI _ 1
A Tình hình nghiên cứu ngoài nước _ 1
B Tình hình nghiên cứu trong nước 1
2 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI 3
3 MỤC TIÊU ĐỀ TÀI _ 5
4 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU 5
5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 5
6 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 6
7 KẾT CẤU ĐỀ TÀI _ 7 CHƯƠNG 1 8 NHỮNG LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ HỆ THỐNG BÁO CÁO 8
KẾ TOÁN TRONG CÁC DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA _ 8 1.1 Khái quát chung về báo cáo kế toán trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa 8
1.1.1 Khái quát về doanh nghiệp nhỏ và vừa _ 8 1.1.2.Báo cáo kế toán và các nhân tố ảnh hưởng đến báo cáo kế toán trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa _ 16 1.1.3 Báo cáo tài chính trong doanh nghiệp nhỏ và vừa _ 23 1.1.4 Báo cáo kế toán quản trị trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa 37
1.2 Báo cáo kế toán theo kinh nghiệm một số nước trên thế giới và bài học cho Việt Nam _ 44
1.2.1 Kinh nghiệm về lập báo cáo tài chính 44 1.2.2 Kinh nghiệm về báo cáo kế toán quản trị 48 1.2.3 Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam 54
Kết luận chương 1 57 CHƯƠNG 2 _ 58
Trang 2THỰC TRẠNG HỆ THỐNG BÁO CÁO KẾ TOÁN _ 58 TRONG CÁC DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA Ở VIỆT NAM _ 58 2.1 Phát triển kinh tế trong điều kiện hiện nay và yêu cầu đặt ra đối với báo cáo kế toán của doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam 58 2.2 Đặc điểm hoạt động kinh doanh và tổ chức quản lý ảnh hưởng đến việc lập và trình bày hệ thống báo cáo kế toán của các doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay _ 60
2.2.1 Khái quát thực trạng hoạt động sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay _ 60 2.2.2 Đặc điểm hoạt động kinh doanh và tổ chức quản lý ảnh hưởng đến việc lập
và trình bày hệ thống báo cáo kế toán của các SME ở Việt Nam 67
2.3 Thực trạng hệ thống báo cáo kế toán trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam hiện nay _ 69
2.3.1 Những thuận lợi và khó khăn khi vận dụng hệ thống pháp lý kế toán trong việc lập và trình bày hệ thống báo cáo kế toán trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa _ 70 2.3.2 Thực trạng hệ thống báo cáo tài chính trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam 80 2.3.3 Thực trạng hệ thống báo cáo kế toán quản trị trong các SME ở Việt Nam_ 98
2.4 Đánh giá thực trạng hệ thống báo cáo kế toán trong các SME ở Việt Nam _ 107
2.4.1 Ưu điểm _ 107 2.4.2 Hạn chế _ 108 2.4.3 Nguyên nhân của những hạn chế 112
Kết luận chương 2 _ 116 CHƯƠNG 3 117 GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN HỆ THỐNG BÁO CÁO KẾ TOÁN _ 117 TRONG CÁC DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA Ở VIỆT NAM 117 3.1 Yêu cầu, nguyên tắc cơ bản của việc hoàn thiện hệ thống báo cáo kế toán trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa 117
3.1.1 Yêu cầu của việc hoàn thiện hệ thống báo cáo kế toán 117
Trang 33.1.2 Nguyên tắc cơ bản của việc hoàn thiện hệ thống báo cáo kế toán trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam 118
3.2 Hoàn thiện hệ thống báo cáo kế toán trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam 119
3.2.1 Hoàn thiện các qui định kế toán về lập và trình bày báo cáo tài chính trong các
doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam 119
3.2.2 Hoàn thiện việc vận dụng các quy định kế toán để ghi nhận các yếu tố trình bày báo cáo tài chính tại các doanh nghiệp nhỏ và vừa _ 130 3.2.3 Một số giải pháp khác về hệ thống báo cáo tài chính 137 3.2.4 Hoàn thiện hệ thống báo cáo kế toán quản trị 139
3.3 Điều kiện thực hiện các giải pháp hoàn thiện hệ thống báo cáo kế toán trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam _ 152
3.3.1 Về phía Nhà nước _ 152 3.3.2 Về phía các tổ chức nghề nghiệp, các cơ sở đào tạo _ 154 3.3.3 Về phía các doanh nghiệp nhỏ và vừa 154
Kết luận chương 3 _ 155 KẾT LUẬN CHUNG _ 157 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 159
Trang 4DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
BCKT Báo cáo kế toán
BCTC Báo cáo tài chính
BCĐKT Bảng cân đối kế toán
BCKQKD Báo cáo kết quả kinh doanh
BCLCTT Báo cáo lưu chuyển tiền tệ
BCKTQT Báo cáo kế toán quản trị
BTC Bộ Tài Chính
DN Doanh nghiệp
FAS Chuẩn mực kế toán tài chính
FASB Hội đồng chuẩn mực kế toán tài chính
IAS Chuẩn mực kế toán quốc tế
IASB Hội đồng chuẩn mực kế toán quốc tế
IASC Uỷ ban chuẩn mực kế toán quốc tế
IFAC Liên đoàn kế toán quốc tế
IFRS Hệ thống chuẩn mực kế toán quốc tế về trình bày báo cáo tài chính TSCĐ Tài sản cố định
SME Doanh nghiệp nhỏ và vừa
TNHH Trách nhiệm hữu hạn
TT Thông tư
TK Tài khoản
VAS Chuẩn mực kế toán Việt Nam
WTO Tổ chức thương mại thế giới
CNTT Công nghệ thông tin
Trang 5DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
Bảng 1.1 Tiêu chuẩn phân định SME của một số nước trên thế giới 10 Bảng 1.2 Phân loại SME theo khu vực kinh tế ở Việt Nam 12 Bảng 1.3 Qui định về BCTC đối với SME ở Liên minh Châu Âu 45 Bảng 1.4 Qui định về BCTC đối với SME ở một số quốc gia 48
Bảng 1.5 Thực tiễn áp dụng kế toán quản trị tại các SME ở Malaysia
Bảng 2.1 Số doanh nghiệp hoạt động sản xuất kinh doanh cho đến
Bảng 2.2 Một số tiêu chí cơ bản của doanh nghiệp nhỏ và vừa 63
Bảng 2.3 Chỉ tiêu doanh thu, lợi nhuận, thuế của các Doanh nghiệp
Bảng 2.4 Tình hình hoạt động của doanh nghiệp cả nước tháng
Bảng 2.5 Các chuẩn mực kế toán áp dụng đầy đủ cho SME 72 Bảng 2.6 Các chuẩn mực kế toán áp dụng không đầy đủ cho các SME 72 Bảng 2.7 Các chuẩn mực kế toán không áp dụng cho các SME 74
Bảng 2.15 Kiểm định ANOVA về các mục đích lập BCTC giữa các
Bảng 2.16 Các căn cứ để xây dựng định mức chi phí 100 Bảng 2.17 Các căn cứ để xây dựng định mức về giá 101
Trang 6BIỂU ĐỒ NỘI DUNG TRANG
Biểu đồ 2.1 Số lượng SME đang hoạt động kinh doanh 62 Biểu đồ 2.2 Ảnh hưởng của nhà quản lý đến việc lập BCTC 87 Biểu đồ 2.3 Tỷ lệ SME có giao dịch ngoại tệ 92 Biểu đồ 2.4 Tỷ lệ SME có đánh giá lại ngoại tệ 92
Biểu đồ 2.6 Tỷ lệ các SME thực hiện kiểm toán 97 Biểu đồ 2.7 Tỷ lệ SME lập báo cáo dự toán 99 Biểu đồ 2.8 Căn cứ xây dựng định mức về giá 102
Biểu đồ 2.9 Tỷ lệ lập các BCKTQT thực hiện ở doanh nghiệp sản
Biểu đồ 2.10 Các yếu tố trên báo cáo chi phí 105 Biểu đồ 2.11 Tỷ lệ các BCKTQT thực hiện được lập 106 Biểu đồ 2.12 Tỷ lệ các BCKTQT phân tích được lập 107
Trang 7LỜI MỞ ĐẦU
1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI
A Tình hình nghiên cứu ngoài nước
Grusd, Neville (2006) “Đề xuất giải pháp cải thiện báo cáo tài chính cho các công ty tư nhân” đã chỉ ra những vấn đề mà các công ty tư nhân đang gặp phải khi lập
báo cáo tài chính sau vụ sụ Enron và đưa ra giải pháp cần thay đổi nguyên tắc kế toán (GAAP) cho các công ty tư nhân trong việc trình bày báo cáo tài chính đơn giản hơn
Li, Qingyuan, Wang, Tielin (2010) “Nâng cao chất lượng báo cáo tài chính và hiệu quả đầu tư của công ty: Kinh nghiệm từ Trung Quốc” đã nghiên cứu mối quan hệ
giữa chất lượng báo cáo tài chính và hiệu quả đầu tư ở Trung Quốc bằng cách phân tích nền tảng thể chế và phát triển giả thuyết Bài viết này có ý nghĩa cho nghiên cứu xem xét các yếu tố quyết định hiệu quả đầu tư và những hiệu quả kinh tế của các báo cáo tài chính đem lại, đồng thời nâng cao vai trò của thông tin kế toán mà báo cáo tài chính cung cấp
Howard M Armitage và Alan Webb (2013) thuộc đại học Waterloo “Việc sử dụng công cụ kế toán quản trị tại 11 SME ở Canada” đã giải quyết được 2 vấn đề lớn:
(1) xác định mức độ áp dụng các công cụ kế toán quản trị tại các doanh nghiệp có quy
mô khác nhau và hoạt động trong những ngành nghề khác nhau, (2) giải thích lý do tại sao một số công cụ kế toán quản trị cụ thể không được sử dụng
Kamilah Ahmad, luận án tiến sĩ (2012) Đại học Exeter “Kế toán quản trị trong công tác quản lý tại các SME ở Malaysia” đã chỉ ra vai trò của kế toán quản trị trong
công tác quản lý tại các SME ở Malaysia; Đồng thời xác định được các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng kế toán quản trị tại các doanh nghiệp này; Nêu lên mối liên hệ giữa việc áp dụng kế toán quản trị với kết quả kinh doanh của doanh nghiệp
B Tình hình nghiên cứu trong nước
Phạm Quang (2002) luận án tiến sĩ kinh tế Đại học Kinh tế quốc dân “Phương hướng xây dựng hệ thống báo cáo kế toán quản trị và tổ chức vận dụng vào các doanh nghiệp Việt Nam” đã phân tích và chỉ ra điểm xuất phát để tổ chức hệ thống kế toán
quản trị và xây dụng hệ thống báo cáo kế toán quản trị trong các doanh nghiệp nhằm thực hiện hai chức năng cơ bản của báo cáo kế toán quản trị là chức năng định hướng
Trang 8và chức năng đánh giá tình hình thực hiện tiêu chuẩn kiểm soát Luận án đã nghiên cứu thực trạng của vấn đề qua hai thời kỳ là kế hoạch hóa tập trung và thời kỳ quản lý doanh nghiệp theo cơ chế thị trường có sự điều tiết của Nhà nước Từ đó, luận án trình bày mục đích, tác dụng, nội dung, kết cấu và phương pháp lập những báo cáo kế toán quản trị để thực hiện hai chức năng cơ bản của báo cáo kế toán quản trị
Nguyễn Viết Lợi (2003) luận án tiến sĩ kinh tế Học Viện Tài Chính “Hoàn thiện
hệ thống báo cáo tài chính nhằm cung cấp thông tin phục vụ cho phân tích tài chính doanh nghiệp ở Việt Nam” đã đề xuất giải pháp hoàn thiện các chỉ tiêu trên BCTC
nhằm phục vụ cho công tác phân tích tài chính
Nguyễn Phúc Sinh (2008) luận án tiến sĩ kinh tế “Nâng cáo tính hữu ích của báo cáo tài chính doanh nghiệp Việt Nam trong giai đoạn hiện nay” đã tập trung vào
vấn đề cung cấp thông tin của BCTC, hoàn thiện các chỉ tiêu dựa vào các chuẩn mực Việt Nam đã ban hành
Trần Đình Phụng (2005) đề tài khoa học “Giải pháp hoàn thiện hệ thống báo cáo kế toán quản trị trong các doanh nghiệp sản xuất ở nước ta trong giai đoạn hiện nay” đã thiết lập hệ thống báo cáo kế toán quản trị mang tính hướng dẫn để các doanh
nghiệp lựa chọn áp dụng, phù hợp với đặc điểm quản lý của đơn vị Tuy nhiên, các đề xuất chủ yếu vận dụng cho các doanh nghiệp có qui mô lớn
Bùi Thị Thu Hương (2011), luận án tiến sĩ, Học viện Tài Chính “Hoàn thiện hệ thống báo cáo kế toán trong các doanh nghiệp sản xuất thức ăn chăn nuôi ở Việt Nam” đưa ra các giải pháp hoàn thiện hệ thống báo cáo kế toán trong doanh nghiệp sản
xuất thức ăn chăn nuôi dựa vào qui định của chế độ kế toán hiện hành và chuẩn mực kế toán Việt Nam
Nhìn chung, các công trình khoa học này đã góp phần:
Phân tích những lý luận về bản chất vai trò, mục tiêu của báo cáo tài chính, các nguyên tắc lập, trình bày báo cáo tài chính, nội dung thông tin trình bày trên báo cáo tài chính, đánh giá khái quát quá trình phát triển của hệ thống báo cáo tài chính ở Việt Nam
Nghiên cứu hệ thống báo cáo tài chính áp dụng cho các doanh nghiệp Việt Nam hiện nay, tình hình thực tế việc lập báo cáo tài chính tại các doanh nghiệp Việt Nam và
Trang 9hệ thống báo cáo tài chính trên thế giới, nhìn nhận ưu, nhược điểm của hệ thống báo cáo tài chính hiện hành ở Việt Nam
Chỉ ra rằng hệ thống báo cáo tài chính không ngừng đổi mới và hoàn thiện cho phù hợp với các chuẩn mực chung của kế toán quốc tế, thu hẹp sự khác nhau giữa kế toán Việt Nam với chuẩn mực chung của kế toán quốc tế
Phân tích báo cáo tài chính, đưa ra ý kiến nhằm nâng cao chất lượng thông tin cũng như phát huy thực sự tác động của Báo cáo tài chính trong công tác quản lý tài chính, đánh giá hiệu quả kinh doanh
Một số công trình có đề cập đến các báo cáo kế toán quản trị nhưng chưa thực
sự coi trọng và mới chỉ dừng ở những doanh nghiệp đặc thù và thường có qui mô lớn
Tóm lại, qua nghiên cứu khảo sát, chúng tôi cho rằng các công trình nghiên cứu
về báo cáo kế toán mới chủ yếu đi vào các giải pháp kế toán nói chung hoặc phân tích
lý luận và đề xuất giải pháp hoàn thiện BCTC gắn với các doanh nghiệp lớn chứ chưa nghiên cứu trong phạm vi các SME Hơn nữa, các công trình cũng chưa chú trọng đến những sai sót và gian lận trong lập BCTC tại các SME; Bên cạnh đó các nghiên cứu chưa nghiên cứu cập nhật những khác biệt về lập và trình bày BCTC của Việt Nam với thông lệ quốc tế cũng như các quốc gia trên thế giới Mặc dù cũng có một số công trình nghiên cứu về báo cáo kế toán quản trị nhưng chưa gắn với phạm vi nghiên cứu tại các SME hơn nữa các công trình này cũng đã khá lâu chủ yếu phân tích các công cụ kế toán quản trị truyền thống mà chưa cập nhật những công cụ kế toán quản trị hiện đại
Xuất phát từ những khía cạnh đã được nghiên cứu và những vấn đề còn tồn tại chưa được giải quyết triệt để trong các công trình nghiên cứu đã công bố, chúng tôi tiếp tục kế thừa các kết quả nghiên cứu trước và tập trung khai thác “khoảng trống” nghiên cứu để góp phần phân tích rõ cơ sở luận và cơ sở thực tiễn nhằm đề xuất các giải pháp hoàn thiện báo cáo kế toán trong các SME ở Việt Nam nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế trong giai đoạn hiện nay
2 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
Trước những yêu cầu của quá trình phát triển kinh tế nhu cầu thông tin có chất lượng cao của những đối tượng sử dụng về tình hình tài chính, tình hình kinh doanh, huy động vốn, sử dụng tiền của các doanh nghiệp ngày càng cao Bên cạnh đó, đòi hỏi
Trang 10các nhà quản lý doanh nghiệp cần phải có các quyết định hợp lý để nâng cao chất lượng sản phẩm, tiết kiệm chi phí, hạ giá thành, tối đa hóa lợi nhuận, đảm bảo sự phát triển bền vững của doanh nghiệp Chính vì vậy thông tin kế toán ngày càng phát huy tính hữu hiệu trong việc ra quyết định của các đối tượng sử dụng thống tin và báo cáo
kế toán (BCKT) là công cụ truyền tải những thông tin này
Hệ thống BCKT là sản phẩm của công tác kế toán trong doanh nghiệp, trong đó báo cáo tài chính (BCTC) là sản phẩm của kế toán tài chính, là cầu nối giữa doanh nghiệp và các đối tượng sử dụng thông tin bên ngoài, còn báo cáo kế toán quản trị (BCKTQT) là sản phẩm của kế toán quản trị có nhiệm vụ cung cấp thông tin cho chính các nhà quản trị doanh nghiệp, giúp họ đưa ra những quyết định đúng đắn, phù hợp trong quá trình kinh doanh Trong những năm qua, với sự ra đời của hệ thống chuẩn mực kế toán Việt Nam đã góp phần quan trọng hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về kế toán, tăng cường tính minh bạch của thông tin và tạo dựng môi trường kinh doanh phù hợp với quốc tế, duy trì niềm tin cho các đối tác, đặc biệt là các đối tác nước ngoài Tuy nhiên, khuôn khổ pháp lý về kế toán hiện nay vẫn đang trong quá trình chỉnh sửa
và bổ sung mới, bên cạnh đó các qui định về kế toán quản trị vẫn còn thiếu
Ở Việt Nam hiện nay số lượng SME (SME) chiếm đại đa số trong các doanh
nghiệp hoạt động (Theo tổng cục Thống kê: SME chiếm 97,63% vào năm 2012), và
trên thực tế việc vận dụng những chính sách kế toán của các SME vẫn còn những bất cập do nhiều nguyên nhân khác nhau dẫn đến hệ thống BCKT của các doanh nghiệp Việt Nam vẫn chưa phát huy được vai trò vốn có của nó, điều này có ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư, lòng tin của các đối tượng sử dụng thông tin kế toán Chính vì vậy, việc nghiên cứu, xây dựng và hoàn thiện hệ thống BCKT của các SME Việt Nam hiện nay là vấn đề thực sự cần thiết và có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn
- Về lý luận: Lý luận về hệ thống BCKT còn chưa thực sự phù hợp với nhu cầu thực tiễn đòi hỏi cần phải nghiên cứu bổ sung và hoàn thiện
- Về thực tiễn: Các SME hiện nay còn chưa nhận thức đầy đủ vai trò của BCKT
và chưa vận dụng đúng các chính sách để lập BCTC, còn lúng túng trong việc lập BCKTQT vì vậy BCKT chưa đáp ứng được yêu cầu sử dụng thông tin