CÂU HỎI BÀI TẬP KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ THEO ĐỊNH HƯỚNG NĂNG LỰC CỦA CÁC CHỦ ĐỀ TRONG GDPT CẤP THPT HIỆN HÀNH

Một trong những biện pháp có hiệu quả là giáo viên xây dựng hệ thống câu hỏi theo hướng phát huy năng lực tựlực của học sinh.. Khi soạn giáo án việc xây dựng câu hỏi được giáo viên thườn

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA SINH HỌC -

Giảng viên hướng dẫn: Học viên thực hiện:

Lớp: LL&PPDH Sinh K22

Huế, 4/2015

PHẦN 1: MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Theo quan điểm phát triển năng lực: Đánh giá theo năng lực là đánh giá kiến

thức, kỹ năng và thái độ trong bối cảnh có ý nghĩa (Leen pil, 2011).

Hiện nay SGK, SGV… là phương tiện dạy học, giáo viên có thể thay đổi thông tinmột cách hợp lý, kết hợp với phương pháp dạy học để pháp huy, năng lực tư duy sángtạo, tích cực của học sinh, làm cho học sinh làm việc nhiều hơn, suy nghĩ tập trunghơn Đồng thời phải tác động đến tâm tư, tình cảm, đem lại niềm vui hứng thú họctập cho học sinh Như vậy đổi mới phương pháp dạy học không chỉ đơn thuần là dạynhững vấn đề gì mà còn phải dạy như thế nào Phải dạy cho học sinh phương pháp tựhọc, phát huy cao độ năng lực tự học của học sinh đáp ứng được mục tiêu giáo dục đề

ra Xuất phát từ vai trò của việc xây dựng CH Để hình thành kiến thức, kỹ năng, thái

độ và phát huy năng lực tự lực (PHNLTL) tích cực của học sinh có nhiều phươngpháp dạy học khác nhau và có nhiều biện pháp thực hiện Một trong những biện pháp

có hiệu quả là giáo viên xây dựng hệ thống câu hỏi theo hướng phát huy năng lực tựlực của học sinh Khi soạn giáo án việc xây dựng câu hỏi được giáo viên thườngxuyên tiến hành và tiến hành ở hầu hết các chương, bài với nhiều môn học khác nhau.Mang lại kết quả cao trong việc thực hiên mục tiêu của mỗi phần, mỗi bài, mỗichương…Việc xây dựng câu hỏi trong mỗi nội dung là công cụ đắc lực, là phươngtiện sư phạm hữu hiệu thúc đẩy hoạt động nhận thức của học sinh, xây dựng câu hỏitốt, tạo điều kiện tốt để bài dạy thành công Việc thường xuyên xây dựng và sử dụngcâu hỏi sẽ đưa học sinh vào những tình huống có vấn đề cần giải quyết, mà muốn giảiquyết được những vấn đề đó học sinh phải tích cực vận động linh hoạt, sáng tạonhững kiến thức đã có để trả lời Vì vậy tăng cường xây dựng câu hỏi là việc làm cầnthiết và cấp bách đối với mỗi giáo viên hiện nay Với hệ thống kiến thức có mối liên

hệ chặt chẽ như vậy giáo viên có thể xây dựng được hệ thống câu hỏi một cách phùhợp, đa dạng, phù hợp với trình độ nhận thức của nhiều đối tượng học sinh Vì vậy đểnâng cao chất lượng dạy học thì biện pháp xây dựng câu hỏi là rất phù hợp và có tiềmnăng lớn, có tính khả thi cao

Từ những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài của mình là “Câu hỏi/ bài tập

kiểm tra đánh giá theo định hướng năng lực của các chủ đề trong GDPT cấp THPT hiện hành”.

PHẦN 2: NỘI DUNG

I ĐỊNH HƯỚNG XÂY DỰNG CÂU HỎI/ BÀI TẬP ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC HỌC SINH

1.1 Tiếp cận bài tập theo định hướng năng lực

* Nghiên cứu thực tiễn về bài tập trong dạy học đã rút ra những hạn chế của việcxây dựng bài tập truyền thống như sau:

- Tiếp cận một chiều, ít thay đổi trong việc xây dựng bài tập, thường là những bàitập đóng

- Thiếu về tham chiếu ứng dụng, chuyển giao cái đã học sang vấn đề chưa biếtcũng như các tình huống thực tiễn cuộc sống

- Kiểm tra thành tích, chú trọng các thành tích nhớ và hiểu ngắn hạn

- Quá ít ôn tập thường xuyên và bỏ qua sự kết nối giữa vấn đề đã biết và vấn đềmới

- Tính tích lũy của việc học không được lưu ý đến một cách đầy đủ…

* Việc tiếp cận năng lực có những ưu điểm:

- Trọng tâm không phải là các thành phần tri thức hay kỹ năng riêng lẻ mà là sựvận dụng có phối hợp các thành tích riêng khác nhau trên cơ sở một vấn đề mới đốivới người học

- Không định hướng theo nội dung học trừu tượng mà luôn theo các tình huốngcuộc sống của học sinh, theo “thử thách trong cuộc sống”

- Nội dung học tập mang tính tình huống, tính bối cảnh và tính thực tiễn

- So với dạy học định hướng nội dung, dạy học định hướng năng lực định hướngmạnh hơn đến học sinh

- Chương trình dạy học định hướng năng lực được xây dựng trên cơ sở chuẩn nănglực của môn học Năng lực chủ yếu hình thành qua hoạt động học của học sinh

- Hệ thống bài tập định hướng năng lực là công cụ để học sinh luyện tập, là công

cụ để giáo viên và các cán bộ quản lý giáo dục kiểm tra, đánh giá Bài tập là mộtthành phần quan trọng trong môi trường học tập mà người giáo viên cần thực hiện

Do đó, trong quá trình dạy học, người giáo viên cần biết xây dựng các bài tập địnhhướng năng lực

Ví dụ: Các bài tập trong Chương trình đánh giá học sinh quốc tế (Programme for

International Student Assesment -PISA)

Trong các bài tập này, người ta chú trọng sự vận dụng các hiểu biết riêng lẻ khácnhau để giải quyết một vấn đề mới đối với người học, gắn với tình huống cuộc sống.PISA không kiểm tra trí thức riêng lẻ của học sinh mà kiểm tra các năng lực vận dụngnhư năng lực đọc hiểu, năng lực toán học và khoa học tự nhiên

1.4 Các bậc trình độ trong bài tập định hướng phát triển năng lực

Có thể xây dựng bài tập theo các dạng:

- Các bài tập dạng tái hiện: Yêu cầu sự hiểu và tái hiện tri thức

- Các bài tập vận dụng: Các bài tập vận dụng những kiến thức trong các tình huốngkhông thay đổi Các bài tập này nhằm củng cố kiến thức và rèn luyện kỹ năng cơ bản,chưa đòi hỏi sáng tạo

- Các bài tập giải quyết vấn đề: Các bài tập này đòi hỏi sự phân tích, tổng hợp,

đánh giá, vận dụng kiến thức vào những tình huống thay đổi, giải quyết vấn đề Dạngbài tập này đòi hỏi sự sáng tạo của người học

- Các bài tập gắn với bối cảnh, tình huống thực tiễn: Các bài tập vận dụng và giảiquyết vấn đề gắn các vấn đề với các bối cảnh và tình huống thực tiễn Những bài tậpnày là những bài tập mở, tạo cơ hội cho nhiều cách tiếp cận, nhiều con đường giảiquyết khác nhau

Các mức quá trình Các bậc trình độ nhận thức

1 Hồi tưởng thông tin Tái hiện

Nhận biết lạiTái tạo lại

2 Xử lý thông tin Hiểu và vận dụng

Nắm bắt ý nghĩaVận dụng

3 Tạo thông tin Xử lí, giải quyết vấn đề

II HƯỚNG DẪN BIÊN SOẠN CÂU HỎI/ BT KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ THEO ĐỊNH HƯỚNG NĂNG LỰC CỦA CÁC CHỦ ĐỀ TRONG GDPT CẤP THPT HIỆN HÀNH.

2.1 Yêu cầu, tiêu chí biên soạn câu hỏi/bài tập

2.1.1.Tiêu chí hoá chuẩn kiến thức, kĩ năng.

- Chuẩn kiến thức, kĩ năng môn học được hiểu là mức độ tối thiểu học sinh có thể

và cần phải đạt được

- Nhìn chung, chuẩn kiến thức, kĩ năng của chương trình giáo dục phổ thông đượcphân loại theo tinh thần thang phân loại mục tiêu của Bloom gồm các mức độ: Nhớ,Hiểu, Vận dụng, Phân tích-tổng hợp, Đánh giá và Sáng tạo

- Song không phải ở bất kỳ tình huống nào, ở môn học nào cũng chỉ dùng các thuậtngữ trên mà còn có thể dùng nhiều động từ khác Quá trình mô tả mỗi mức độ củachuẩn thành các động từ, hành động, thao tác tương đương được gọi là tiêu chí hoáchuẩn

Bảng hệ thống các động từ hành động thể hiện các kĩ năng cấu thành năng lực

hệ thống hóa:

Đặt tên Xem Giải thích Hiểu

Ghép theo cho

phù hợp

Áp dụng Phân tích

Thực hiện Phỏng theo Phân chia Tập trung Điều hành Thực hiện Làm rõ đặc

trưng

Minh họa

Vận hành Phỏng vấn Phân loại Luận ra Đánh giá Bao gồm So sánh Giới hạn Thay đổi Báo cáo Đối chiếu Phác thảo

Vẽ đồ thị Chỉ dẫn Tìm tương quan Chỉ ra Chọn lựa, Chọn

ra

Vẽ ra Tranh luận Chọn ưu tiên

Liên hệ Tham gia Suy diễn Nhận ra Tạo ra Dự đoán Sơ đồ hóa Nghiên cứu Xây dựng Chuẩn bị Phân biệt Khảo sát Đóng góp vào Vận dụng Chia nhỏ Phân chia Kiểm soát Cung cấp

Chứng minh Liên hệ

Xác định Báo cáo

Phát triển Chọn lựa

Khám phá Biểu diễn

Làm cho Giải quyết

Phát triển, mở

rộng

Chuyển đổi Thành lập Sử dụng

Làm cho phù

hợp

Viết lại Đánh giá Phân tích

Lường trước Phát minh Đưa ra lý lẽ Phát xét Phân loại Tạo ra Nhằm mục đích Nhận xét Cộng tác Lập mô hình Chọn ra Dự đoán Kết hợp Thay đổi So sánh và đối

chiếu

Sắp xếp thứ tự

ưu tiên Thương thuyết Hỗ trợ Cá nhân hóa

So sánh Tổ chức Kết luận Chứng minh Biên soạn (Thực hiện) Phán đoán Xếp loại Cấu thành (Lập kế hoạch) Phê bình Định giá Xây dựng, Hợp nhất Quyết định Định lại Đối chiếu Cấu trúc Bảo vệ Chọn lựa

2.1.2 Yêu cầu đối với việc lựa chọn chuẩn để đánh giá

- Lựa chọn chuẩn đánh giá

- Do thời gian tổ chức kì kiểm tra, thi thường giới hạn (45 hoặc 90 phút) nên:

+ Những chuẩn được chọn để đánh giá phải có vai trò quan trọng trong chươngtrình môn học: (i) Nếu HS không đạt chuẩn này rất khó có thể đạt được các chuẩnkhác của chương trình; (ii) Thời lượng dành cho việc đạt chuẩn này tương đối nhiều

so với thời lượng dành cho các chuẩn khác

+ Phải chọn những chuẩn đại diện cho tất cả các mức độ mục tiêu cần đạt đã quiđịnh trong chương trình Tập trung nhiều hơn ở các chuẩn kĩ năng: vận dụng, phântích, đánh giá, sáng tạo

2.1.3 Số lượng chuẩn cần đánh giá

- Tất cả các chủ đề thuộc chương, tất cả các chương

- Số lượng chuẩn cần đánh giá cần đảm bảo: có sự tương quan về thời lượng họctập dành cho mỗi chủ đề, có tính đến tầm quan trọng giữa các chủ đề với nhau

- Chú trọng đến những chuẩn kiến thức, kĩ năng có liên quan nhiều và làm cơ sởcho việc học tập của chương tiếp theo

2.1.4 Yêu cầu đối với việc biên soạn câu hỏi để đo đúng mức độ cần đạt của chuẩn

-Mỗi câu hỏi hoặc một bài tập chỉ nên dùng để đo một tiêu chí nhất định

Thường có hai loại câu hỏi: (i) Câu hỏi khách quan: là hình thức đặt câu hỏi trong

đó chỉ có một câu trả lời đúng duy nhất; (ii) Câu hỏi chủ quan (Subjective question):

là hình thức đặt câu hỏi mà có thể có nhiều hơn một câu trả lời đúng, hoặc nhiều hơn một cách thể hiện câu trả lời đúng

2.1.5 Yêu cầu biên soạn câu hỏi khách quan

-Phải thể hiện đúng nội dung và mức độ tư duy cần đo đã nêu trong CT

- Đặt một câu hỏi trực tiếp hoặc tạo một tình huống cụ thể

-Không sử dụng câu, từ chính xác như trong sách giáo khoa

-Viết các phương án lựa chọn thật khéo để những HS yếu không thể dùng phươngpháp loại trừ một cách dễ dàng

-Các phương án nhiễu nên dựa trên các lỗi, các nhận thức sai lệch của HS

-Câu trả lời cho câu hỏi này không nên phụ thuộc vào đáp án câu hỏi khác

-Dùng từ và các cấu trúc câu đơn giản để viết câu hỏi

- Phần lựa chọn nên được viết nhất quán và phù hợp với phần dẫn

- Tránh các lựa chọn như “các đáp án trên đều đúng”, “các đáp án trên đều sai”

2.1.6 Yêu cầu biên soạn câu hỏi tự luận

-Phải thể hiện đúng nội dung và mức độ tư duy cần đo đã nêu trong CT

- Phải phù hợp với thời gian tìm hiểu đề bài, tìm tòi lời giải và viết câu trả lời, phùhợp với số điểm dành cho nó trong tương quan với các câu hỏi khác

-Chỉ rõ nhiệm vụ HS cần thực hiện bằng các hướng dẫn cụ thể (không nên để yêucầu quá rộng mà bất kỳ câu trả lời nào cũng có thể là đáp án đúng)

- Sử dụng độ khó phù hợp với khả năng nhận thức của HS

- Yêu cầu HS phải thể hiện sự am hiểu, xác định và bảo vệ ý kiến của cá nhânnhiều hơn là việc chỉ cần nhớ sự kiện, định nghĩa, thông tin,…

- Nếu có thể nên nêu rõ các vấn đề sau: (i) Độ dài cần thiết của bài viết; (ii) Mụcđích bài viết; (iii) Thời gian cần thiết để viết bài; (iv) Các tiêu chí cần đạt

- Nếu yêu cầu là nêu và chứng minh cho một quan điểm nào đó, thì trong câu hỏiphải nêu rõ: kết quả sẽ được đánh giá dựa trên những lập luận logic đưa ra để chứng

Bước 1 Chọn chủ đề

Bước 2 Xác định năng lực hướng tới

Bước 3 So sánh năng lực đó với chuẩn KT-KN và bổ sung điều chỉnh

Bước 4 Thiết kế ma trận

Bước 5 Thiết kế câu hỏi/ bài tập

minh và bảo vệ quan điểm của mình, chứ không chỉ đơn thuần chỉ nêu ra quan điểm

đó

2.2 Quy trình biên soạn câu hỏi, bài tập kiểm tra, đánh giá theo định hướng năng lực của một chủ đề

Trong đó:

Bước 1: Chọn chủ đề

- Nên chọn một chủ đề tương đối trọn vẹn- tương ứng với một đơn vị kiến

thức hoàn chỉnh

Bước 2: Xác định năng lực hướng tới

- Căn cứ vào năng lực chung và năng lực chuyên biệt

2.3 Câu hỏi/ bài tập minh họa

Phân biệt bài câu hỏi, bài tập đánh giá kiến thức kĩ năng với câu hỏi và bài tập

đánh giá năng lực

CH/BT đánh giá kiến thức,

kĩ năng

CH/BT đánh giánăng lực

- Bài tập mang tính hàn lâm

- Mức độ nhớ, hiểu, vận dụng thấp – luyện tập,

vận dụng trong những tình huống quen thuộc

- Bài tập mang tính thực tiễn

- HS vận dụng kiến thức, kĩ năng trong những bối

cảnh cụ thể - Vận dụng cao

Bước 3 So sánh năng lực đó với chuẩn KT-KN và bổ sung điều chỉnh

- Cần đánh giá mạnh vào kỹ năng người học cần đạt được do vậy cần rà soát

với chuẩn KT-KN so sánh với bước 2

Bước 4 Thiết kế ma trận

- Mỗi dạng câu hỏi cần xác định các mức độ đạt được: nhận biết, thônghiểu, vận dụng thấp, vận dụng cao

- Thiết kế ma trận, làm cơ sở cho việc biên soạn câu hỏi/ bài tập tương ứng

Bước 5: Thiết kế câu hỏi/ bài tập

- Tương ứng với mỗi mức độ và nội dung thiết lập các câu hỏi/ bài tập

tương ứng

- Câu hỏi/ bài tập có thể là tự luận hoặc trắc nghiệm khách quan

Cấu trúc của câu hỏi, bài tập đánh giá năng lực

- Cấu trúc 2 phần:

+ Phần I – Thông tin

Một đoạn thông tin (sách, báo, mạng)

Mô tả 1 thí nghiệmĐưa một kết quả điều tra…

Có thể có hình ảnhLưu ý: cần có trích dẫn nguồn thông tin, ảnh chụp…

+ Phần II – Hệ thống câu hỏi

Có thể có 1 – nhiều câu hỏi (TN- TL)

Có thể sắp xếp theo nhiều mức độ tư duy khác nhau từ nhận biết đếnphân tích, tổng hợp, đánh giá…(Mức độ từ thấp đến cao)

+ Ví dụ 2: Hình bên nói lên điều gì? Bạn hãy chú thích các sự kiện được đánh số 1

→ 9, và giải thích: Do đâu bộ NST 2n đặc trưng của các loài sinh sản hữu tính lại được duy trì ổn định qua các thế hệ?

+ Ví dụ 3: Trong ngày sinh nhật, Lan được các bạn tặng rất nhiều hoa tươi Lan rấtthích hoa nên đã mang tất cả số hoa đó vào phòng ngủ Tuy nhiên, mẹ của Lankhông đồng ý và bảo Lan mang số hoa đó ra để ngoài sân, sáng hôm sau mới lạimang vào nhà Lan rất ngạc nhiên, không hiểu tại sao mẹ lại bảo mình làm nhưvậy Bằng hiểu biết của mình, em hãy giải đáp cho Lan thắc mắc đó

Bước 1: Lựa chọn chủ đề (nội môn, liên môn)

Cách lựa chọn chủ đề:

Cách 1: Xây dựng mạch nội dung chủ đề trong chương trình (cơ sởkhoa học) g Vận dụng vào tình hình địa phương như thế nào?

Ví dụ: Chủ đề “NST” = >giải thích tỉ lệ giới tính ở địa phương

Cách 2: Xuất phát từ vấn đề của địa phương g Xác định kiến thức làm

cơ sở khoa học trong chương trình để giải quyết vấn đề đó

Ví dụ: Từ một số bệnh tật thường gặp ở mắt của lứa tuổi HS THCS như đau mắt

đỏ, đau mắt hột, cận thị => “Phòng tránh một số bệnh tật thường gặp ở mắt cholứa tuổi HS THCS”

Bước 2: Xác định mạch kiến thức của chủ đề

Xác định các bài liên quan đến chủ đề

Xác định logic cấu trúc kiến thức của cả chủ đề (chỉ rõ phần nào là cơ sở khoa học,

Cá nhân, nhóm… Văn bản, file dữ

liệu

Bước 3: Xác định các năng lực có thể được hình thành/phát triển cho HS thông qua

chủ đề đó (NL chung và năng lực chuyên biệt)

VD: Năng lực tự học phải phân chia nội dung công việc cụ thể từng học sinh

Bước 4: Xác định các mục tiêu cụ thể cần đạt khi dạy học chủ đề đó (xác định mục

tiêu theo từng nội dung của chủ đề); sắp xếp các mục tiêu theo ma trận sau:

HIỂU: Khả năng diễn dịch, diễn giải,

giải thích hoặc suy diễn Dự đoán

được kết quả hoặc hậu quả

Các động từ tương ứng với mức độ Hiểu: tóm tắt, giải thích, mô tả, so sánh, chuyển đổi, ước lượng, diễn giải, phân biệt, chứng

tỏ, hình dung, trình bày lại, lấy ví dụ

VẬN DỤNG MỨC ĐỘ THẤP: Vận

dụng những gì đã học vào một tình

huống quen thuộc đã học hay tình

huống mới do GV gợi ý

Các động từ tương ứng thể hiện mức độ Vận dụng thấp: giải quyết, minh họa, tính toán, diễn dịch, dự đoán, áp dụng, phân loại, sửa đổi, đưa vào thực tế , chứng minh

VẬN DỤNG MỨC ĐỘ CAO: Sử

dụng những kiến thức đã học vào tình

huống mới trong thực tiễn cuộc sống

Các hoạt động liên quan đến mức độ vận dụng cao có thể là vẽ biểu đồ, lập dàn ý, phân biệt hoặc chia nhỏ các thành phần, thiết kế, đặt kế hoạch, tạo hoặc sáng tác, biện minh, phê bình hoặc rút ra kết luận

Bước 5: Trong mỗi nội dung của chủ đề, tương ứng với mỗi mục tiêu các mức độ

khác nhau (nhớ, hiểu, vận dụng thấp, vận dụng cao và các KN/NL cần hướng tới trong chủ đề), xây dựng một số câu hỏi/bài tập để kiểm tra, đánh giá sao cho thểhiện đúng mục tiêu đó g Bộ (ngân hàng) câu hỏi/bài tập theo chủ đề

- Tự luận

- Trắc nghiệm

VD: Xây dựng câu hỏi, bài tập đánh giá năng lực HS qua chủ đề :

“Ô nhiễm môi trường nước tại Thành phố Huế” (Bước 1)

Môn: Sinh học 9, Hóa học 8, Địa lý 8, GDCD 7

I Xác định mạch kiến thức của chủ đề: (Bước 2)

1 Các bài liên quan trong chủ đề: