tóm tắt luận án tiến sĩ nông nghiệp Thành phần ruồi đục lá họ Agromyzidae, đặc điểm sinh học, sinh thái học của loài ruồi đục lá lớn Chromatomyia horticola Goureau trên cây dưa chuột ở Hà Nội và biện

Chúng tôi thực hiện đề tài: “Thành phần ruồi đục lá họ Agromyzidae, đặc điểm sinh học, sinh thái học của loài ruồi đục lá lớn Chromatomyia horticola Goureau trên cây dưa chuột ở Hà Nội v

MỞ ĐẦU Tính cấp thiết của đề tài

Diện tích trồng và sản lượng rau của Việt Nam tăng lên hàng năm, đến năm

2007 diện tích rau đạt 910 nghìn ha, sản lượng đạt 10,969 tấn (đứng thứ 5 châuÁ)(Cục Trồng trọt, 2007) [8] Tuy nhiên, việc sản xuất rau đã và đang gặp nhiều khókhăn, một trong những khó khăn lớn đó là sự phá hại của các loài sâu bệnh hạirau Vì vậy, việc phòng trừ sâu bệnh hại rau luôn là mối quan tâm hàng đầu củanghề trồng rau (Phạm Bình Quyền, 1994) [28]

Việc lạm dụng thuốc hoá học trong phòng trừ sâu hại rau đã làm phá vỡcân bằng sinh thái tự nhiên, làm tăng tính chống thuốc của nhiều loài dịch hại;Một số loài sâu hại thứ yếu trở thành chủ yếu khó phòng trừ như ruồi đục láthuộc họ ruồi Agromizydae, bộ 2 cánh Diptera (Hà Quang Hùng, 2002) [17]

Nước ta nằm trong vùng phân bố của các loài ruồi đục lá này, chúng lànhóm dịch hại rất phổ biến ở Việt Nam, hầu như trên các loại rau trồng quanhnăm ở các địa phương đều bắt gặp triệu chứng gây hại của nhóm ruồi đục lá(Trần Thị Thiên An, 2000) [1] Song, đây là nhóm dịch hại còn khá mới mẻ ởnước ta nên việc xác định thành phần cũng như sự phân bố, gây hại trong phổ kýchủ của chúng để nắm vững đối tượng gây hại cho mùa màng là một yêu cầucấp thiết Bên cạnh đó, tập đoàn thiên địch đặc biệt là lực lượng ong ký củachúng rất đa dạng và phong phú Việc tìm hiểu thành phần, mức độ chuyên tính

và diễn biến số lượng của các sinh vật có ích này rất có ý nghĩa trong việc đềxuất biện pháp quản lý tổng hợp đối với các loài ruồi đục lá, góp phần làm giảmviệc lạm dụng thuốc hóa học trong phòng trừ chúng, từ đó làm giảm số lượng

người bị ngộ độc do sử dụng rau Chúng tôi thực hiện đề tài: “Thành phần ruồi đục lá họ Agromyzidae, đặc điểm sinh học, sinh thái học của loài ruồi đục lá lớn Chromatomyia horticola (Goureau) trên cây dưa chuột ở Hà Nội và biện pháp phòng chống”.

Mục đích của đề tài

Nghiên cứu về thành phần và sự phân bố của nhóm ruồi đục lá họAgromyzidae trên đồng ruộng, thấy được quy luật phát sinh gây hại của nhómcôn trùng này trên một số ký chủ chính Đi sâu tìm hiểu đặc điểm sinh học vàsinh thái học của loài ruồi và ong ký sinh chính làm cơ sở khoa học cho việc xâydựng biện pháp phòng chống có hiệu quả loài gây hại chính trên cây dưa chuột ởvùng nghiên cứu

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

- Đề tài nghiên cứu chuyên sâu về loài ruồi đục lá lớn C horticola hại trên cây dưa chuột và loài ong ký sinh chính P phaseoli trên ruồi đục lá rau Cung

cấp các dẫn liệu khoa học mới về đặc điểm sinh vật học, sinh thái học và yếu tố

ảnh hưởng đến sự phát sinh, phát triển của loài ruồi đục lá lớn C horticola và ong ký sinh chúng P phaseoli trên dưa chuột tại Hà Nội và phụ cận.

- Từ kết quả nghiên cứu về đặc điểm sinh học, sinh thái học của loài ruồi

đục lá lớn C horticola gây hại cây dưa chuột, đề xuất các biện pháp phòng

chống chúng trên cây dưa chuột vừa đạt hiệu quả kinh tế và môi trường, vừa phùhợp với trình độ canh tác của nông dân

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu là loài ruồi đục lá lớn C horticola, loài ruồi đục lá phổ biến L sativae (Diptera: Agromyzidae)) và loài ong ký sinh của chúng P phaseoli trên cây dưa chuột tại Hà Nội và vùng phụ cận.

- Tập trung nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái học và các yếu tố ảnhhưởng đến sự phát sinh, phát triển của loài ruồi đục lá chủ yếu và ong ký sinhchúng trên cây dưa chuột; Xây dựng và thực hiện một số biện pháp phòng chốngloài ruồi đục lá chủ yếu gây hại cây dưa chuột theo hướng tổng hợp ở vùngnghiên cứu

Những đóng góp mới của đề tài

- Luận án là công trình đầu tiên nghiên cứu tương đối hệ thống về loài

ruồi đục lá lớn C horticola gây hại trên dưa chuột tại Hà Nội và phụ cận.

- Cung cấp thêm các dẫn liệu khoa học mới về đặc điểm hình thái, sinh

học, sinh thái của loài ruồi đục lá lớn C horticola và ong ký sinh P phaseoli.

Bố cục luận án

Luận án được trình bày trên 132 trang, gồm phần mở đầu, phần nội dung

có 3 chương với 35 bảng số liệu, 28 hình Phần tài liệu tham khảo gồm 133 tàiliệu tham khảo, trong đó có 32 tài liệu tiếng Việt, 101 tài liệu tiếng Anh Phầnphụ lục dẫn các kết quả theo dõi thí nghiệm, số liệu phân tích thống kê

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ KHOA HỌC VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU

1.1 Cơ sở khoa học của đề tài

Điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng và ẩm thuận lợi cho nhiều loại rau quảphát triển, cũng là điều kiện tốt để nhiều loại sâu hại phát triển, đặc biệt là trongđiều kiện thâm canh phát triển sản xuất rau quả Đây cũng là khó khăn trongviệc tìm ra các biện pháp phòng chống sâu hại có hiệu quả nhưng phải đảm bảo

sự an toàn của các loại thực phẩm rau quả nói chung và dưa chuột nói riêng

Ruồi đục lá ngoằn ngoèo là những loài côn trùng ngoại lai co sức tàn phárất mạnh Ở Việt Nam, trước những năm cuối thế kỷ XX, các loài côn trùng nàyhầu như chưa xuất hiện đáng kể Nhưng sau đó không lâu, ruồi đục lá đã trởthành đối tượng đáng chú ý lan tỏa khắp 3 miền của nước ta Việc phòng chống

các loài ruồi đục lá gặp phải không ít khó khăn do chúng dễ thích nghi với môitrường sống mới, nhanh quen các loại thuốc hóa học trừ sâu (Anderson et al,2002) [35] Tuy nhiên, những nghiên cứu về chúng còn rất lẻ tẻ, chưa tập trung.

1.2 Tổng quan tài liệu nghiên cứu

1.2.1.Kết quả nghiên cứu về ruồi đục lá rau

1.2.1.1 Lịch sử phát hiện

Ruồi đục lá Liriomyza thuộc họ Agromyzidae bộ 2 cánh Diptera Tên

gọi chung là giòi đục lá rau, đậu .(tiếng Anh gọi là Leafminer) Trên thế

giới, Liriomyza được phát hiện từ năm 1894 với trên 300 loài, trong đó có 23 loài gây hại trong nông nghiệp (Spencer K A., 1989) [111] Ruồi đục lá L sativae lần đầu tiên được phát hiện gây hại trên lá cỏ Linh lăng (Medictalic sativa) ở Argentina Trước những năm 1970, L sativae chưa từng xuất hiện ở

Châu Á (Nguyễn Thị Minh Ngọc, 2004) [24], đến năm 1992 nó xuất hiện ởThái Lan và được tìm thấy ở Hải Nam - Trung Quốc năm 1993 Lần đầu tiênphát hiện ra ruồi đục lá gây hại ở Việt Nam vào năm 1994

1.2.1.2 Thành phần, sự phân bố, ký chủ và mức độ gây hại của một số loài ruồi đục lá

Trên thế giới, hiện nay đã ghi nhận có hơn 300 loài ruồi đục lá thuộc giống

Liriomyza, trong đó có 5 loài rất phổ biến là L strigata, L bryoniae, L trifolii, L huidobrensis và L sativae (Spencer K A., 1973)[109] Riêng ở các nước vùng Đông Nam Á có 3 loài L trifolii (phân bố hẹp), L sativae (phân bố chủ yếu ở đồng bằng), L huidobrensis (phân bố chủ yếu ở cao nguyên) đã phát triển thành

dịch hại quan trọng trên nhiều vùng trồng rau và hoa [103], [100] Chúng là cácloài gây hại nguy hiểm trên nhiều loại cây trồng khác nhau và là môi giới truyềncác bệnh virus, vi khuẩn cho cây (Zhao Y X et al., 2000) [133], có tính khángcao với nhiều loại thuốc trừ sâu và là đối tượng khó phòng trừ [51], [104], [112]

Ở Việt Nam, có 7 loài ruồi đục lá trong giống Liriomyza là L sativae, L huidobrensis, L chinensis, L bryoniae, Liriomyza sp., L trifolii và C horticola Trong đó, C horticola lần đầu tiên phát hiện gây hại ở Việt Nam trên 40 loại rau

màu và cỏ dại (Hà Quang Hùng (2001), Nguyễn Thị Nhung và Phạm Văn Lầm(2002), Anderson et al (2002), Anderson et al (2006), Hosfvang et al (2005),Thang (1999), Tran et al (2005a), Dang Thi Dung, Ho Thi Thu Giang (2007)).Chúng gây hại trên nhiều loại cây trồng như cây họ đậu, dưa chuột, khoai tây vàmột số cây cảnh

1.2.1.3 Đặc điểm hình thái, sinh học và sinh thái chính của một số loài ruồi đục lá phổ biến

Đặc điểm sinh học, sinh thái của loài ruồi đục lá C horticola đã được 1

số tác giả nghiên cứu về vòng đời, ảnh hưởng của nhiệt độ, thức ăn đến thời gian

phát dục, thời gian sống, tính toán được nhiệt độ khởi điểm phát dục Xác địnhđược thành phần ký chủ cũng như thành phần thiên địch, nhất là tập đoàn ong kýsinh và đưa ra 1 số biện pháp phòng trừ hiệu quả đối với chúng (Spencer, 1973;Arpaia et al., 2001; Sivapragasam et al., 1992; Gustavo et al., 2007; Takayuki etal., 2006; Tsutomu et al., 2004 - 2008 ) Ở Việt Nam chưa có kết quả nghiêncứu chuyên sâu về đặc điểm sinh học, sinh thái của loài ruồi đục lá này.

1.2.1.4 Biện pháp phòng trừ ruồi đục lá rau

Biện pháp được sử dụng để phòng trừ ruồi đục lá chủ yếu vẫn là biệnpháp hóa học, các nhóm thuốc được sử dụng nhiều là Cryromazine 0,03%,Diflubenzuron 0,1%, Vertimec 1,8EC, Padan 95SP, Ofatox 400EC, Polytrin P440EC, Dipterex 90SP (Lê Thị Kim Oanh (2003); Parrella et al (1984); NguyễnVăn Viên và Nguyễn Văn Đĩnh (2001); ) Khi biện pháp hóa học trở lên kémhiệu quả thì biện pháp sinh học sẽ được các nhà nghiên cứu quan tâm Trong đó,nhóm ong ký sinh được quan tâm nhiều nhất với thành phần loài phong phú vàkhả năng ký sinh cao có thể kiểm soát được biến động số lượng quần thể ruồiđục lá trên đồng ruộng (Johnson et al.(1980); Murphy et al (1999); Trần ThịThiên An, (2007)) Ngoài ra còn có thể sử dụng biện pháp canh tác kỹ thuật hay

cơ giới vật lý để phòng trừ ruồi đục lá hại rau

1.2.2 Kết quả nghiên cứu về ong ký sinh ruồi đục lá

Khi nghiên cứu về ký sinh của ruồi đục lá các tác giả cho biết nhóm này cóthành phần loài rất phong phú, số lượng loài tùy thuộc theo mỗi nước Tại châu

Á, có 41 loài ong ký sinh trên các loài ruồi đục lá thuộc 4 họ khác nhau(Shepard (1998); Waterhouse et al (1987)) Tại Việt Nam, có 18 loài ong kýsinh giòi của ruồi đục lá thuộc các họ Braconidae, Eulophidae, Encyrtidae,Eucoinidae, Scelionidae (Trần Thị Thiên An (2007); Tran Dang Hoa et al.(2005b); Hà Quang Hùng (2002); Lê Ngọc Anh và Đặng Thị Dung (2006); ).Các tác giả cũng đã đi sâu nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái và nhân nuôithả ra đồng ruộng một số loài ong, khi kết hợp với sử dụng thuốc hóa học phòngtrừ ruồi đục lá hợp lý bước đầu đã kiểm soát được quần thể ruồi đục lá trên đồngruộng (Hà Quang Hùng (1998, 2002); Khuất Đăng Long (2010); Trần Thị Thiên

An (2007); Murphy S T (1999); Trumble J T., Toscano N C (1983)) Hiệnnay, có khoảng 23 loài ong ký sinh đang được bảo vệ và nhân nuôi trong chươngtrình phòng trừ sinh học các loài ruồi đục lá Tuy nhiên, việc nhân nuôi và thảcác loài ong ký sinh ruồi đục lá sau một thời gian sử dụng đã đạt hiệu quả thấp

do tỷ lệ ong cái ở những thế hệ sau giảm dần chỉ còn khoảng 30 – 40% dẫn đếnchi phí phòng trừ cao hơn rất nhiều so với biện pháp phun thuốc hóa học đơnthuần (Collins D.W (1999)) Vì vậy, biện pháp đến nay vẫn được sử dụng chủ

yếu và được các nhà khoa học khuyến cáo là kết hợp bảo vệ ong ký sinh với cácbiện pháp khác để giảm thiểu đến mức thấp nhất việc sử dụng thuốc hóa học

trong phòng chống ruồi đục lá Liriomyza spp.

CHƯƠNG 2 NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Thời gian và địa điểm nghiên cứu

2.1.1 Thời gian nghiên cứu

Tiến hành nghiên cứu liên tục trong thời gian từ năm 2008 đến năm 2011

2.1.2 Địa điểm nghiên cứu

- Bộ môn Côn trùng, khoa Nông học, trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội.

- Bộ môn Bảo vệ thực vật, khoa Kỹ thuật nông nghiệp, trường Cao đẳng

Cộng đồng Hà Tây

- Vùng chuyên canh rau Gia Lâm - Hà Nội và Văn Giang - Hưng Yên

2.2 Vật liệu và dụng cụ nghiên cứu

Cây trồng: Cà chua, đậu rau, dưa chuột, hành, cải cúc, bí xanh

Thuốc trừ sâu: Regent 800WG (0,2%); Confidor 100 SL (0,1%);

Vertimec 1,8EC (0,125%); Dantotsu 16WSG (0,03%); Success 25SC (0,15%);Sucure 10EC (0,15%), thuốc trừ sâu thảo mộc Nimbecidine 0,03EC

2.3 Nội dung nghiên cứu

- Nghiên cứu thành phần, sự phân bố và chu chuyển của nhóm ruồi đục látrong phổ thức ăn của chúng qua các mùa trong năm

- Nghiên cứu đặc điểm hình thái, sinh học, sinh thái học của loài ruồi đục

lá lớn Chromatomyia horticola.

- Nghiên cứu đặc điểm hình thái, sinh học và sinh thái học của loài ong ký

sinh có triển vọng Phaedrotoma phaseoli.

- Nghiên cứu biện pháp phòng chống loài ruồi đục lá gây hại chính trêncây dưa chuột một cách hợp lý

2.4 Phương pháp nghiên cứu

2.4.1 Điều tra thành phần, diễn biến số lượng của loài ruồi đục lá và thiên địch của chúng trong phổ thức ăn và trên cây dưa chuột

Để thu thập được thành phần ruồi đục lá và thiên địch của chúng cũngnhư việc điều tra diễn biến mật độ ruồi được tiến hành điều tra theo phươngpháp của Phạm Văn Lầm (1997) [21], các mẫu thu thập được từ ngoài đồng tiếptục được nhân nuôi trong phòng thí nghiệm để thu ruồi và ong trưởng thành.Xác định thành phần ruồi và ong ký sinh chúng, xác định mật độ ruồi đục lá và

tỷ lệ bị ký sinh của chúng

Các mẫu ruồi đục lá và ký sinh được ngâm mẫu bảo quản để giám định tênkhoa học Việc giám định mẫu ruồi đục lá dựa vào khóa phân loại của Spencer,K.A., 1973 [109] Giám định mẫu ong ký sinh dựa vào khóa phân loại của Yu D.S,Van Achterberg C., Horstmann K (2005) [132]

2.4.2 Phương pháp nghiên cứu đặc điểm hình thái, sinh học và sinh thái của loài ruồi đục lá

2.3.2.1 Nghiên cứu đặc điểm hình thái

Thu các lá có giòi hoặc nhộng từ ngoài đồng về phòng thí nghiệm tiếp tụcnhân nuôi để vũ hóa thành ruồi trưởng thành Thả trưởng thành ruồi vào lồng mica

có cây dưa chuột sạch 2-3 lá thật để trưởng thành đẻ trứng, hàng ngày thay cây dưachuột Cây dưa chuột đã có ruồi đẻ trứng được đưa vào lồng cách ly, ghi ngày ruồi

đẻ trứng Quan sát đặc điểm hình thái và đo kích thước các pha phát dục của chúng

2.3.2.2 Nghiên cứu đặc điểm sinh học

Trưởng thành ruồi đục lá sau khi vũ hóa được thả vào lồng mica có sẵncây dưa chuột sạch có 2 - 3 lá thật (1 cặp ruồi đục lá/ lồng) để ghép đôi và đẻtrứng Hàng ngày, tiến hành thay cây 1 lần/ ngày có đánh số để tiếp tục theo dõicác chỉ tiêu sinh học Khi nhộng ruồi đục lá lột xác hóa trưởng thành, tiếp tụccho ghép đôi và đẻ trứng Khi ruồi đẻ trứng, toàn bộ số trứng đẻ hàng ngày đượctiếp tục nuôi cho đến khi hóa trưởng thành để xác định tỷ lệ cái sống sót trongđiều kiện tủ định ôn với nhiệt độ 250C và độ ẩm 85%, thức ăn dư thừa và không

có sự ảnh hưởng của mật độ đã đáp ứng được môi trường không hạn chế về thức

ăn và không gian (Birch, 1948)

2.3.2.3 Nghiên cứu đặc điểm sinh thái

+ Phương pháp xác định ký chủ của ruồi đục lá lớn C horticola

Thả trưởng thành vào lồng có các cây trồng riêng biệt (mỗi lồng thả 5 cặptrưởng thành), sau khi tiếp xúc 1 ngày đem kiểm tra trứng dưới kính hiển vi và

tiếp tục theo dõi Ruồi đục lá lớn C horticola hoàn thành vòng đới ở cây nào, có

thể kết luận rằng loại cây đó là ký chủ của chúng

+ Phương pháp xác định cây ký chủ ưa thích nhất của ruồi đục lá lớn C horticola

Các cây tiến hành thử nghiệm gồm: dưa chuột, đậu trạch, đậu cô ve Thả

30 trưởng thành vào lồng lưới nuôi sâu có đặt 15 cây các loại cách ly trong nhàlưới Sau hai ngày tiến hành soi kính để tìm trứng và đếm số lượng trứng đã đẻ

để đánh giá tính hấp dẫn của ký chủ đối với ruồi đục lá lớn C horticola.

+ Phương pháp nghiên cứu ảnh hưởng của mùa vụ, thời vụ, giống dưa chuột

Điều tra điễn biến mật độ và tỷ lệ hại trên ruộng dưa chuột trồng ở các vụtrong năm, có thời gian gieo và các giống dưa chuột khác nhau theo phươngpháp điều tra diễn biến mật độ của Viện Bảo vệ thực vật (1997) [32]

2.3.3 Nghiên cứu một số đặc điểm hình thái, sinh học, sinh thái của loài ong Phaedrotoma phaseoli Fischer

2.3.3.1 Nghiên cứu đặc điểm hình thái và sinh học của ong ký sinh P phaseoli

+ Cho ong tiếp xúc đẻ trứng ký sinh lên ký chủ trong thời gian 24 giờ

được nhắc lại nhiều lần đảm bảo đủ số lượng ký chủ bị ký sinh cho theo dõi thínghiệm Hàng ngày một số lượng ký chủ bị ong ký sinh đẻ trứng được lấy ra,

mổ và quan sát, theo dõi đặc điểm hình thái các pha của ong Một số lượng kýchủ đã bị nhiễm ký sinh được tiếp tục nhân nuôi và mổ hàng ngày để theo dõi sựphát triển các pha và vòng đời của ong.

+ Nghiên cứu đặc tính dinh dưỡng của trưởng thành ong P phaseoli: Thí

nghiệm với 5 loại thức ăn là dung dịch mật ong nguyên chất, dung dịch mật ong50%, dung dịch mật ong 10%, nước lã và không ăn thêm được thay hàng ngàytrong điều kiện không có mặt vật chủ với ong ký sinh một ngày tuổi Theo dõithí nghiệm cho đến khi trưởng thành ong chết sinh lý

2.3.3.2 Nghiên cứu một số đặc điểm sinh thái học của ong ký sinh P phaseoli

+ Nghiên cứu tính lựa chọn tuổi vật chủ, khả năng đẻ trứng ký sinh của

ong P phaseoli: Cho một cặp ong trưởng thành 2-3 ngày tuổi tiếp xúc với ký

chủ trên cây dưa chuột 2-3 lá thật có giòi 1,2,3 và 4 ngày tuổi (thí nghiệm kháccho ong tiếp xúc riêng với giòi các ngày tuổi như trên) chưa bị ký sinh được đặttrong lồng lưới có kích thước 1,5 x 1,0 x 1,0m, cho tiếp xúc 24h, mỗi tuổi 10giòi (thí nghiệm được nhắc lại 4 lần) Giòi bị ký sinh tiếp tục được nuôi riêngcho đến khi có ong vũ hóa và tiến hành theo dõi tỷ lệ giòi bị ký sinh ở từng ngàytuổi và hệ số lựa chọn tuổi ký chủ của ong

+ Nghiên cứu ảnh hưởng của số lượng ký chủ đến khả năng ký sinh của

ong P phaseoli: Cho 1 cặp ong trưởng thành 2-3 ngày tuổi tiếp xúc với giòi 3

ngày tuổi với các số lượng giòi lần lượt là 3, 5, 8, 10, 12, 15 trong vòng 24h,mỗi số lượng nhắc lại 10 lần Hàng ngày đem mổ các ký chủ đã cho tiếp xúc đểxác định tỷ lệ ký sinh và số trứng đẻ trong 1 ký chủ bị ký sinh

2.3.4 Nghiên cứu các biện pháp phòng chống ruồi đục lá hại dưa chuột tại vùng nghiên cứu

Áp dụng các biện pháp kỹ thuật canh tác và cơ giới vật lý trên các ruộng,sau đó tiến hành điều tra diễn biến mật độ ruồi và tỷ lệ hại của chúng để đánhgiá hiệu quả của các biện pháp luân canh, xen canh, sử dụng bẫy, quây hàng ràonilon Đồng thời đánh giá hiệu lực của một số loại thuốc bảo vệ thực vật cónguồn gốc khác nhau để so sánh và lựa chọn loại thuốc có hiệu quả phòng trừcao nhưng lại ít ảnh hưởng đến môi trường và sức khỏe con người

Tính hiệu lực trừ ruồi đục lá của các thuốc trừ sâu theo công thức Abbott

và theo công thức Henderson -Tilton

Xây dựng biện pháp quản lý dịch hại tổng hợp ruồi đục lá lớn C horticola

trên cây dưa chuột với 3 công thức:

+ Công thức 1: Thu dọn tàn dư cây trồng, dùng nilon quây hàng rào ruộng, trồng trên ruộng vụ trước trồng bí xanh (không là cây ký chủ của C horticola), sử dụng bẫy dính màu vàng ở thời kỳ cây vươn cao và phun thuốc

Nimbecidine 0,03EC nồng độ 0,5% vào giai đoạn cây 2 lá mầm và cây ra hoa

+ Công thức 2: Đối chứng: không phòng trừ

+ Công thức 3: Thực hiện theo nông dân (phun thuốc 8 lần/ vụ)

Đánh giá hiệu quả của các công thức thí nghiệm thông qua năng suất thực thu

và chi phí Bảo vệ thực vật của mỗi công thức thí nghiệm để đưa ra khuyến cáo sử

dụng biện pháp phòng chống loài C horticola trên dưa chuột đạt kết quả cao.

Số liệu được xử lý theo phương pháp thống kê sinh học IRRISTAT.Trong đó, các giá trị % đã được chuyển đổi ARCSIN trước khi xử lý thống kê

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 3.1 Thành phần, sự chu chuyển và phân bố của ruồi đục lá họ Agromyzidae tại Hà Nội và phụ cận

3.1.1 Thành phần ruồi đục lá tại Hà Nội và phụ cận

Kết quả điều tra thu thập thành phần loài và mức độ phổ biến của các loàiruồi đục lá trên các loại rau, hoa và cỏ dại tại Hà Nội và phụ cận từ tháng 01/2008đến tháng 12/2010 có 5 loài ruồi đục lá (Diptera: Agromyzidae), các loài ruồi đục

lá này gây hại trên 29 loài cây ký chủ khác nhau thuộc 10 họ thực vật Trong số

5 loài ruồi thu được thì L.sativae là loài phổ biến nhất gây hại trên 27/29 loại cây trồng điều tra C horticola (loài ruồi mới phát sinh gây hại trên dưa chuột ở Việt Nam)) gây hại trên 11/29 loại cây trồng, loài Liriomyza sp gây hại trên 11/29 loại cây ký chủ, loài L bryoniae gây hại trên 2 loại cây ký chủ Đặc biệt, loài L chinensis Kato chỉ xuất hiện và gây hại trên các cây trồng thuộc họ hành tỏi.

3.1.2 Sự chu chuyển trong phổ ký chủ của 2 loài ruồi đục lá chủ yếu tại vùng

Hà Nội và phụ cận

3.1.2.1 Sự chu chuyển của loài ruồi đục lá lớn Chromatomyia horticola

Trong thời gian gần đây ở những vùng trồng rau tại Hà Nội và phụ cận

xuất hiện loài ruồi đục lá lớn C horticola với mức độ phổ biến tương đối cao Chúng xuất hiện quanh năm nhưng chỉ trên 11 loại cây ký chủ Trong đó, C horticola xuất hiện phổ biến nhất vào các tháng 2, 3 và tháng 10, 11, 12 hàng

năm khi điều kiện thời tiết lạnh và điều kiện dinh dưỡng phù hợp

3.1.2.2 Sự chu chuyển của loài ruồi đục lá phổ biến Liriomyza sativae

L sativae là đối tượng gây hại nguy hiểm trên các vùng trồng rau trong cả nước Ngoài cây rau, L sativae còn xuất hiện trên bông và cỏ dại Khác với loài C horticola, L sativae xuất hiện phổ biến vào tháng 3, 4, 5 và tháng 9, 10 trong năm.

Đây là các tháng có nhiệt độ tương đối cao so với các tháng khác trong năm, nhữngtháng 1, 2 và tháng 11, 12 có nhiệt độ thấp nên mức độ phổ biến của chúng giảmhẳn Rõ ràng, giữa hai loài ruồi đục lá này đã có sự chia sẻ về không gian sống vànguồn thức ăn để cùng nhau tồn tại trên đồng ruộng

3.1.3 Sự phân bố của giòi loài ruồi đục lá lớn C horticola và loài ruồi đục lá phổ biến L sativae ở các tầng lá khác nhau trên cây dưa chuột

Trên cây dưa chuột tại Hà Nội và vùng phụ cận trong thời gian gần đây luôn

có sự xuất hiện và gây hại cùng lúc của 2 loài ruồi đục lá là L sativae và C.

horticola Tuy nhiên, giữa chúng lại có sự phân bố về số lượng khác nhau ở các tầng

lá trên cây dưa chuột (bảng 3.1)

Trên cùng một cây dưa chuột, từ thời kỳ cây con đến khi bắt đầu thu hoạch,

L sative có mật độ cao hơn C horticola ở tất cả các tầng lá Nhưng từ khi cây cho thu hoạch quả đến cuối vụ, mật độ loài C horticola lại cao hơn mật độ loài L sativae ở tất cả các tầng lá Đó là do thời tiết vụ Đông cuối vụ lạnh nên mật độ L sativae giảm rõ rệt trong khi mật độ C horticola lại tăng lên đáng kể Rõ ràng

giữa chúng đã có sự chia sẻ về nguồn thức ăn và nơi ở để cùng tồn tại được trênruộng dưa chuột Hơn nữa, cả 2 loài đều tập trung ở tầng lá dưới vào giai đoạnđầu của cây, về sau chúng di chuyển và tập trung gây hại mạnh trên tầng lá ngọncủa cây dưa chuột

Bảng 3.1 Diễn biến mật độ giòi của ruồi đục lá C horticola và L sativae ở các

tầng lá khác nhau trên cây dưa chuột vụ Đông (Hà Nội, năm 2010)

3.2.1 Đặc điểm hình thái của loài ruồi đục lá lớn C horticola

Trứng có hình bầu dục, chiều dài là 0,24mm, chiều rộng là 0,13mm Giòi có

3 tuổi Kích thước dài thân từ 0,43 - 2,03mm, chiều rộng từ 0,21 - 0,72 mm.Nhộng có hình elip, kích thước dài thân là 2,01mm, chiều rộng là 0,98mm.Trưởng thành có kích thước cơ thể to hơn các loài ruồi đục lá khác, dài thân từ1,95 - 2,13mm Cơ thể có màu đen, hơi ánh vàng

3.2.2 Một số đặc điểm sinh học của loài ruồi đục lá lớn C horticola

Đặc tính dinh dưỡng của trưởng thành loài ruồi đục lá lớn C horticola

Yếu tố thức ăn có ảnh hưởng rõ rệt tới thời gian sống của trưởng thành Khikhông có thức ăn hoặc cung cấp thức ăn là nước lã cả trưởng thành đực vàtrưởng thành cái chỉ sống được 1 - 2 ngày và 2 - 3 ngày Thời gian sống của conđực tăng lên một cách đáng kể khi được cung cấp nước đường và mật ong (từ6,5 - 8,5 ngày) nhưng con cái lại có thời gian sống dài nhất khi được cung cấpthức ăn là cây ký chủ của nó (từ 9,6 - 11,4 ngày) Vì trong thực tế ruồi đực chủyếu ăn mật hoa, ruồi cái liếm ăn dịch cây ký chủ tiết ra từ các vết châm của nó.

Bảng 3.2 Ảnh hưởng của thức ăn thêm đến thời gian sống của trưởng thành loài

ruồi đục lá lớn C horticola (Hà Nội, năm 2010)

Thời gian sống (ngày)

Các chữ cái khác nhau trong phạm vi cùng cột chỉ sự sai khác ở độ tin cậy p ≤ 0,05

Thời gian phát dục các pha và vòng đời của loài ruồi đục lá lớn

Kết quả cho thấy thời gian phát triển các pha của loài ruồi đục lá lớn C horticola có sự dao động nhiều khi nuôi ở các điều kiện nhiệt độ khác nhau.

Trong đó, thời gian hoàn thành vòng đời ở 300C trung bình 14,6 ngày ngắn hơn

ở 250C trung bình 18,8 ngày

Đặc điểm sinh sản của loài ruồi đục lá lớn C horticola

+ Tập tính đẻ trứng và sức đẻ trứng của loài ruồi đục lá lớn C horticola (Goureau) trên cây dưa chuột

Trưởng thành cái bắt đầu đẻ trứng sau khi giao phối một ngày và có thể

đẻ trứng rải rác trong ngày, nhiều nhất vào lúc 13 - 15 giờ Trứng được đẻ rải ráctừng quả một ở cả 2 mặt lá (chủ yếu là mặt trên), mỗi vết chích đẻ 1 quả trứng.Sức đẻ trứng khá cao, phạm vi biến động từ 50 - 133 trứng/ cái

+ Nhịp điệu đẻ trứng của loài ruồi đục lá lớn C horticola trên dưa chuột

Để làm rõ hơn khả năng sinh sản của ruồi đục lá lớn C horticola trên cây

dưa chuột, tiếp tục làm thí nghiệm theo dõi nhịp điệu đẻ trứng của chúng

0 5 10 15 20 25

Một số chỉ tiêu sinh học cơ bản của ruồi đục lá lớn C horticola

Từ kết quả nuôi sinh học vòng đời và nhịp điệu đẻ trứng của ruồi đục lá

lớn C horticola ở điều kiện nhiệt độ 250C, độ ẩm 85% đã xác định được các chỉ

số sinh học của loài ruồi đục lá lớn C horticola dựa theo công thức tính toán của

(Birch, 1948), như sau:

Hệ số nhân của 1 thế hệ R0 = 33,417

Tỷ lệ gia tăng tự nhiên quần thể rệp chính xác r = 0,1349Thời gian của một thế hệ tính theo cơ sở mẹ Tc(ngày) = 26,1907

Thời gian của một thế hệ tính theo cơ sở con T (ngày) = 25,822Chỉ số giới hạn tăng tự nhiên λ = 1,144

Tỷ lệ gia tăng tự nhiên của ruồi đục lá lớn C horticola cao r = 0,1349.

Thời gian một thế hệ ruồi đục lá Tc = 26,1907 (ngày) Hệ số nhân R0= 33,417.Giới hạn tăng λ = 1,144

3.2.3 Đặc điểm sinh thái của loài ruồi đục lá lớn C horticola trên cây dưa chuột

Diễn biến mật độ giòi của loài ruồi đục lá lớn và tỷ lệ lá bị hại trên các vụ dưa chuột tại Gia Lâm - Hà Nội

Kết quả điều tra cho thấy trong cả 4 vụ trồng dưa chuột ruồi đục lá lớnđều xuất hiện sớm ngay khi cây dưa chuột có 2 lá mầm, sau đó mật độ ruồi tăngdần và đạt cao điểm khi cây dưa chuột bắt đầu ra hoa - quả (hình 3.2) Ở vụXuân, Hè, Thu và Đông có mật độ giòi đục lá lớn tương ứng là 3,05; 0,64; 2,53

và 4,76 con/lá, tỷ lệ lá bị hại tăng dần đến cuối vụ khi cây thu hoạch từ 46,02 78,26% Trong đó, mật độ giòi đục lá lớn và tỷ lệ lá bị hại ở vụ Đông đạt caohơn so với các vụ khác trung bình là 2,35 con/lá và 60,78% và thấp nhất ở vụ Hètương ứng là 0,38 con/lá và 35,22% Tuy vụ Hè và vụ Thu mức độ hại thấp hơn

-nhưng người sản xuất vẫn phải chú ý trong quản lý ruồi đục lá lớn C horticola,

vì đây là hai vụ dưa chuột trái vụ, điều kiện thời tiết không thuận lợi cho sư pháttriển của cây dưa chuột nên chỉ cần một tác động rất nhỏ của sâu bệnh cũng cóthể là nguyên nhân làm giảm đáng kể năng suất dưa chuột

m ầm

Cây 1

lá thật Cây 2

- 3 lá thật

Cây

vư ơ n

c ao

Cây ra hoa Hoa

rộ, quả Hoa

rộ, quả

Q uả, thu hoạc h

Thu hoạc h Thu hoạc h Thu hoạc h

G ia i đoạ n sinh trưởng

Tỷ lệ lá h ại ở v ụ Xu ân Tỷ lệ lá b ị h ại ở v ụ Hè Tỷ lệ lá b ị h ại ở v ụ Th u

Tỷ lệ lá b ị h ại ở v ụ Đô n g M ật đ ộ ở v ụ Xu ân M ật đ ộ ở v ụ Hè

M ật đ ộ ở v ụ Th u M ật đ ộ ở v ụ Đô n g

Hình 3.2 Diễn biến mật độ giòi của ruồi đục lá lớn và tỷ lệ lá bị hại

trên các vụ dưa chuột (Hà Nội, năm 2009) Một số nhận xét về ảnh hưởng của yếu tố ngoại cảnh đến diễn biến mật

độ giòi của loài ruồi đục lá lớn C horticola vàtỷ lệ lá bị hại trên cây dưa chuột

+ Ảnh hưởng của các trà dưa chuột có thời gian gieo khác nhau

Biến động mật độ giòi của ruồi đục lá lớn C horticola ở giai đoạn đầu của