Chế độ Tổng thống hợp chúng quốc Hoa Kỳ- sự hình thành và phát triển

Hoa Kỳ tuy là quốc gia trẻ so với nhiều quốc gia có bề dày lịch sử như Anh, Pháp, Đức, Ý, Trung Quốc

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hoa Kỳ tuy là quốc gia trẻ so với nhiều quốc gia có bề dày lịch sử như Anh, Pháp, Đức, Ý, Trung Quốc nhưng Hoa Kỳ đã thu hút được sự quan tâm của nhiều nước, nhiều nhà khoa học muốn nghiên cứu quốc gia này: "Mỹ

là nước lớn, giàu và mạnh hàng đầu thế giới, có trình độ phát triển rất cao về nhiều mặt, đã dính mũi vào nhiều nước, gây ra nhiều cuộc chiến tranh và cũng

có vai trò to lớn trong việc giải quyết nhiều vấn đề quốc tế" [34, tr 50] Hay như tác giả cuốn "Văn minh Hoa Kỳ", Jean-Pierre Fichou viết: "Trong vòng ba thế kỷ, đất nước này đã được gán vai trò là một mô hình mẫu hoặc

là vật đối chứng cho toàn cầu, nó đã sáng tạo ra một chế độ độc đáo bằng cách dựng nên một quan niệm khác về cuộc sống" [32, tr 3] Hoa Kỳ đặc biệt vì là một trong những nước giàu hàng đầu thế giới, tổng thu nhập GDP của Hoa Kỳ bằng cả của Nhật Bản và Tây Âu cộng lại Đặc biệt, vì Hoa Kỳ

là nước tư bản phát triển nhất, kinh tế Hoa Kỳ được coi là đầu tàu của kinh

tế thế giới Khi nghiên cứu về mô hình nhà nước Cộng hòa Tổng thống, chúng ta không thể không tìm hiểu chế độ Tổng thống Hợp chúng quốc Hoa Kỳ Tại sao vậy? Vì chế độ Tổng thống Hoa Kỳ là mô hình xuất hiện đầu tiên của chính thể cộng hòa Tổng thống, là "nơi đầu tiên dạng cầm quyền này được thiết lập" [50, tr 106], là "hình thức chính thể cộng hòa Tổng thống lần đầu tiên trong lịch sử được thiết lập ở Mỹ vào cuối thế kỷ 18" [2,

tr 44] đồng thời là mô hình đặc trưng, tiêu biểu của chính thể cộng hòa Tổng thống Chế độ Tổng thống Hợp chúng quốc Hoa Kỳ cũng là mô hình áp dụng điển hình nhất học thuyết phân quyền trong tổ chức quyền lực nhà nước, hay như PGS.TS Nguyễn Đăng Dung nhận xét tại Giáo trình luật hiến pháp các nước tư bản: "Loại hình này được áp dụng một cách tương đối phổ biến ở các nước tư bản châu Mỹ, mà khuôn mẫu của nó là Hợp chúng quốc Hoa Kỳ" [9,

tr 131] Vì những lý do trên tác giả đã chọn "Chế độ Tổng thống hợp chúng quốc Hoa Kỳ - sự hình thành và phát triển" làm đề tài nghiên cứu

Trong tình hình hiện nay, Việt Nam đang xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, chúng ta đang rất cần kinh nghiệm, cần lý luận về xây dựng nhà nước pháp quyền của các nước trên thế giới Chúng ta không phải học tập để sao chép máy móc mà học tập với tinh thần cầu thị, học tập

để chúng ta tìm ra và vận dụng những ưu điểm như tác giả Thái Vĩnh Thắng viết trong Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, đó là những "hạt nhân hợp

lý trong tổ chức và hoạt động của chính phủ tư sản" [51, tr 26] vào hoàn cảnh Việt Nam, để xây dựng một Nhà nước pháp quyền Việt Nam của dân

do dân và vì dân Khi nghiên cứu Chế độ Tổng thống Hợp chúng quốc Hoa

Kỳ tác giả mong muốn làm phong phú thêm kiến thức lý luận về nhà nước và pháp luật đồng thời cố gắng tìm những điểm hợp lý và chưa hợp lý của mô hình này để có thể vận dụng một phần nào đó vào Việt Nam: "Chúng ta có thể học hỏi được gì từ quá trình soạn thảo Hiến pháp Mỹ trong việc xây dựng Nhà nước pháp quyền; xây dựng một chính quyền mạnh và có hiệu quả" [21,

tr 9]

Riêng với Hoa Kỳ, Đảng và Nhà nước đã thực hiện chính sách:

"Việt Nam mở rộng giao lưu và hợp tác với tất cả các nước trên thế giới, không phân biệt chế độ chính trị và xã hội, trên cơ sở tôn trọng độc lập chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của nhau, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau, bình đẳng và cùng có lợi" (Điều 14 Hiến pháp 1992), vì vậy Việt Nam và Hoa Kỳ đã bình thường hóa quan hệ và ký Hiệp ước thương mại Việt - Mỹ Việc tìm hiểu bộ máy nhà nước Hoa Kỳ cũng như pháp luật Hoa

Kỳ là công việc rất cần thiết để bảo vệ lợi ích của quốc gia vì khi chúng ta giao lưu với đối tác nào, với quốc gia nào, chúng ta phải biết người biết ta

"tri bỉ tri kỷ, bách phát bách trúng" Ngoài ra, khi chúng ta nghiên cứu những định chế nhà nước Hoa Kỳ là chúng ta đã tăng cường sự hiểu biết

lẫn nhau và qua đó, thúc đẩy quan hệ Việt Nam Hoa Kỳ càng tiến triển theo hướng có lợi cho hai nước, cũng như cho khu vực và quốc tế

dịch như Khái quát về chính quyền Mỹ của TS Trần Thị Thái Hà và đồng

sự dịch năm 1999; Khái quát về lịch sử nước Mỹ, Nguyễn Chiến và đồng

sự dịch năm 2000; Lịch sử mới của nước Mỹ, Diệu Hương và đồng sự dịch năm 2003; Quốc hội và các thành viên, Trần Xuân Danh và đồng sự dịch

năm 2002 Nhà xuất bản Văn hóa thông tin xuất bản cuốn Lịch sử nước

Mỹ do Lê Minh Đức và đồng sự dịch năm 1994; cuốn Bốn hai đời Tổng thống Hoa Kỳ do Hội Khoa học lịch sử Việt Nam dịch năm 1998 Các học

giả Việt Nam cũng công bố một số công trình nghiên cứu về chính trị và

chính quyền Mỹ như Hệ thống chính trị Mỹ do TS Vũ Đăng Hinh chủ biên; Hoa Kỳ tiến trình văn hóa chính trị do PGS.TS Đỗ Lộc Diệp chủ biên; Thể chế chính trị thế giới đương đại do PGS.TS Dương Xuân Ngọc chủ biên Luật hiến pháp đối chiếu của PGS.TS Nguyễn Đăng Dung Một

số luận án, luận văn viết về chế độ Tổng thống Hoa Kỳ như Luận văn thạc

sĩ luật học "Hệ thống kiềm chế đối trọng trong hiến pháp Mỹ" năm 1998

của tác giả Nguyễn Thị Hiền Cũng trong năm 1998 sinh viên Hoàng Trung

nghĩa làm luận văn tốt nghiệp chuyên ngành Quốc tế học với đề tài "Chế độ Tổng thống Hoa Kỳ" Năm 2001 sinh viên Trương Thị Thùy Dung, khoa

Luật trường Đại học Quốc gia Hà Nội làm luận văn tốt nghiệp chuyên

ngành luật với đề tài "Chế độ Tổng thống Hoa Kỳ" Ngoài ra, có một số bài viết liên quan đến chế độ Tổng thống Mỹ như "Vai trò của Tổng thống trong quá trình hoạch định chính sách đối Mỹ" của tác giả Lê Linh Lan trong tạp chí Nghiên cứu quốc tế, tháng 12/2002; bài "Hệ thống cơ quan tư pháp của nhà nước tư sản" của tác giả Thái Vĩnh Thắng trong Tạp chí Luật

học, số 3, số 5 năm 1996 Các tác phẩm, các công trình khoa học và các bài viết trên đã nghiên cứu một cách khái quát và tương đối toàn diện về nhà nước Mỹ trên các mặt chính trị, văn hóa, lịch sử, thể chế nhà nước, tuy nhiên nghiên cứu sâu và đi riêng về chế độ Tổng thống Hoa Kỳ quá trình hình thành và phát triển thì chưa có Hai bản luận văn về chế độ Tổng thống Hoa Kỳ mới chỉ dừng lại ở mức độ nhất định trình bày về đặc điểm của chế độ Tổng thống Hoa Kỳ, chưa đi sâu phân tích quá trình hình thành, đặc điểm và sự phát triển của chế độ Tổng thống Hoa Kỳ, chưa lý giải tại sao Mỹ lại chọn chế độ Tổng thống khi xây dựng mô hình chính quyền Từ tình hình và lý do trên tác giả luận án mạnh dạn tiếp thu kế thừa các kết quả nghiên cứu trên và đi sâu vào tìm hiểu nghiên cứu quá trình hình thành, những đặc điểm nổi bật và sự phát triển của chế độ Tổng thống Hoa Kỳ

Mục đích của luận văn

- Trình bày quá trình hình thành và phân tích các đặc điểm chế độ Hợp chúng quốc Hoa Kỳ Xem xét quá trình phát triển của chế độ Hợp chúng quốc Hoa Kỳ thông qua ba ngành quyền lực: lập pháp, hành pháp, tư pháp

- Từ những nghiên cứu trên, rút ra một số khuyến nghị với mong muốn đóng góp chút ít vào kiến thức về nhà nước Mỹ để có thể vận dụng vào hoàn cảnh Việt Nam

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn dựa trên phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, dựa trên các học thuyết chính trị pháp lý về nhà nước và pháp luật Ngoài

ra, luận văn còn dùng các phương pháp chứng minh, thống kê, so sánh, phân tích, tổng hợp, diễn giải, quy nạp, quan sát để tiến hành xem xét đánh giá các tài liệu, sự kiện

Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là chế độ Hợp chúng quốc Hoa

Kỳ trên cơ sở lịch sử phát triển và trên cơ sở Hiến pháp Mỹ

Phạm vi nghiên cứu của đề tài là chính thể cộng hòa Tổng thống

Mỹ mà chủ yếu hệ thống cơ quan quyền lực ở trung ương theo chiều ngang

Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Sự hình thành chế độ Tổng thống Hợp chúng quốc Hoa

và tiến hành những cuộc khai thác tài nguyên, buôn bán, và đưa người đến khai phá và định cư ở vùng đất mới Tân thế giới này Trong số các nước trên, Anh quốc có thể với vị trí địa lý hoàn toàn bao bọc bởi biển cả nên buộc họ phải phát triển đội tàu thủy và hàng hải vì vậy họ đã có những hạm

đội khá mạnh Cộng vào đó, Anh quốc có thể chế chính trị pháp lý tiến bộ hơn các nước khác nên Anh quốc hùng mạnh hơn và có dã tâm chiếm vùng Tân thế giới làm thuộc địa Chính vì vậy mà vùng đất mới châu Mỹ đã xuất hiện các thuộc địa Anh và chịu ảnh hưởng bởi Vua Anh cũng như các định chế pháp lý của ông ta Lịch sử còn ghi lại sự kiện sau khi Vua Jacques đệ nhất

kế vị nữ hoàng Elizabeth năm 1603, thì đến năm 1606 ông ta ban Ân chiếu cho công ty Virginia (còn có tên gọi khác là công ty London) [29, tr 19]

được phép xây dựng các khu định cư ở mép bờ Đại Tây Dương thuộc châu

Mỹ Vùng đất định cư ấy được đặt tên là Virginia và sau này trở thành bang

đầu tiên trong số mười ba bang nguyên khai để hợp thành quốc gia mới với tên gọi là Hợp chúng quốc Hoa Kỳ Khi vua Jacques đệ nhất ban chiếu ngoài việc cho phép công ty Virginia, xây dựng các khu định cư, buôn bán, chuyển các cư dân từ châu âu sang còn cho phép các cư dân mới định cư vốn là các cư dân Anh quốc được hưởng các quy chế pháp lý tương tự như khi họ còn ở Anh quốc: "Ân chiếu khẳng định rằng, tất cả các di dân đều

được hưởng mọi quyền tự do vốn là của họ khi họ còn ở chính quốc như thể

họ sinh ra và cư ngụ trong nước Anh, nghĩa là họ phải được bảo vệ của bản

Đại hiến Chương và Thông luật" [15, tr 27] (Đại hiến chương là văn bản có

63 điều, là bản giao kèo giữa nhà vua và thần dân gồm quý tộc, thị dân, nông dân, nhằm hạn chế sự độc đoán của nhà vua, xác nhận quyền tự trị của các thành phố và quyền tự do đi lại buôn bán, được ký dưới thời vua Giôn năm

1215 [55, tr 168] Còn Thông luật là luật pháp phát sinh từ những phán quyết của tòa án gọi là phán quyết tư pháp để phân biệt với luật pháp do quốc hội làm ra và ban hành [35, tr 5]) Việc vua Anh ban Ân chiếu cho công ty Virginia kèm theo các định chế pháp lý mà cư dân ở vùng đất mới này được hưởng là nhằm các mục đích: Khẳng định vai trò của vua Anh với thuộc địa mới, duy trì pháp luật của Anh quốc với các cư dân, động viên các cư dân vượt qua những khó khăn thách thức mà bất cứ cuộc khai phá các vùng đất mới nào cũng gặp phải Nhưng có điều mà vua Anh không ngờ tới, đó là những định chế pháp lý của Anh quốc đã được người định cư vận dụng và rút kinh nghiệm, để cùng với tư tưởng tìm kiếm tự do đã tạo tiền đề cho những người dân định cư lập ra những định chế pháp lý để hạn chế quyền lực của Mẫu quốc, cũng như tìm kiếm cho mình một mô hình chính quyền giống vua Anh nhưng cũng khác vua Anh:

Vào ngày 30 tháng 7 năm 1619 hội nghị đầu tiên các đại biểu người Anh tại châu Mỹ được tổ chức tại nhà thờ của Jamestown (Jamestown là thành phố đầu tiên được người định cư thành lập tại thuộc địa năm 1607) Ngoài vị thống đốc và sáu cố vấn của

ông, cơ quan lập pháp này gồm hai hai nhà tư sản Jamestown bầu ra hai đại biểu và mỗi đồn điền trong số mười đồn điền bắt

đầu mọc lên xung quanh Jamestown bầu ra hai đại biểu Được gọi với cái tên là viện các nhà tư sản, viện lập pháp này chính là mầm mống của ngành lập pháp tương lai của Virginia [15, tr 30] Thực tế, trong hội nghị lập hiến 1787, bản kế hoạch của bang Virginia

đệ trình về xây dựng mô hình nhà nước Liên bang là nền tảng cho hội nghị này thảo luận và khi Hợp chúng quốc Hoa Kỳ ra đời, chính bang Virginia

đã cung cấp ba Tổng thống nổi tiếng là Thomas Jefferson (1743-1826), James Madison (1751-1826), James Monroe(1758-1834) và được gọi là" triều đại Virginia" [24, tr 629] Sự kiện người định cư đến Virginia năm 1606 và nhất là sau khi xây dựng thành phố Jamestown năm 1607 về sau được coi là lịch sử bắt đầu của nước Mỹ: "Lịch sử nước Mỹ bắt đầu từ năm 1607, khi nước Anh thành lập thành phố Jamestown, quản lý thuộc địa bằng luật pháp, bầu chính phủ, thống đốc chịu trách nhiệm trước Nữ hoàng" [25, tr 159]

Tiếp sau Virginia, lần lượt mười hai vùng đất mới suốt dọc ven Đại Tây Dương đã dần trở thành thuộc địa của Anh quốc Có nơi được thành lập

do vua Anh ban Ân chiếu, có nơi do vua Anh công nhận sự hiện hữu của thuộc địa, có nơi do Anh chiếm của Hà Lan, Pháp hay Tây Ban Nha Đó là:

đất nào trên lục địa Bắc Mỹ, một nước Anh thắng trận và mạnh với một nước Tây Ban Nha rất yếu" [15, tr 67] Mười ba bang nguyên khai này là tiền đề vật chất tự nhiên cần thiết để hình thành quốc gia Hoa Kỳ sau này

Về cư dân mười ba thuộc địa của Vương quốc Anh

Trước tiên, do người châu Âu tìm ra châu Mỹ do đó người đến định cư ở các thuộc địa này là người châu Âu Người đến định cư ở đây rất đa dạng có người Tây Ban Nha, người Hà Lan, Pháp, Bồ Đào Nha, Thụy Điển,

Đức, ý… Nhưng người Anh là đông đảo nhất: "Phần lớn dân định cư tới

Mỹ vào thế Kỷ XVII là người Anh, nhưng cũng có cả người Hà Lan, Thụy

Điển và Đức, một số tín đồ Tin lành Pháp, và các nhóm rải rác người Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, ý" [29, tr 40] Điều đó cũng là dễ hiểu vì các thuộc

địa là của Anh nên người Anh đến đây là thuận lợi nhất và có nhiều giao lưu nhất Cũng trong thời gian này do vẫn còn duy trì chế độ nô lệ, vì vậy số người định cư còn bao gồm cả số lượng nhân công nô lệ được mang từ châu Phi đến Nghiên cứu đặc điểm này giúp chúng ta giải thích vì sao các định chế chính trị pháp lý của Nhà nước Hoa Kỳ lại có những nét giống với Anh quốc cũng như giúp chúng ta hiểu thêm về cuộc đấu tranh để xây dựng chính quyền liên bang giữa các bang có chế độ nô lệ và các bang không có chế độ nô lệ Chúng ta cùng xem xét bảng thống kê sau:

Số người di cư đến vùng thuộc địa Anh ở châu Mỹ đến năm 1780 (Nghìn người)

Nhập cư trước năm 1700

- Thời kỳ này người định cư chỉ gồm người châu Âu và người nô lệ châu Phi, chưa có người châu á và châu úc vì vậy các yếu tố chính trị pháp

lý văn hóa chịu ảnh của châu Âu là chủ yếu;

- Người định cư lúc đầu không nhiều và tăng dần cho nên để hình thành cộng đồng người Mỹ mất trên một trăm năm;

- Số người là nô lệ châu Phi tăng nhanh chóng, điều đó chứng tỏ chế

độ nô lệ ở châu Mỹ và châu Phi vẫn tồn tại và đây là một trong những lý do tạo nên cuộc nội chiến 1861-1865 sau này

Về lý do và động cơ của những người nhập cư? Tại sao họ lại từ bỏ quê hương, Tổ quốc vượt đại dương với nhiều hiểm nguy để đến những vùng đất hoàn toàn xa lạ, hoang dại, và nhiều rủi ro? Có thể đối với riêng từng cá nhân thì sẽ có rất nhiều lý do khác nhau, nhưng có thể khái quát những động cơ và lý do để những người định cư tại Mỹ thời kỳ đầu là:

- Những cuộc chiến tranh, những cuộc cách mạng, đã tạo ra làn sóng người phải bỏ quê hương, bỏ nhà cửa để chạy lánh nạn: "Sau năm 1680, nước Anh không còn là nguồn cung cấp chính của dòng người nhập cư Hàng nghìn người di tản đã rời lục địa châu Âu để lánh nạn chiến tranh Nhiều người rời quê cha đất tổ của họ để thoát cảnh nghèo đói do sự đàn áp của chính phủ cùng nạn chiếm đất vắng mặt gây ra" [29, tr 40]

- Do đói kém, thất nghiệp, nợ nần, phải từ bỏ quê hương, tổ quốc tìm kế mưu sinh

- Do bị đàn áp tôn giáo, truy bức chính trị, áp chế tư tưởng, chán ghét nền cai trị độc tài của vua chúa và trật tự phong kiến, muốn chạy khỏi châu Âu để tìm tự do, mong muốn được hành đạo và truyền đạo, mong muốn

được thể hiện các ý tưởng chính trị vì một xã hội mới công bằng tốt đẹp hơn

Từ những động cơ trên, cộng với sự tôi luyện qua thử thách trên những chuyến vượt Đại Dương bão tố, thử thách trong những cuộc chiến với

người da đỏ, thử thách trong cuộc khai phá vùng đất hoang dại đã tạo cho những người định cư những tính cách chung Đó là tinh thần lạc quan,năng

động, ý chí tự lập vươn lên, và sự khát khao tự do, công bằng, sự mong muốn thiết lập một xã hội mới an ninh và thịnh vượng:

Hầu hết người dân Mỹ cho rằng thời kỳ di cư là giai đoạn anh hùng Những người đàn ông và đàn bà thường được cổ vũ bởi

ý thức về sứ mệnh thần thánh hay sự theo đuổi một cuộc sống trọn vẹn và công bằng hơn với cuộc sống ở châu Âu đã không quản hiểm nguy gian khó vượt Đại Tây Dương, tấn công vào sự hoang dại, dựng nên các khu định cư đông đúc và thịnh vượng, và bằng cách nào đó vẫn có thời gian để tạo ra các thể chế tự do mà thậm chí cho đến ngày nay vẫn là nền tảng của xã hội dân chủ [16, tr 3] Tất nhiên, bên cạnh những đức tính tốt đẹp đó, những người định cư còn mang những tâm lý tiêu cực mà cuộc tranh giành vất vả để mưu sinh tạo nên như chủ nghĩa cá nhân, tính tự do thái quá, luôn cạnh tranh để chiến thắng hay những mong muốn về cuộc sống vật chất vô hạn độ: "Hơn một xã hội nào khác, xã hội Mỹ luôn luôn chạy đua để thích nghi, để giành thắng lợi, Kẻ mạnh nuốt chửng kẻ yếu, đời là cánh rừng rậm, trong đó khôn thì sống mống thì chết" [32, tr 39] Hay như nhà văn Pháp De Tocqueville trong tác phẩm Luận về nền dân chủ Mỹ viết 1803 đánh giá: ở Mỹ mọi thứ

đều dựa vào mặt vật chất của cuộc sống, sự chiếm hữu của cải và sự thành

đạt cá nhân được đo bằng mức độ giàu sang, tâm lý ấy rất khó tranh khỏi dẫn đến tham lam vô hạn độ

Nghiên cứu về những động cơ của những người đến định cư ở Mỹ, cũng như biết được tính cách của họ mới giúp chúng ta hiểu được cuộc cách mạng Mỹ, cũng như quá trình những đại biểu của thuộc địa đấu tranh xây dựng hiến pháp Hoa Kỳ Bởi vì rất nhiều những tư tưởng những tính cách

được phán ánh trong quá trình thảo luận xây dựng hiến pháp cũng trong nội

dung của hiến pháp.Ví dụ quyền tự chủ của các bang, quyền tự do của người dân được thể hiện ở mười tu chính án đầu tiên

1.2 Nhu cầu thành lập Chế độ Tổng thống Hợp chúng quốc Hoa Kỳ

1.2.1 Cách mạng Mỹ và sự ra đời của chế độ hợp bang

Kể từ năm 1607 đến năm 1829, mười ba thuộc địa của Vương quốc Anh đã hình thành Cộng đồng xã hội của mười ba thuộc địa này vận hành khác nhau nhưng đều có chung hai đặc điểm lớn: Một là, cộng đồng người

định cư phải tuân theo pháp luật của Anh quốc và sự quản lý của Chính phủ Anh: "Mười ba thuộc địa mà người ta thiết lập ở châu Mỹ dưới một hình thức

độc lập khác hẳn thuộc địa cũ, coi như một bộ phận tách từ chính quốc ra, hoặc do một công ty thương mại của Chính quốc thiết lập nên" [36, tr 161] Còn bộ máy quản lý xã hội ở các thuộc địa thì một số do vua Anh chỉ định, một số do người định cư bầu nên và được Anh quốc thừa nhận: "Mười ba thuộc địa đầu tiên là do người Anh cai trị Luật pháp, cơ cấu tổ chức chính quyền, đời sống văn hóa xã hội thuộc địa Mỹ chủ yếu mang đặc điểm Anglo - Saxon" [39, tr 95] Hai là, các thuộc địa có tính tự quản cao Đặc

điểm này xuất phát từ những lý do đã phân tích ở trên, những người đến

định cư ở thuộc địa mong muốn cuộc sống tự do đầy đủ hơn ở châu Âu, muốn thoát khỏi những ràng buộc về chính trị, tư tưởng, tôn giáo của châu

Âu, nhất là của Anh quốc Chính vì vậy, ở vùng đất mới họ đã cố gắng tổ chức nên những định chế chính trị pháp lý mới để bảo vệ quyền tự do của

họ, cũng như xu hướng thoát khỏi sự phụ thuộc vào Vương quốc Anh Hai

đặc điểm này tạo ra hai quan điểm, một quan điểm mong muốn sự che chở bảo hộ của Chính quốc chống lại các cuộc đột kích của người da đỏ và sự nhòm ngó của Pháp và Tây Ban Nha, một quan điểm lại muốn vươn lên tự

tổ chức chính quyền để giành lấy độc lập

Anh quốc đã áp dụng nhiều chính sách khắt khe của đối với thuộc

địa như chính sách cấm thuộc địa phát hành tiền giấy năm 1764: "Cũng trong năm 1764, Nghị viện đã ra lệnh cấm các thuộc địa phát hành tiền giấy Nhờ đó các công dân có thể thanh toán đối với các chủ nợ tại Anh Một số lớn trong các thuộc địa, nhất là tại phía nam, cảm thấy mình là nạn nhân trực tiếp của biện pháp này" [15, tr 91] Chính sách về thuế như đạo luật Thuế dán tem (Stemp Atc) năm 1765: "Đạo luật này bắt buộc phải dán các con niêm vào đủ các thứ giấy tờ, văn kiện người dân không thể thiếu Các con niêm này có giá từ nửa pency tới mười bảng Anh Đạo luật ban hành đã tạo nên một làn sóng phản đối và kiến nghị với những hành động bất tuân pháp luật kể cả bạo động" [15, tr 92] Các chính sách này của chính quyền Anh đã làm cho người dân thuộc địa vô cùng bất mãn và chỉ chờ cơ hội là bùng nổ thành cách mạng: "Các chính quyền nối tiếp nhau tại Luân Đôn đã áp dụng những biện pháp tại chỗ xem là hợp lý, nhưng tại các thuộc địa, chỉ có thể khơi lên ngọn lửa của cuộc nổi dậy Cho tới lúc này, sự kháng cự chỉ là lẻ tẻ và không có tổ chức" [15, tr 93]

Trên đây là những mâu thuẫn xã hội là nguyên nhân của cách mạng

Mỹ, nhưng sẽ là sai lầm và chưa đầy đủ nếu chúng ta không đề cập đến đến các yếu tố và các điều kiện khác đã trực tiếp khơi nguồn cho cách mạng

Mỹ Đó là sự phát triển về giáo dục, văn hoá, tôn giáo ở thuộc địa, là sự tiếp thu các tư tưởng chính trị pháp lý tiến bộ của Thế kỷ ánh sáng Những tư tưởng tiến bộ này đã trở thành vũ khí lý luận cho những nhà lập quốc Mỹ,

nó đã tạo ra một thế hệ tài năng để sau này trở thành những nhà lập quốc kiến tạo nên một mô hình chính quyền mới ở nước Mỹ:

Tuy nhiên yếu tố quan trọng nhất tạo nên khoảng cách mỗi ngày một lớn giữa chính quốc và thuộc địa đó là sự phổ biến một cách hết sức rộng rãi tại các thuộc địa các tư tưởng và học thuyết cộng hòa hoặc đầy nghi kỵ đối với tất cả mọi hình thức

độc tài và độc đoán của chủ nghĩa quân chủ Các tác phẩm của

John Milton và John Locke gặp thấy ở đây mảnh đất rất đặc biệt màu mỡ Hai bộ khảo luận về chính quyền dân sự của J Locke nhất là tập hai được coi là chất chứa mầm mống của Bản Tuyên ngôn độc lập của Hoa Kỳ Khá nhiều người Mỹ, và cả tầng lớp có học, đã đồng ý với quan điểm táo bạo của nhà tư tưởng người Anh này: nhiệm vụ cao cả của nhà nước là bảo vệ sự sống, tự do và quyền tư hữu của mỗi công dân quyền lực chính trị thuộc về nhân dân và nhân dân ủy quyền cho chính quyền Chỉ là cơ quan được ủy nhiệm, chính quyền có phận sự thi hành vì quyền lợi của những người ủy quyền cho mình quyền bính họ đã giao cho mình Nếu chính quyền vi phạm những quyền tự nhiên của công dân, những người công dân có quyền và bổn phận bãi nhiệm [15, tr 89] Những tư tưởng này góp phần chuẩn bị chu đáo cho việc xây dựng một chính quyền về sau : "Một hệ thống chính quyền mà nhà triết học Anh John locke góp phần xây dựng đã được chuẩn bị một cách chu đáo, tỉ mỉ cho thuộc địa mới Một trong những đặc điểm của nó là xóa bỏ được sự tính toán nhằm tạo ra tầng lớp quý tộc cha truyền con nối" [29, tr 31]

Do Anh quốc thực hiện nhiều chính sách hà khắc và những đạo luật thuế đánh vào kinh tế của người của người định cư, nên dân chúng thuộc địa

đã bất mãn và nhiều lần nổi dậy chống lại mẫu quốc Để phong trào nổi dậy giành được kết quả cao hơn, những người định cư đã có sáng kiến tổ chức Đại hội thuộc địa lần thứ nhất ngày mùng 5 tháng 9 năm 1774 ở Philadelphia thuộc Pennsylavani Đại hội có hai quyết định chủ yếu dưới đây:

Một là, Đại hội gửi kiến nghị của thuộc địa lên Vua và Nghị viện Anh yêu cầu chấn chỉnh lại các thiệt hại đã gây nên một cách bất công cho các thuộc địa Kiến nghị của thuộc địa còn đòi quyền về tự do và tài sản cho người lập nghiệp, quyền ấn định thuế của các thuộc địa và trong khi chờ đợi nhà Vua bày tỏ thiện chí của mình, Đại hội ủng hộ việc tái phát động phong trào đòi tẩy chay hàng hóa Anh quốc

Hai là, Đại hội thành lập Hiệp hội lục địa để dẫn dắt phong trào Hiệp hội chủ trương khích lệ những địa phương xóa bỏ những tàn dư của chính quyền Hoàng gia, chủ trương phát triển kinh tế và công nghiệp, đồng thời chuẩn bị những điều kiện để vũ trang khi cần: "Họ bắt đầu thu thập các trang thiết bị quân sự và động viên binh sĩ Và họ đã thổi bùng công luận nhằm tạo nên nhiệt tình cách mạng" [29, tr.78]

Tuy Đại hội thuộc địa lần thứ nhất chưa đi đến quyết định thành lập một chế độ độc lập, nhưng rõ ràng đây là một bước chuẩn bị quan trọng về tư tưởng và tổ chức cho một chế độ trong tương lai

Khi biết rằng những kiến nghị đòi quyền tự do không được vua Anh chấp nhận, Đại hội thuộc địa lần thứ hai đã được tổ chức vào ngày 10 tháng

5 năm 1775 tại Philadelphia bang Pennsylavani Đại hội đã có hai quyết

định quan trọng: Một là quyết định tiến hành chiến tranh vũ trang với quân

đội Anh; và hai là quyết định thành lập Lực lượng vũ trang lục địa thay cho lực lượng dân quân thuộc địa, đồng thời cử đại tá Geoge Washington (1732

- 1799) làm Tổng tư lệnh lực lượng vũ trang Mỹ Dưới sự lãnh đạo của Washington nhiều trận đánh ác liệt đã nổ ra, thắng có, thua có cuộc chiến chưa có hồi kết, nhưng có điều được khẳng định là các thuộc địa đã thực sự tách khỏi Anh quốc và chỉ chờ một tuyên bố chính thức mà thôi: "Vào ngày

10 tháng 5 tức là đúng một năm sau Đại hội thuộc địa lần thứ hai, một nghị quyết đã được thông qua kêu gọi ly khai Lúc này chỉ cần một bản tuyên ngôn theo đúng thủ tục và nghi thức mà thôi" [29, tr 81] Đáp ứng lời kêu gọi đó, một ủy ban gồm năm người do Thomas Jefferson (1743 - 1826) người bang Virginia đứng đầu đã soạn thảo bản Tuyên ngôn và được công bố vào ngày mùng 4 tháng 7 năm 1776, chính thức tuyên bố ra đời một quốc gia mới,

độc lập hoàn toàn với Vương quốc Anh Về sau ngày 4 tháng 7 năm 1776

được coi là ngày quốc khánh của Hợp chúng quốc Hoa Kỳ: "Trên phạm vi rộng lớn, tác phẩm của Jefferson, Bản Tuyên ngôn độc lập được thông qua ngày 4 tháng 7 năm 1776 không chỉ tuyên bố ra của một quốc gia mới mà

còn trình bày một triết lý về tự do của con người, điều đó đã trở thành động lực trong toàn bộ thế giới" [29, tr 82] Tiếng vọng về một tư tưởng tự do và

độc lập trong Bản tuyên ngôn này, hơn một trăm năm sau, ngày 2 tháng 9 năm 1945, ở bên kia bờ Thái Bình Dương, lại vang lên một lần nữa trong Bản Tuyên ngôn độc lập của Hồ Chủ tịch để khai sinh một quốc gia mới là nước Việt Nam dân chủ cộng hòa Sau khi tuyên bố độc lập với Anh, những người định cư ở các thuộc địa đã lập ra nhà nước của mình Đại hội lục địa lần thứ hai đã hoạt động như một nhà nước liên bang: "Các điều khoản của Hợp bang được thông qua một cách khó khăn vào năm 1777, được phê chuẩn còn khó khăn hơn nữa vào năm 1781, đã là những cố gắng đầu tiên của các thuộc địa trên con đường đi đến một chính quyền trung ương" [15, tr 121]

1.2.2 Những yếu kém của chế độ Hợp bang và nhu cầu thành lập Chế độ Tổng thống Hợp chúng quốc Hoa Kỳ

Sau khi tuyên bố sự ra đời của quốc gia, chính quyền Mỹ vận hành theo Hiến pháp lúc đó với tên gọi là Các điều khoản Hợp bang gồm mười

ba điều được phê duyệt và có hiệu lực năm 1781 Theo quy định của Các

điều khoản Hợp bang thì Nhà nước liên bang chỉ có cơ quan lập pháp là Quốc hội mà không có điều khoản nào nói về cơ quan hành pháp liên bang, không có Tổng thống và cơ quan tư pháp liên bang Điều đó nói lên rằng mô hình nhà nước này đã không dựa trên học thuyết chính trị pháp lý nào, hay nói đúng hơn là không được ánh sáng của một lý thuyết nào về tổ chức nhà nước soi đường Quốc hội gồm đại diện của các tiểu bang cử đến, mỗi bang có từ hai đến bảy thành viên Quốc hội theo Các điều khoản Hợp bang

được trao một số quyền hạn quyết định một số vấn đề đối với liên bang, nhưng để quyết định có hiệu lực thì hiến pháp lại quy định phải được đa số tiểu bang đồng ý, mà đại diện các tiểu bang thì khó lòng đồng thuận, do đó quốc hội rất không hiệu quả: "Hội nghị lục địa (Quốc hội liên bang) có quyền điều khiển các lĩnh vực ngoại giao, chiến tranh, bưu chính, đúc tiền,

và bổ nhiệm các sĩ quan trong quân đội liên bang Các quyết định của Hội nghị lục địa muốn có hiệu lực phải được sự đồng ý của đa số tiểu bang, riêng những quyết định tối quan trọng phải được sự chấp thuận của chín trên mười ba tiểu bang" [25, tr 12] Quốc hội lúc đó được nhìn nhận: "Như chỉ

là một tổ chức tập hợp các đại sứ của các địa phương mà thôi" [44, tr 15] Không có cơ quan hành pháp liên bang nên không ai đứng ra thi hành pháp luật và bảo vệ hiến pháp Các thống đốc thì chỉ có quyền hạn trong các tiểu bang Những vấn đề cần giải quyết ngay nhanh chóng và hiệu quả thì không

có ai đứng ra lãnh trách nhiệm và thừa hành mà đều chờ đợi quyết định của Quốc hội một cách chậm chạp và thụ động nên thường lỡ thời cơ Không có cơ quan hành pháp, không có ai đứng ra gánh trách nhiệm cụ thể, mô hình chế độ hợp bang rõ ràng đã để trống vắng một khoảng quyền lực vô cùng cần thiết trong một nhà nước Còn quyền tư pháp, Chế độ Hợp bang cũng không có một hệ thống tòa án liên bang để có thể tiến hành xét xử các hành

vi vi phạm hiến pháp và pháp luật Điều đó nói lên rằng, chế độ Hợp bang

đã chưa có đủ tầm nhìn để thấy được vai trò quan trọng của quyền lực tư pháp Chế độ hợp bang đã không áp dụng lý thuyết về phân quyền cũng như không thực hiện cơ chế đối trọng kiểm soát cân bằng trong các ngành quyền lực nhà nước Đây là những thiếu sót to lớn mà sau này các nhà lập quốc Mỹ đã phát hiện ra và đã sửa chữa triệt để trong chế độ cộng hòa Tổng thống sau này

Đối với các tiểu bang, theo Điều II của Các điều khoản Hợp bang quy định: "Mỗi tiểu bang vẫn duy trì chủ quyền, sự tự do và nền độc lập của mình và mọi quyền khác không giao phó cho quốc hội của Hợp chúng quốc", vì thế, mỗi tiểu bang đều coi mình giống như một quốc gia đều không chịu nhường quyền lực cho chính quyền liên bang Các bang đều đặt quyền lợi trực tiếp của mình lên quyền lợi của liên bang Các bang đều có hiến pháp

có chính quyền và tự phát hành tiền, có nhiều bang tổ chức quân đội: "Chín bang đã tổ chức quân đội riêng, một số bang có hải quân riêng Còn tồn tại

rất nhiều các loại tiền xu và đủ mọi loại tiền giấy của quốc gia và của các tiểu bang, sự đa dạng ấy khiến người ta phải ngạc nhiên, song tất cả các loại tiền đều mất giá nhanh chóng" [29, tr 96]

Về mối quan hệ của chính quyền liên bang với các bang là vô cùng lỏng lẻo, Liên bang hầu như không thể phối hợp các nỗ lực của các bang với nhau và cũng không thể đảm bảo thống nhất trong lãnh đạo Chính quyền liên bang không điều hành dân chúng trực tiếp mà thông qua chính quyền bang, nhưng lại không có khả năng buộc chính quyền bang phải tuân theo các quyết định của liên bang Nhược điểm này đã được Hamilton (1755-1804) một nhà lập quốc nổi tiếng của Hoa Kỳ chỉ rõ:

Tuy chính phủ Liên Hiệp có quyền trưng dụng nhân lực và tiền tài, nhưng lại không có thẩm quyền trực tiếp với các cá nhân công dân của Liên Hiệp Kết quả là tuy trên phương diện lý thuyết, những quyết định của chính phủ Liên Hiệp là những đạo luật mà hiến pháp bắt buộc các tiểu bang phải tuân theo, nhưng trên phương diện thực hành, những quyết định đó chỉ là những đề nghị

để tùy ý các chính phủ tiểu bang thi hành hay bác bỏ [44, tr 55] Trên đây là mô hình chính quyền tổ chức theo Điều khoản Hợp bang, mô hình này đã tỏ rõ vô vàn yếu kém và không hiệu quả, không tạo

ra được một chính quyền trung ương mạnh để đảm bảo an ninh và thịnh vượng chung, cũng không tạo ra được mối liên kết bền chắc giữa liên bang với các bang cũng như các bang với nhau George Washington với cương vị Tổng tư lệnh quân đội lục địa là người thấy rõ nhất những yếu kém bất cập của chế độ Hợp bang:

Suốt tám năm giữ chức Tổng tư lệnh quân đội lục địa, ông

đã từng chỉ huy mười ba đạo quân đồng minh của các tiểu bang

do các tiểu bang này cung cấp lương thực và trả lương, nhưng chưa bao giờ cung cấp được đầy đủ số lượng mà Quốc hội Đại lục

đòi hỏi Ngay trong thời kỳ khói lửa và trước hiểm họa xâm lăng, các tiểu bang cũng rất chậm chạp trong việc đoàn kết thành một khối thống nhất chính trị [5, tr.11]

Sau này Washington đã thừa nhận:

Chính quyền tổ chức theo bộ luật này đã từng thể hiện sự yếu kém và thiếu hiệu quả trong thời chiến Đến thời hòa bình khi các tiểu bang càng ít phụ thuộc nhau, thì liên minh lỏng lẻo của mười ba tiểu bang thật sự gặp nguy hiểm George Warhington nhận xét rằng: các bang chỉ được liên kết với nhau bằng một sợi dây bằng cát [21, tr 18]

Một mô hình tổ chức chính quyền như vậy đã tạo ra tình trạng một liên bang lỏng lẻo, lộn xộn, hỗn loạn và có nguy cơ tan rã:

"Tiền giấy tràn ngập khắp đất nước tạo ra sự lạm phát kinh khủng, tới mức nửa cân chè ở một vài vùng có thể phải mua bằng số tiền lớn là một trăm đô la Tình trạng kinh doanh suy thoái đang lấy đi sinh mệnh của nhiều nông dân và chủ đất nhỏ Một số phải vào tù vì nợ nần, và rất nhiều ruộng đất bị tịch thu hay phải bán để trả thuế Uy tín nền cộng hòa bị nghi ngờ và công chúng bắt đầu mất niềm tin vào chính quyền Hiệp ước với Anh bị cả hai phía phớt lờ và hầu như không có hiệu lực Chính quyền Hợp bang cũng chẳng có uy tín trong con mắt của các nước châu Âu Đó là một chính thể cộng hòa đang bị tê liệt Bất

kỳ người dân nào cũng có thể suy đoán về một kết cục thảm hại

"Từ trang trại đồng quê Mout Vernon, Washington đã viết cho James Madison: tại thời điểm hiện nay, sự khôn ngoan, sự hiểu biết và các tấm gương tốt là cần thiết để cứu hệ thống chính trị này khỏi cơn bão đang treo lơ lửng… Tại mỗi tiểu bang đều có những mầm cháy, mà chỉ cần một tia lửa cũng có thể bùng lên mầm cháy" [21, tr 17] Đến lúc này, thực tế chế

độ Hợp bang đang đứng trước hai con đường buộc phải lựa chọn: hoặc là tan rã hoặc là phải thay đổi thì mới tồn tại được

đã không quy định rõ ràng, hay có quy định nhưng lại không có gì để bảo

đảm nó được tôn trọng và thi hành Nói tóm lại về lý thuyết, mô hình nhà nước Hợp bang tuy dựa trên hiến pháp, nhưng mô hình đó không áp dụng các lý thuyết phân quyền, không có một lý thuyết tiến bộ nào được áp dụng trong tổ chức quyền lực nhà nước trung ương, cũng như trong việc điều chỉnh mối quan hệ giữa các cơ quan trong bộ máy đó, mối liên hệ giữa liên bang với tiểu bang cũng không được xử lý tốt

Dưới góc độ thực tế: Mô hình nhà nước Hợp bang đã vận hành không tốt Nhà nước trung ương đã không đủ quyền, không đủ mạnh, để liên kết sức mạnh của các bang, thiếu sự lãnh đạo tập trung nhanh chóng và thông suốt nên trong thời chiến gặp nhiều khó khăn Trong thời bình, nhà nước trung ương nợ nần chồng chất mà không thu được thuế, tình trạng một xã hội rối loạn, luật pháp không được thi hành dẫn đến các cuộc nổi loạn của dân chúng, còn các bang mỗi nơi một giang san cát cứ, không tuân thủ hiến pháp liên bang Về đối ngoại các hiệp ước của Hợp bang với các nước khác không

được tôn trọng, có bang còn tiến hành đàm phán riêng với các nước, uy tín của Hợp bang với quốc tế không còn Hamilton (1755-1804) đánh giá:

Chúng ta có những lãnh thổ và những tô giới mà ngoại quốc đã cam kết với chúng ta là sẽ trả lại cho chúng ta và đáng lẽ phải trả lại cho chúng ta từ lâu rồi Thế mà hiện nay ngoại quốc còn giữ những lãnh thổ và tô giới đó, vừa làm thiệt hại tới quyền lợi của quốc gia chúng ta, vừa xâm phạm tới quyền lực của quốc gia chúng ta Chúng ta có đủ khả năng để đẩy lùi ngoại xâm không? Nhưng chúng ta không có quân đội, không có tài chính,

mà cũng không có cả chính phủ nữa (ý muốn nói Chính phủ Hợp bang) Do vị trí địa lý của quốc gia chúng ta, chúng ta có quyền

tự do giao thông trên sông Mississipi hay không? Nhưng Tây Ban Nha không cho chúng ta hưởng quyền giao thông đó [44, tr 52] Ngoài ra, chúng ta còn thấy rằng, mô hình chế độ Hợp bang do xây dựng và vận hành trên hiến pháp 1781 là bản hiến pháp rất nhiều yếu kém, không dựa trên một học thuyết nào, không vận dụng những kinh nghiệm, những bài học lịch sử về xây dựng chính quyền của các nước trong lịch sử Như Hamliton đánh giá:

Thứ hiến pháp mà Hamliton, chính trị gia xuất sắc thuộc thế hệ thứ hai của cuộc Cách mạng Mỹ, sau này trở thành một

trong những kiến trúc sư cho hệ thống chính quyền và kinh tế

Mỹ, gọi là một sự khờ dại … và: Quốc hội Hợp bang chỉ là nhóm chính trị gia có tầm nhìn hạn hẹp, những người dễ dàng hi sinh mạng sống của binh lính và tương lai của toàn bộ dân tộc bằng cách lãng phí thời gian trong những cuộc tranh luận vụn vặt, chứ không phải những nghiên cứu, tranh luận thấu đáo hay suy xét kỹ càng, có tầm nhìn xa, trông rộng, trong quá trình hình thành chính sách chính quyền tổ chức theo bộ luật này đã từng thể hiện

sự yếu kém và thiếu hiệu quả trong thời chiến [21, tr 18]

Như vậy trên cả phương diện lý luận và thực tiễn nhà nước Hợp bang chưa phải là nhà nước pháp quyền thực thụ, mà là một nhà nước kém hiệu quả và có nguy cơ sụp đổ: "Nhiều người Mỹ coi các điều khoản của Liên bang không phân tách này là một sai lầm" [46, tr 26] Hồ Chủ tịch khi nghiên cứu về cách mạng Mỹ cũng đánh giá như sau:

Đối với cách mạng Mỹ, Nguyễn ái Quốc cho rằng trong buổi đầu Tuyên ngôn độc lập và các điều khoản của Liên bang

về quyền con người là tiến bộ Song cách mạng Mỹ là cách mạng tư sản, một cuộc cách mạng không triệt để, Tuyên ngôn

độc lập và các điều khoản của Liên bang được coi là hiến pháp

đầu tiên của nước Mỹ, trong đó nói quyền lực tối cao thuộc về nhân dân nhưng thực tế quyền lực đó rơi vào tay một số ít người, còn đa số công nông vẫn cực khổ [33, tr 109]

Tình hình đó làm xuất hiện một nhu cầu cấp thiết và cấp bách là cần một mô hình chính quyền liên bang mới, vừa hạn chế được căn bệnh độc tài chuyên chế, vừa hiệu quả, mạnh mẽ, để có thể tạo được an ninh và thịnh vượng chung, cũng như có thể liên minh bền chặt giữa các tiểu bang trong một quốc gia thống nhất Trước đòi hỏi như thế, một hiến pháp mới đã ra

đời, và cùng với các điều kiện khác, một chế độ mới được xây dựng - Chế

độ Tổng thống hợp chúng Hoa Kỳ

1.3 Chế độ Tổng thống Hoa Kỳ là kết quả của sự thỏa hiệp các xu hướng chính trị; tổng kết các tư tưởng chính trị pháp

lý và kinh nghiệm về xây dựng chính quyền của các quốc gia

1.3.1 Các xu hướng chính trị về xây dựng nhà nước

Như trên đã phân tích, chế độ Hợp bang đã thể hiện rõ ràng tình trạng bất cập, và nhu cầu thành lập một chế độ mới đã ngày càng trở nên cấp bách Nhưng bỏ chế độ Hợp bang thì xây dựng một chế độ mới như thế nào? Vấn đề này đã diễn ra nhiều cuộc tranh luận giữa các bang, giữa các chính khách và trong công chúng Mỹ Để giải quyết nhu cầu này, một đại hội gồm năm lăm đại biểu đến từ các bang được triệu tập tại Philadelphia bang Pennsilavani vào thứ sáu, ngày 25 tháng 5 năm 1787 Hội nghị này về sau được gọi là Hội nghị lập hiến Tại Hội nghị này, ba mô hình chính quyền mới được đệ trình, và xoay quanh ba mô hình này là hai xu hướng chính trị chủ yếu, tiêu biểu cho nguyện vọng của các bang và của công chúng cũng như các nhà lập quốc Mỹ Tất nhiên thời kỳ này có nhiều xu hướng nhưng có hai xu hướng chính trị chủ yếu là: xu hướng ủng hộ liên bang và xu hướng phản đối liên bang, hai xu hướng này về sau là nền tảng cho việc xuất hiện hai đảng lớn ngự trị trên chính trường nước Mỹ cho đến thời kỳ hiện đại Ba mô hình chính quyền được đệ trình lên Hội nghị là:

* Phương án Virginia

Phương án này do bang Virginia đệ trình Phương án có mười năm

điểm, dựa theo Hiến pháp trước đó của bang và có nhiều điểm bổ sung Trong đó có những điểm chủ yếu như quyền lực của nhà nước sẽ được phân làm ba ngành quyền lực Đó là quyền lập pháp, quyền hành pháp và quyền tư pháp, mỗi ngành quyền lực sẽ được cấu trúc để kiểm soát và tạo thế cân bằng với hai ngành kia Quyền lập pháp sẽ giao cho quốc hội gồm hai viện Quyền hành pháp tức là Tổng thống sẽ được cả hai viện của Quốc hội bầu chọn Còn bộ máy của cơ quan tư pháp sẽ bao gồm tòa án các cấp, và các

cơ quan này cũng do cơ quan lập pháp chọn ra Chính quyền trung ương sẽ

được giao rất nhiều quyền ví dụ chính quyền trung ương có quyền phủ nhận mọi bộ luật mà cơ quan lập pháp tiểu bang ban hành Nhìn vào mười lăm

điểm của kế hoạch Virginia, chúng ta thấy đây là một mô hình chính quyền

đã áp dụng học thuyết phân quyền, chính quyền trung ương được tập trung nhiều quyền hành rộng rãi, nhưng quyền hạn của các tiểu bang không được coi trọng, quyền hạn của công dân chưa được đề cập đến Những điểm này

đã gây tranh cãi rất nhiều giữa đại biểu của các bang, giữa bang lớn và bang nhỏ, giữa những người ủng hộ quyền dân chủ của công dân và những người ủng hộ một chính quyền trung ương hùng mạnh

* Phương án New Jersey

Phương án do bang New Jersey đưa ra gồm chín điểm Trong đó những nội dung chính của kế hoạch này là tăng cường thêm quyền lực cho quốc hội Quốc hội có quyền điều hành thương mại trong toàn quốc, quyền thu thuế Các đạo luật của quốc hội và những hiệp ước mà quốc hội thông qua sẽ là đạo luật tối cao bắt buộc đối với các bang Điểm bốn của kế hoạch này quy định quốc hội có quyền thành lập bộ máy hành pháp và các viên chức của bộ máy này: "Quốc hội Liên minh chọn lựa bộ máy hành pháp quốc gia bao gồm một số người giữ chức vụ trong một nhiệm kỳ một số năm, nhận chính xác một lượng tiền nhất định, tại những thời điểm nhất

định, bồi thường cho công việc của họ" [21, tr 87] Theo phương án này quốc hội chỉ có một viện duy nhất, bộ máy hành pháp sẽ do một nhóm cá nhân lãnh đạo, về quyền tư pháp thì theo điểm ba của kế hoạch này quy

định tòa án liên bang chỉ được trao quyền phúc thẩm Như vậy qua những

điểm chủ yếu của phương án New Jersey thì mô hình chính quyền mới, chỉ thay đổi và mở rộng thêm một số quyền mà chính quyền Hợp bang trước chưa có Phương án này được các bang nhỏ như New jersey, Delaware, Marylan ủng hộ Về thực chất mô hình chính quyền chỉ sửa đổi mô hình nhà nước Hợp bang mà thôi: "Thay vì đề xuất một mô hình chính quốc gia

mới, phương án của Paterson (1745 - 1806) - một đại biểu của bang New Jersey (tức kế hoạch New Jersey) chỉ là một loạt sửa đổi đối với Các điều khoản Hợp bang Các đại biểu từ bang nhỏ đều tập hợp quanh phương án này" [21, tr 25] Nhìn chung phương án Virginia được các bang lớn ủng hộ

và cũng được nhiều đại biểu của hội nghị hưởng ứng Đánh giá về hai phương

án, ông John Lansing (1754 - 1829), một đại biểu của bang New York nhận xét: "Kế hoạch này (tức phương án New Jersey) quả thật là một kế hoạch để

tu chính lại bản Điều khoản Liên hiệp, còn kế hoạch của Virginia thì nhằm mục tiêu thay thế Liên hiệp bằng một chính phủ quốc gia" [5, tr 62]

* Phương án Hamilton

Đứng trước tình hình, Hội nghị tranh luận gay gắt mà chưa thống nhất để chọn lựa một mô hình chính quyền mới nào, Hamilton (1755-1804) một thư ký và là bạn của Warshington, đại biểu của bang New York đã đưa

ra một phương án thứ ba Những điểm chính của phương án thứ ba là các tiểu bang sẽ không có quyền lực nào ngoài việc quy định những vấn đề thuộc địa phương, những bang này gần với như là một đơn vị tỉnh của một quốc gia thống nhất và hùng mạnh Quốc hội cũng chia làm hai viện nhưng thượng viện có quyền lực cao hơn hạ viện Trưởng ngành hành pháp, có một quyền lực to lớn, giống như một vị quân vương nhưng được bầu theo nhiệm

kỳ và theo hành vi đúng đắn của ông ta, có thể phủ nhận tất cả các dự án luật của quốc hội Mô hình mà Hamilton đưa ra, được các đại biểu đánh giá là giống như mô hình chính quyền Anh, ở đó có một ông vua độc đoán chuyên quyền, điều mà mọi người dân Mỹ vẫn còn lo sợ, do vậy phương án Hamilton không được các đại biểu hưởng ứng Nhưng chính Hamilton lại cho rằng mô hình chính phủ Anh lại là thích hợp ở nước Mỹ: "Ông không lưỡng lự một chút nào mà đề nghị, nhưng chỉ nhân danh ý kiến riêng của ông mà thôi, rằng chính phủ Anh là chính phủ hoàn hảo nhất nước Anh và trên thế giới; và ông tin tưởng là không một chính phủ nào nếu không tương tự với chính phủ Anh lại có thể thích hợp được cho nước Mỹ" [5, tr 64] Phương

án mà Hamilton đưa ra tuy không được chấp nhận, nhưng những ý tưởng và cách đánh giá của ông về mô hình chính quyền Anh, chứng tỏ Ông có tầm nhìn rộng lớn và sự hiểu biết sâu sắc về các hình thức chính thể PGS.TS Nguyễn Đăng Dung đánh giá: "Anh quốc là quê hương của các chính thể"

Ngoài ba phương án trên, trong quá trình thảo luận các đại biểu còn

đưa ra một số mô hình chính quyền khác như: Chia Liên bang làm mười ba lãnh thổ bằng nhau; hoặc để một số bang tự liên kết với nhau thành một quốc gia; hoặc soạn thảo một hiến pháp để những bang tự động muốn tham gia thì ký kết để hình thành liên minh Nhưng tất cả các mô hình này đều không

được đưa ra thảo luận Toàn bộ thời gian của hội nghị dành cho phương án của bang Virginia, và của bang New Jersey Có rất nhiều xu hướng chính trị khi tranh luận về hai phương án này, nhưng tựu trung lại có hai xu hướng chính Một bên là các bang lớn (Massachusetts, Virginia, Pennsylavania) và một bên

là các bang nhỏ (Marylan, Delaware, New Jersey) Một bên là những người ủng hộ một chính quyền liên bang mạnh mà đại diện tiêu biểu là Hamliton, một bên là những người muốn bảo vệ chủ quyền của các tiểu bang và e sợ

về một chính quyền mạnh, đe dọa đến quyền của dân chúng và của các bang, tiêu biểu là Thomas Jefferson (1743-1826), người sau này làm Tổng thống thứ ba của Hoa Kỳ Một bên là các bang miền bắc như, New hampshire, New York, Massachusetts và những người muốn xóa bỏ chế độ nô lệ, một bên là các bang miền nam như Nam Carolina, Marylan, Delaware và những người muốn duy trì chế độ nô lệ Hai xu hướng, đã gây rất nhiều khó khăn trong quá trình thảo luận để tìm ra một mô hình chính quyền, một chế độ mới để thay thế chế độ Hợp bang Hai xu hướng này, mà franklin (1706 -1790) một người được coi là nhà bác học Mỹ, trong một buổi trò chuyện với bạn ông là Cutler franklin so sánh như một con rắn có hai đầu:

Ông franklin vừa mới nhận được ngày hôm nay con rắn hai đầu ngâm trong chai rượu Trong khi hai người nói tới con rắn

kỳ lạ này, ông franklin nói rằng con rắn này chắc chắn bị phiền

nhiễu vì khi nó bò trong bụi, nếu vướng vào một cành cây nào, nó

sẽ không biết theo đầu nào và bò sang phía nào Chuyện con rắn hai đầu lại làm cho franklin nhớ tới một việc xảy ra ở Hội nghị lập hiến, khiến Ông ví con rắn hai đầu đó như nước Mỹ [5, tr 77]

Xu hướng phân đôi này, như trên đã nói, đã ảnh hưởng tới việc hình thành các đảng phái chính trị ở Mỹ: "Trong buổi thảo luận, đại biểu Wilson

đã thể hiện một kiến thức và trí tuệ về nhà nước đặc biệt xuất sắc về bênh vực một mô hình chính quyền liên bang mạnh Nhưng Lansing, tiểu bang New York và Paterson tiểu bang New Jersey kiên quyết đấu tranh đòi giữ lại quyền của tiểu bang Sau này, quyền của tiểu bang là một trong những nguyên nhân chủ yếu hình thành các đảng phái chính trị ở Mỹ" [21, tr 89] Hai xu hướng trong thời kỳ hình thành chế độ Cộng hòa Tổng thống Hoa Kỳ xuất hiện hoàn toàn không phải do lợi ích của một cá nhân hay một nhóm người nào, mà hình thành là do thực trạng lúc đó ở nước Mỹ Các bang không phát triển đồng

đều, tình hình kinh tế và phương thức sản xuất ở các bang là khác nhau, vị trí địa lý và tài nguyên của các bang cũng khác nhau, dẫn đến quyền lợi khác nhau và hai phe là đại diện cho những quyền lợi khác nhau đó:

Cuộc xung đột hình thành vào những năm 1790 giữa phái ủng hộ chủ nghĩa liên bang và phe chống chủ nghĩa liên bang đã có

ảnh hưởng mạnh mẽ tới lịch sử nước Mỹ Phái ủng hộ chủ nghĩa liên bang do Alexander Hamliton lãnh đạo… đại diện cho những quyền lợi thương mại đô thị của các vùng cảng biển; phe chống chủ nghĩa liên bang do Thomas Jefferson(1743-1826) lãnh đạo ủng

hộ những quyền lợi của nông thôn và của miền nam [29, tr.112] Hai xu hướng này không chỉ diễn ra trong hội nghị mà ảnh hưởng tới toàn thể xã hội:

Cũng giống như tại Hội nghị, các chính trị gia và dân chúng trên khắp cả nước cũng chia thành hai phe: chống bản hiến pháp,

chống chế độ Liên bang, họ chống báng hiến pháp vì cho rằng Hiến pháp chỉ nói đến phân quyền mà không nói đến nhân quyền

và phe ủng hộ bản hiến pháp, ủng hộ chế độ Liên bang Quan

điểm của những người ủng hộ cũng như chống đối Hiến pháp

được in đi in lại trên tất cả các tờ báo trong cả nước [21, tr 36] Hai xu hướng trên cũng góp phần tạo ra các đảng phái chính trị sau này: "Chính sự ăn thua này dẫn đến sự hình thành trong nước hai mầm mống đầu tiên của các đảng phái chính trị, ủng hộ chế độ liên bang và chống lại chế độ liên bang" [15, tr 134] Những người ủng hộ liên bang tập hợp quanh Hamliton thành lập đảng Liên bang, những người chống liên bang tập hợp xung quanh Jefferson, thành lập Đảng Cộng hòa - dân chủ (Đảng này khác với đảng Cộng hòa của Tổng thống Abraham Linconln (1809-1865) lập năm 1854) Cuộc tranh luận của hai phe diễn ra rất gay gắt trong quá trình xây dựng hiến pháp và cũng tác động rất lớn đến việc hình thành Chế độ Tổng thống: "Quá trình thảo luận để đi đến hiến pháp là một quá trình đấu tranh giữa các trường phái tư tưởng đại diện cho những lợi ích khác nhau, giữa những người chủ trương xây dựng một chính quyền trung ương mạnh và những người ủng hộ duy trì chế độ quyền hành chủ yếu nằm trong tay tiểu bang, giữa lợi ích nông nghiệp và lợi ích công nghiệp" [30, tr 14] Nội dung chủ yếu của các cuộc tranh luận đó là chọn mô hình hình chính quyền nào? quyền lực của liên bang và tiểu bang như thế nào cho phù hợp, làm thế nào để có được chính quyền trung ương mạnh mà không thôn tính chủ quyền của các bang? Làm thế nào để giữ được các quyền rộng rãi của công dân vừa giành được từ Anh quốc, vừa tránh được tình trạng dân chủ thái quá và sự tiếm quyền của các tiểu bang Hai phe còn đấu tranh gay gắt

về quyền đại diện và cách thức bầu cử hai viện của Quốc hội

Cuộc tranh luận giữa hai phe không chỉ diễn ra trong hội nghị lập hiến mà còn diễn ra tại chính quyền của các tiểu bang và diễn ra trên toàn

thể công chúng Mỹ với những bài báo nổi tiếng của các chính trị gia xuất sắc: "Những cuộc tranh luận, lý lẽ của cả hai phe nhóm đã được bày tỏ bằng báo chí, bằng các cơ quan lập pháp và các hội nghị bang" [29, tr 108] Lý

lẽ của phe chống liên bang là: liệu một chính phủ trung ương hùng mạnh có thể dẫn đến việc chính phủ đó lấn át quyền của các tiểu bang và áp chế người dân bằng các khoản thuế khóa nặng nề giống như chính phủ Anh hay không? Tại sao Hiến pháp là bản văn thiết kế nên mô hình chính quyền, hạn chế quyền của chính phủ, nhưng lại không tuyên bố một cách rõ ràng rằng những quyền tự nhiên cơ bản của dân chúng không thể trao cho chính quyền, giống như hiến pháp của bang Virginia đã từng tuyên bố về quyền của dân chúng, mà những nội dung đó tạo nên tính nhân bản của hiến pháp: "Những luận cứ chống đối Hiến pháp của phe chống Liên bang là việc thiếu vắng Tuyên ngôn về các quyền Nhiều người Mỹ lo sợ rằng, sau khi thiết lập, chính quyền liên bang sẽ cướp hết mọi quyền tự do của dân chúng và sẽ chèn ép họ, và rồi sẽ biến thành một thứ nhà nước chuyên quyền, hoặc của giới quý tộc" [21, tr 341] Một đại biểu của phe chống liên bang là Patrick Henry (1736 - 1799), đã phê phán chủ trương cân bằng đối trọng của phe liên bang: "Những trò cân bằng và đối trọng giả tạo và hào nhoáng kia, cái trò bước đi trên dây đầy mạo hiểm, những vụ huyên náo ầm ĩ, nhưng toan tính kỳ quặc về kiểm soát và cân bằng để làm gì? Ông đòi hỏi một bản hiến pháp cô

đọng hơn, chắc chắn hơn, nêu bật được quyền của dân chúng và những giới hạn quyền lực của chính quyền" [21, tr 45] Những phản đối của phe chống liên bang không phải là không có có cơ sở Những luận điểm này đã góp phần trong việc phê chuẩn mười Tu chính án đầu tiên về nhân quyền Phe ủng hộ liên bang đã nêu những lập luận của mình về việc phải thi hành mô hình nhà nước liên bang trong tác phẩm rất nổi tiếng Những bức thư người liên bang Tác phẩm này đã được tác giả cuốn "Bàn về nền dân chủ Mỹ" là Tocqueville đánh giá: "Đó là cuốn sách tuyệt vời và có lẽ gần gũi và cần thiết nhất đối với các chính khách của tất cả các nước" [21, tr 40] Trong bài phát biểu tại Hội nghị

phê chuẩn của bang New York, Alecxander Hamliton (1755 - 1804) đại biểu của phe ủng hộ liên bang lập luận rằng, không phải chính quyền trung ương mạnh thì không cần đến chính quyền tiểu bang, cũng không phải chính quyền trung ương trực tiếp tác động đến dân chúng thì dân chúng sẽ e ngại chính quyền, mà ngược lại chính quyền trung ương mạnh vẫn cần có chính quyền tiểu bang và dân chúng lại càng được bảo vệ hơn, vì đều đó là phù hợp với tâm lý và bản chất con người, ai gần gũi hơn thì có nhiều tình cảm hơn, giống như quy luật của lực học: vật càng xa tâm thì lực hút càng giảm:

Có những nguyên tắc mang tính xã hội trong bản chất của loài người giúp chúng ta rút ra những kết luận đúng đắn về tư cách và đạo đức của những cá nhân và của cả cộng đồng Chúng

ta yêu gia đình chúng ta hơn những người hàng xóm và yêu những người hàng xóm hơn những đồng bào Những tình cảm quyến luyến của con người, cũng giống như sức nóng của mặt trời, càng ra xa trung tâm, sẽ càng mất sức nóng, và lực tác động

sẽ tỷ lệ nghịch với phạm vi chịu tác động [21, tr 362]

Tư tưởng này của Hamliton ta thấy trùng hợp với tư tưởng của Lý Tôn Ngô (1879 - 1944) người Trung Quốc khi ông viết rằng: "Sự biến đổi nhân tâm đều theo quy luật của lực học, các sự tích cổ kim đông tây, việc chính trị ngày nay, việc vặt thường ngày, trong tâm khảm của mình, ở lý hóa

số học, ở các thuyết phương tây đều biểu hiện rõ ràng, cảm thấy có thể thông

được" [38, tr 101] Một lập luận quan trọng khác của phe Liên bang được James Madion (1751 -1836) đưa ra khi ông phê phán chính thể quân chủ,

và bất lợi của chính thể cộng hòa bé nhỏ để từ đó khẳng định sự cần thiết phải có chính quyền liên bang:

Trong nền quân chủ tuyệt đối, nhà vua hoàn toàn trung lập với các phe phái và tầng lớp khác nhau, nhưng nhà vua có thể

hi sinh hạnh phúc của toàn thể dân chúng cho tham vọng, hay mưu đồ cá nhân Trong nhà nước cộng hòa bé nhỏ, chính quyền

sẽ được kiểm soát để không thể hi sinh quyền lợi của toàn thể dân chúng, nhưng chính quyền đó không đủ trung hòa những phe phái cấu thành nhà nước Trong một nước cộng hòa rộng lớn như Hợp chúng quốc, chính quyền liên bang sẽ đảm bảo được tính trung lập giữa các đảng phái của các tiểu bang, đồng thời cũng tự kiểm soát được chính mình, bởi chính quyền sẽ độc lập với cả cộng đồng, nên không thể phản bội lợi ích chung của dân chúng [21, tr 298] Cuộc tranh luận giữa hai phe đã tạo ra Một thỏa hiệp vĩ đại đó là Hiến pháp 1787, dựa vào bản Hiến pháp này chế độ Tổng thống Hợp chúng quốc Hòa Kỳ đã được tạo ra

Nội dung chính của những thỏa hiệp đó là: thành lập Quốc hội hai viện để giải quyết mâu thuẫn giữa bang lớn và bang nhỏ Bang nhỏ được ngang bằng, bình đẳng với bang lớn ở thượng viện, thể hiện ở số lượng hai

đại biểu cho mỗi bang không kể bang lớn hay bang nhỏ Ngược lại, ở bang lớn số dân đông hơn phải có nhiều đại biểu hơn nên số lượng đại biểu ở hạ viện sẽ phụ thuộc vào số lượng dân cư ở mỗi bang Như vậy, ở bang lớn số

đại biểu bao giờ cũng nhiều hơn so với số đại biểu của bang nhỏ Quy định này có hiệu lực rất nhiều năm cho đến năm 1920 được thay đổi bằng quy

định mới là số đại biểu cố định của hạ viện là 435 người Để tránh cho trường hợp với số lượng đại biểu áp đảo, hạ viện có thể khuynh loát thượng viện, đại biểu các bang cũng thỏa thuận quy định cho hai viện ngang quyền, không có viện nào lãnh đạo viện nào

Một thỏa hiệp khác giữa hai xu hướng chống hiến pháp và phe ủng

hộ hiến pháp là phe chống hiến pháp sẽ bỏ phiếu chấp nhận hiến pháp nếu phe ủng hộ hiến pháp chấp nhận ghi trong hiến pháp tuyên ngôn về các quyền Sau này, ngay trong kỳ họp Quốc hội đầu tiên, mười tu chính án Tuyên ngôn về các quyền đã được phê chuẩn theo yêu cầu của phe chống hiến pháp Ngoài ra, giữa các bang miền Bắc và miền Nam cũng đạt được thỏa hiệp quan trọng Các bang miền Bắc chấp nhận cho các bang miền

Nam duy trì việc nhập khẩu nô lệ trong một thời gian là hai mươi năm và số nô lệ khi bầu cử sẽ được tính theo tỷ lệ 3/5 Ngược lại, các bang miền Nam chấp nhận cho các bang miền Bắc khi phê chuẩn các dự luật về hàng hải, thương mại chỉ cần sự chấp nhận của đa số quá bán tại nghị viện là được Sự chấp nhận này tạo điều kiện thuận lợi cho các bang miền Bắc khi ký các hiệp ước hàng hải, thương mại là các thế mạnh của miền Bắc, vì nếu phe miền Nam đòi đủ đa số tuyệt đối 2/3 số phiếu ở nghị viện thì bang miền Bắc khó lòng có được những hiệp ước hàng hải, thương mại mang lại lợi nhuận cho mình Sự thỏa hiệp cao nhất giữa các xu hướng là tạo ra bản Hiến pháp 1787 - một bản văn tới nay vẫn còn hiệu lực - và dựa trên Hiến pháp này chế độ Tổng thống Hợp chúng quốc Hoa kỳ được xây dựng

1.3.2 Tổng kết các tư tưởng chính trị pháp lý và kinh nghiệm về xây dựng chính quyền ở các quốc gia

Chế độ Tổng thống Hợp chúng quốc Hoa Kỳ ra đời là từ sự hình thành mười ba bang nguyên khai, và từ những nhu cầu thực tế của nước Mỹ như đã trình bày ở trên Nhưng có một lý do nổi bật nữa để tạo thành chế độ Tổng thống Hợp chúng quốc Hoa Kỳ: đó là sự tổng hợp rút đúc những tư tưởng về xây dựng chính quyền của các nhà tư tưởng trong nền văn minh Hy Lạp - La Mã cổ đại, tư tưởng của các nhà khai sáng ở châu Âu thế kỷ XVII - XVIII; đó

là những bài học được rút ra từ kinh nghiệm thực tiễn xây dựng chính quyền của nhà nước Anh, từ bản thân nước Mỹ, và các quốc gia khác trong lịch sử

1.3.2.1 Những tư tưởng chính trị pháp lý ảnh hưởng đến chế độ Tổng thống Hợp chúng quốc Hoa Kỳ

- Tư tưởng của các triết gia Hy Lạp cổ đại

Trong quá trình tranh luận để lựa chọn một mô hình chính quyền cho nước Mỹ, các nhà lập quốc đã viện dẫn những tư tưởng của các triết gia để soi sáng cho những luận điểm của mình Tư tưởng về nền cộng hòa và nhà nước liên bang là một trong những tư tưởng chủ đạo của các nhà lập quốc Mỹ

Trong quá trình thảo luận hiến pháp để thiết kế một mô hình chính thể, tư tưởng về một chính thể quân chủ có được nêu ra nhưng đã bị gạt sang một bên Hầu hết các đại biểu đều tập trung thảo luận về chính thể cộng hòa Chính thể cộng hòa (Republic) theo tác giả Lê Đình Hồ là: "Hình thức của chính quyền

mà trong đó quyền tối thượng thuộc về dân chúng và những đại diện được bầu của họ" [24, tr 505] Còn theo tác giả Đào Duy Anh thì: "Chính thể cộng hòa

là chính thể trong ấy chủ quyền thuộc về toàn thể nhân dân" [1, tr 124] Tác giả Phan Văn Các giải thích: "Cộng hòa là chính thể không có vua, còn gọi

là chế độ cộng hòa" [4, tr 58] Tư tưởng về chính thể cộng hòa đã được các nhà lập quốc Mỹ sử dụng như một luận điểm quan trọng để tranh luận trong hội nghị lập hiến Bedford (1747 - 1812) một đại biểu của bang Dlaware, khi bàn về quyền đại diện bình đẳng của các bang trong thượng viện, Ông đề nghị hãy vận dụng những tư tưởng tiến bộ của So Lon (khoảng 638 - 559 TCN) trong việc thành lập cơ quan quyền lực: "Nhưng trong bất cứ trường hợp nào, các bang nhỏ cũng bị thiệt thòi Chúng ta phải noi theo So Lon" [21, tr 162] Theo So Lon thì: "Những cơ quan quyền lực công cộng trọng yếu được tổ chức theo nguyên tắc đại biểu của nhiều đẳng cấp, trong đó có cả đẳng cấp thứ tư là tá điền" [26, tr 60] Dựa vào tư tưởng này, Bedford (1747 - 1812)

đã thuyết phục hội nghị để cho đại diện của các bang lớn và bang nhỏ được bình đẳng trong thượng viện Trong hình thức chính thể Mỹ, nhất là cách thức bầu cử hạ viện Mỹ, chúng ta còn thấy được tư tưởng về nền cộng hòa của một chính trị gia xuất sắc cổ đại Hy Lạp khác là Clixten (khoảng thế kỷ VI TCN) Trong những năm 508-506 (TCN) Clixten đã có những cuộc cải cách chính trị tiến bộ để dân chủ hóa A-ten Khi thành lập cơ quan quyền lực của A-ten, Ông đã áp dụng cách thức bầu cử theo tỷ lệ dân gần giống như cách thức mà sau này hạ viện Mỹ áp dụng: "Hội đồng nhân dân được tổ chức theo nguyên tắc: hàng năm mỗi liên khu cử vào năm mươi đại biểu, được bầu bằng phương pháp bốc thăm; theo tỷ lệ ở mỗi khu, cử tri càng đông thì càng được nhiều đại biểu Lần đầu tiên trong lịch sử, chế độ bầu cử dân biểu theo tỷ lệ

dân số được thực hành" [27, tr 34] Chính quyền được tổ chức qua bầu chọn của Clixten, về sau được các sử gia đánh giá đây là chính thể cộng hòa dân chủ chủ nô: "Với cơ cấu tổ chức quyền lực nhà nước, với việc công dân tham gia vào sinh hoạt chính trị như đã trình bày ở trên, chính thể cộng hòa dân chủ chủ nô đã được thiết lập đầy đủ theo đúng nghĩa của nó" [55, tr 33]

- Tư tưởng của các triết gia La Mã cổ đại

Khi xây dựng mô hình chính quyền cộng hòa, các nhà lập pháp Hoa

Kỳ rất e sợ một chính thể chuyên chế, đồng thời họ cũng luôn nghĩ đến việc phải có một cơ quan dân biểu để nói lên tiếng nói của dân chúng Trong quá trình thảo luận, các nhà lập pháp đã nghiên cứu đến mô hình nhà nước La Mã cổ đại theo tư tưởng của Polybe (201 - 120 TCN) Polybe một nhà tư tưởng

La Mã cổ đại, sau khi phân tích các hình thức chính quyền, Ông cho rằng:

Thể chế chính trị đó (tức là chính thể hỗn hợp) biểu hiện rất rõ trong hiến pháp La Mã qua sự phối hợp khéo léo giữa các quyền lực nhà nước Nhìn vào cơ quan chấp chính tối cao thì là Quân chủ Nhìn vào Nguyên lão nghị viện là Quý tộc Còn các Hội đồng và các "Cơ quan bảo dân" lại là dân chủ Sự phân bố và kết hợp quyền lực đó làm cho mỗi quyền lực cần đến các quyền lực khác và các quyền lực khác không vượt qua được nó Do vậy, nhờ hệ thống quyền lực cân đối, nhà nước La Mã định được những kết quả tốt nhất về đối nội, đối ngoại, mở rộng thành đế chế hùng mạnh [26, tr 75]

James Madison (1751 - 1836) đại biểu của bang Virginia, khi nghiên cứu về "Cơ quan bảo dân" của nhà nước La Mã cổ đại, ông cho rằng việc "Cơ quan bảo dân" mất đi sức mạnh của nó là do đã tăng số lượng đại biểu từ hai lên mười đại biểu và do đó trong nội bộ của cơ quan này bị chia

rẽ bè phái và cuối cùng bị Viện nguyên lão chi phối Từ đó Madison đề nghị chỉ nên bầu một số ít đại biểu ở thượng viện:

Cần phải xem xét ví dụ điển hình về mô hình Quan bảo

hộ dân ở La Mã Họ đánh mất ảnh hưởng và quyền lực của mình khi có thêm thành viên Nguyên nhân của việc này rất rõ ràng: họ

được bổ nhiệm để đảm bảo những quyền lợi và thực thi đòi hỏi của dân chúng Lã Mã, bởi dân chúng quá đông không thể phối hợp được Những ngay lập tức, chính họ lại bị chia thành các phe phái để trở thành con mồi của giới quý tộc Dân chúng càng đông, thì càng có nhiều đại biểu Họ càng trở nên không kiên định và dễ

bị chia rẽ ngay trong nội bộ hoặc là trở nên ngờ nghệch trước những mưu mô của các phe phái đối lập, tất yếu không thể thực hiện được bổn phận của mình Nếu sức mạnh và uy quyền của một nhóm người phụ thuộc vào phẩm chất của từng cá nhân, thì

số lượng càng đông uy quyền càng lớn Nhưng khi các thẩm quyền chính trị được trao cho họ, số lượng càng ít, thì sức mạnh càng lớn Cần nghiên cứu những xem xét này để áp dụng cho thượng viện [21, tr 79]

Về sau số lượng đại biểu ở thượng viện, được Hội nghị lập hiến quyết định là hai đại biểu, điều đó chứng tỏ tư tưởng các triết gia cổ đại La Mã

đã ảnh hưởng đến quá trình hình thành mô hình chế độ Tổng thống Hoa Kỳ

- ảnh hưởng của học thuyết chính trị pháp lý trong Thế kỷ ánh sáng

ở châu Âu đến chế độ Tổng thống Hoa Kỳ

Mô hình chế độ Tổng thống Hợp chúng quốc Hoa Kỳ chịu ảnh hưởng rất lớn học thuyết phân quyền của J.Locker (1632 - 1704) và Montesquieu (1689 - 1755) Các nhà lập quốc Mỹ tiếp thu học thuyết phân quyền và đã đưa học thuyết đó trở thành hiện thực, mặc dù ở châu Âu là quê hương của học thuyết này lại bị cấm: "Tinh thần pháp luật (cuốn sách chứa đựng tư tưởng học thuyết phân quyền) của Montesquieu bị cơ quan kiểm duyệt của Tòa thánh Rôma phê bình một cách ôn hòa Trường Sorbonne cũng giám định tác phẩm này nhưng không tuyên bố gì chính thức Chính phủ Pháp ban hành lệnh cấm

lưu hành sách Tinh thần pháp luật, lệnh ra ngày 19-11-1751" [36, tr 17] Như vậy có thể thấy rằng, những nhà lập quốc Mỹ là người đi tiên phong trong việc tiếp nhận học thuyết này và vận dụng nó Vấn đề đặt ra là tại sao

họ lại chọn học thuyết này? Bởi vì ba lí do, Một là, họ mới thoát khỏi được

sự cai trị độc tài của vua Anh nên họ không muốn một chính quyền độc tài nào khác được dựng lên Hai là, để họ giải thích về cuộc cách mạng của họ, tư tưởng của J Locker ke (1632 - 1704) và Montesquieu (1689 - 1755) cho rằng quyền lực mà chính quyền có được là do sự ủy nhiệm của dân chúng

và để thực thi pháp luật bảo vệ dân chúng, một khi chính quyền vi phạm thô bạo quyền của dân chúng thì dân chúng có quyền đánh đổ để thay thế bằng một chính quyền khác Đó là lẽ phải đương nhiên của tạo hóa chứ không phải sự tiếm quyền cướp ngôi, cũng giống như khẩu hiệu "thừa thiên hành

đạo" của các cuộc khởi nghĩa ở phương đông, khi tập hợp nhân dân đứng dậy phế bỏ một vương triều đã không còn tiến bộ Ba là, những nhà lập quốc không những chỉ xây dựng một chính quyền cho họ mà cho cả thế hệ mãi mãi về sau, họ biết rằng chế độ độc tài thì cuối cùng sẽ dẫn đến sụp đổ,

họ cũng biết rằng phân quyền là tốt nhất để chống chuyên chế độc tài vì chính quyền là để kiểm soát dân chúng, nhưng chính quyền cũng phải tự kiểm soát mình, vì thế họ đã chọn học thuyết phân quyền Hiến pháp có bảy

điều, các nhà lập quốc Mỹ đã dành ba điều đầu tiên để nói về ba ngành quyền lực độc lập theo đúng tư tưởng của Montesquieu (1689 - 1755):

Khi mà quyền lập pháp và quyền hành pháp nhập trong tay nhập lại trong tay một người hay một Viện Nguyên lão, thì sẽ không còn gì là tự do nữa; vì người ta sợ rằng chính ông ta hay viện ấy chỉ đặt ra luật độc tài để thi hành một cách độc tài Cũng không có gì là tự do nếu quyền tư pháp không tách khỏi quyền lập pháp và hành pháp Nếu quyền tư pháp nhập lại với quyền lập pháp, người ta sẽ độc đoán đối với quyền sống và quyền tự do của công dân; quan tòa sẽ là người đặt ra luật Nếu quyền tư pháp

nhập lại với quyền hành pháp thì ông quan tòa sẽ có cả sức mạnh của kẻ đàn áp [36, tr 100]

Khi tranh luận về quyền hành pháp nên nằm trong tay tập thể là hội

đồng các thống đốc, hay nằm trong tay ba người (như chế độ tam hùng của

đế chế La Mã năm 60 TCN), các nhà lập quốc Mỹ đã chọn phương án hành pháp trong tay một người theo tư tưởng của Montesquieu (1689 - 1755):

"Quyền hành pháp thì phải trong tay một vị vua chúa, vì rằng quyền hành pháp luôn luôn cần đến một hành động nhất thời, để cho một người làm thì hơn là nhiều người cùng nắm; nó khác với quyền lập pháp do nhiều người thì hơn là một người ban hành" [36, tr 107] Điều này thể hiện rõ trong lập luận của Wilson (1741 - 1797) đại biểu của bang Pennsylavani:

Một điểm quan trọng khác là sự so sánh này cho thấy sự ủng hộ đối với phương án Virginia được ủy ban tổng thể đệ trình Phương án này trao quyền hành pháp cho một người tối cao duy nhất Còn phương án New Jersy thì trao cho một nhóm người Để kiểm soát thẩm quyền của bộ máy lập pháp cần phân chia cơ quan này, nhưng để kiểm soát bộ máy hành pháp, thì cơ quan này phải thống nhất Một người sẽ chịu trách nhiệm hơn ba người Ba người sẽ luôn ganh đua và tranh giành nhau để rồi cuối cùng, sẽ có một người chiếm ưu thế và lấn át hai người kia Trong chế độ Tam hùng của Đế chế La Mã, Caesar và sau đó là Augustus là minh chứng cho sự thật này [21, tr 107]

Việc các nhà lập quốc Mỹ quyết định chọn hành pháp nằm trong tay một người chứng tỏ họ đã nắm được, như PGS.TS Nguyễn Đăng Dung gọi

đó là Bản tính của hành pháp Bản tính đó là hành pháp phải quyết đoán, thi hành ngay không chậm trễ, nể nang, mà như vậy thì càng ít người càng tốt Hành pháp không nhất thiết phải dựa vào số đông vì có thể, lúc đó có những vấn đề số đông chưa nhận ra, hành pháp càng ít trung gian càng tốt, càng ít

nhũng nhiễu càng tốt Ngoài ra, trong bản Tuyên ngôn độc lập 1776 cũng như Hiến pháp 1787 đều chứa đựng nhiều tư tưởng của J Locke (1632 - 1704)

và Montesquieu (1689 - 1755) đó là tư tưởng về pháp luật tự nhiên, về khế

ước xã hội, về giá trị tư do và bình đẳng của con người Những học thuyết chính trị pháp lý này cùng với những tư tưởng của nền văn minh Hy - La cổ

đại được các nhà lập quốc Mỹ vận dụng vào hoàn cảnh của Mỹ để kiến trúc một mô hình chính quyền mới là Chế độ Tổng thống Hoa Kỳ

1.3.2.2 Rút kinh nghiệm xây dựng chính quyền của Mỹ, Anh và các quốc gia khác

Chế độ Tổng thống Hợp chúng quốc Hoa Kỳ được xây dựng từ những kinh nghiệm của bản thân nước Mỹ, từ kinh nghiệm của nhà nước Anh, và của nhiều quốc gia trên thế giới Khi mới giành độc lập, chế độ Hợp bang

được thiết lập trên mười ba thuộc địa đã đứng ra điều hành toàn bộ liên bang Phần đóng góp của chế độ Hợp bang là lãnh đạo dân chúng và các tiểu bang tiến hành cuộc chiến tranh với Anh quốc, một phần đóng góp quan trọng khác là nó cung cấp những bài học, những kinh nghiệm quý báu

về xây dựng chính quyền Những thiếu sót trong việc tổ chức chính quyền trung ương, những sự bất lực của liên bang đối với tiểu bang đã được chế độ Tổng thống Hoa Kỳ khắc phục Các tiểu bang với tính độc lập của mình trong Hợp bang, đã tiến hành xây dựng hiến pháp, xây dựng chính quyền, in tiền và lập quân đội riêng, đã gây nhiều khó khăn cho chính quyền liên bang Tuy nhiên, nhưng kinh nghiệm về xây dựng hiến pháp và xây dựng chính quyền của các bang lại là nền tảng để xây dựng Chế độ Tổng thống Hoa Kỳ Việc áp dụng học thuyết phân quyền và hành pháp nằm trong tay một người chính là kinh nghiệm của tiểu bang Virginia (chế độ Hợp bang trước đây không áp dụng học thuyết phân quyền) Việc quốc hội chia làm hai viện chính là học theo kinh nghiệm của mô hình lưỡng viện Anh Mô hình nhà nước Liên bang trong đó các bang có những quyền tự chủ địa phương, ta thấy rất gần với mô hình mà Lão tử một triết gia phương Đông

đã đề ra: "Lão tử là người đầu tiên chủ trương thể chế liên bang như ngày nay, trong đó mỗi tiểu bang được quyền sống theo phong tục, tập quán của

địa phương mình: Cam kỳ thực; mỹ kỳ phục; an kỳ cư; lạc kỳ tục; muốn thực hiện thể chế ấy thì mỗi phần tử trong liên bang phải là một nước nhỏ: tiểu quốc quả dân" [56, tr 25] Việc áp dụng các nguyên tắc của nền cộng hòa như thiết lập chính quyền qua bầu cử, quyền đại diện của dân chúng theo tỷ lệ là áp dụng của mô hình nhà nước Cộng hòa dân chủ chủ nô thời

Hy Lạp cổ đại Hiến pháp 1787 cũng là rút tỉa từ hiến pháp của các tiểu bang, mười điều tu chính án đầu tiên cũng chính là tuyên ngôn nhân quyền trong hiến pháp của bang Virginia Những kinh nghiệm trên được Edmund Randolph (1753 - 1813) thống đốc bang Virginia khẳng định trong bức thư gửi chủ tịch hạ viện bang Virginia, khi ông phản đối kế hoạch chỉ đổi mới một vài điểm chế độ Hợp bang: "Những lời phản đối của tôi không phải lý thuyết suông, mà là kết quả của những suy xét về nước Mỹ cùng với kinh nghiệm thu được từ các quốc gia khác" [21, tr 275]

Về giải thích tại sao Mỹ lại xây dựng chế độ Cộng hòa Tổng thống? Giáo trình Lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới của trường Đại học Luật

Hà Nội do Nhà xuất bản Công an nhân dân phát hành tháng 8 năm 1999 có

đưa ra ba cách giải thích:

Vậy tại sao ở Mỹ lại xây dựng một nhà nước tư sản theo chính thể cộng hòa Tổng thống Có ba quan điểm lí giải khác nhau:

Quan điểm thứ nhất: Một số người cho rằng vì nước Mỹ ở

xa xôi cách biệt, đường biển đi lại khó khăn, nên các nhà lập hiến Hoa Kỳ không thể tiếp thu một cách kịp thời những gì gọi là tiến

bộ ở châu Âu lục địa và của Anh quốc

Quan điểm thứ hai: Cho rằng chính thể cộng hòa Tổng thống cho phép áp dụng được triệt để thuyết tam quyền phân lập,

và thể hiện đúng quan điểm thỏa hiệp của các tầng lớp tư sản

Quan điểm thứ ba: Những người khác lại cho rằng, nhằm ngăn chặn làn sóng đấu tranh của nhân dân và nhằm điều hành nhanh nhạy công việc nhà nước, nên Mỹ thiết lập chính thể cộng hòa Tổng thống [55]

Về quan điểm thứ nhất cho rằng, do đường biển cách trở nên nước

Mỹ không thể có điều kiện giao lưu để tiếp thu những gì gọi là tiến bộ của châu Âu Tác giả e rằng điều này chưa hoàn toàn đúng Vào thời điểm thế

kỷ XVII, XVIII thì đúng là từ Anh sang Mỹ khoảng hơn năm nghìn km

đường biển là xa xôi cách trở hơn so với đi từ Anh sang Pháp qua eo biển Măng Sơ, eo biển này về sau người ta đã đào một con đường xuyên biển để nối Anh với Pháp, và nó cũng xa xôi cách trở hơn, so với đi từ Pháp sang Tây Ban Nha, sang Đức vốn có chung đường biên giới Nhưng nếu nói Mỹ

do giao thông cách trở nên không thể tiếp thu một cách kịp thời những gì gọi là tiến bộ của châu Âu và vì thế nên đã xây dựng mô hình chế độ Cộng hòa Tổng thống thì tính thuyết phục đối với tác giả chưa thực sự cao Vì:

- Trước khi Cô Lông tìm ra Châu Mỹ năm 1492 châu Mỹ hoàn toàn biệt lập với châu Âu Nhưng sau đó, nhất là từ khi thành phố Jamestown

được xây dựng 1607, thì giao lưu thương mại Âu Mỹ đã nhộn nhịp rất nhiều:

Thuộc địa Vịnh Massachusetts tiếp tục phát triển thương mại Từ giữa thế kỷ XVII trở đi nó đã trở nên phát đạt Bằng việc

đóng những con tàu riêng của mình và giong buồm đi tới các hải cảng trên khắp thế giới, những thợ đóng tàu của Vịnh Massachusetts

đã đặt nền tảng cho nền thương mại có nhu cầu rất phát triển Vào cuối thời kỳ thuộc địa, một phần ba toàn bộ các con tàu mang cờ nước Anh đã được đóng ở NewEngland [29, tr 41]

Mối liên hệ Âu Mỹ chắc chắn là không thực sự cách biệt lắm thì một công việc thường ngày như gia sư mà người Mỹ vẫn có thể thuê người châu Âu làm: "ở thuộc địa miền Nam, các chủ đồn điền và nhà buôn giàu