Đấu tranh phòng chống tội phạm do người chưa thành niên thực hiện ở Việt Nam

Tính đến hết năm 2006, dân sốcủa Việt Nam đạt 84.155.800 người. Dân cư đô thịchiếm 27,2% dân số,

LỜI NÓI ĐẦU

1 Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

Việt Nam nằm ở vĩ độ từ 8027’ Bắc đến 23027’ Bắc, trên kinh độ từ

10208’ Đông đến 109o27’ Đông Với diện tích tự nhiên là 330.991km2, vùng biển rộng lớn trên 1 triệu km2, với các đảo và quần đảo, vùng trời thuộc lãnh thổ nước ta Việt Nam phía Bắc giáp Trung Quốc, phía Tây giáp Lào, Campuchia, phía Đông giáp biển Đông, với đường biển dài 3260km, đường biên giới trên bộ dài 450km

Tính đến hết năm 2006, dân số của Việt Nam đạt 84.155.800 người Dân

cư đô thị chiếm 27,2% dân số, dân cư nông thôn chiếm 72,8% dân số Tỷ lệ giới tính được duy trì ổn định: Nam khoảng 49,1%, nữ khoảng 50,9% Dân số Việt Nam là loại dân số trẻ, 27,3% từ 0 đến 14 tuổi, 20,5% từ 14 đến dưới 18 tuổi, 45,2% từ 18 đến dưới 65 tuổi, chỉ khoảng 7,0% dân số có độ tuổi từ 65 trở lên [12]

Lịch sử của dân tộc Việt Nam cho thấy chính lực lượng trẻ là thiếu niên

đã có công lao to lớn góp phần làm nên những chiến công vẻ vang cho non sông

Việt Nam Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng nói: “Non sông Việt Nam có trở nên

vẻ vang sánh vai các cường quốc năm châu hay không đấy là nhờ một phần lớn

ở công học tập của các cháu”

Ngày nay, bên cạnh những thiếu niên chăm ngoan học giỏi thì vẫn còn một bộ phận thiếu niên hư hỏng, suy thoái về đạo đức, sống theo lối sống thực dụng, vi phạm pháp luật và phạm tội Họ đã thực hiện những hành vi nguy hiểm cho xã hội, làm tổn hại đến lợi ích của Nhà nước, tính mạng, tài sản của nhân dân, gây mối lo lắng và nhức nhối đối với từng gia đình và đối với toàn xã hội Nguy hiểm hơn là tình trạng ấy đang có xu hướng gia tăng, trở thành hiện tượng phổ biến trong đời sống xã hội, đe doạ sự tồn vong hưng thịnh của quốc gia, của dân tộc vì không ai khác, họ chính là những chủ nhân tương lai của đất nước, là thế hệ kế tục sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc Tình trạng ấy đang gây nên

Do vậy, để đảm bảo cho sự phát triển lành mạnh của thế hệ trẻ, sự phát triển bền vững của xã hội tương lai thì điều không thể khác là phải kịp thời có các giải pháp ngăn chặn sự gia tăng, tiến tới đẩy lùi và loại bỏ những biểu hiện lệch lạc, tiêu cực nêu trên ra khỏi đời sống cộng đồng

Đảng và Nhà nước ta luôn dành sự quan tâm đặc biệt đối với việc bảo vệ,

chăm sóc và giáo dục thế hệ trẻ với phương châm: “Vì lợi ích trăm năm phải

trồng người” Thế hệ trẻ chính là thế hệ tương lai của đất nước, là chủ nhân của

xã hội mai sau Vì vậy đấu tranh phòng chống tội phạm do người chưa thành niên (NCTN) thực hiện là một bộ phận cấu thành của sự nghiệp chăm sóc, giáo dục và bảo vệ thế hệ trẻ, là sự nghiệp của tất cả các cấp, các ngành các cơ quan Nhà nước, các đoàn thể quần chúng và của mọi gia đình

Vì thế hệ tương lai của đất nước nhằm thực hiện di chúc của Chủ tịch Hồ

Chí Minh “Bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là một việc làm rất quan

trọng và cần thiết” Cụ thể hoá di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đảng và Nhà

nước đã có nhiều chủ trương và biện pháp thích hợp Và riêng đối với thế hệ trẻ, với NCTN là đối tượng được Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm Vì lẽ đó

mà nhiệm vụ “Đấu tranh phòng chống tội phạm lứa tuổi chưa thành niên” được

xác định là một đề án của chương trình Quốc gia phòng chống tội phạm mà Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt từ năm 1998 [20]

Nhưng trong tiến trình phát triển kinh tế – xã hội của đất nước, trước xu hướng hội nhập và mở cửa, toàn cầu hoá, song song với những cơ hội, chúng ta còn phải đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức tiềm ẩn nhiều những nguyên nhân, điều kiện làm phát sinh tình hình tội phạm (THTP) Việc đấu tranh phòng chống tội phạm do NCTN thực hiện hiện nay không chỉ là vấn đề của Quốc gia

mà đã trở thành vấn đề được hầu hết các Quốc gia trên thế giới dành sự quan tâm đặc biệt

Vì những lý do trên đây, việc nghiên cứu đề tài “Đấu tranh phòng chống tội phạm do người chưa thành niên thực hiện ở Việt Nam” trong điều kiện

hiện nay có ý nghĩa lý luận và thực tiễn rất lớn nhằm đề ra các giải pháp nâng

cao hiệu quả cho hoạt động đấu tranh phòng chống THTP do NCTN thực hiện ở Việt Nam

2 Phạm vi nghiên cứu đề tài

Phạm vi nghiên cứu đề tài: chỉ tập trung vào nghiên cứu THTP do NCTN thực hiện ở Việt Nam từ năm 2000 – 2007, những nguyên nhân và điều kiện của THTP do NCTN thực hiện dưới góc độ tội phạm và những biện pháp đấu tranh phòng chống tội phạm của NCTN đang được thực hiện, trên cơ sở đó đề xuất để tiếp tục hoàn thiện hơn nữa các biện pháp phòng ngừa trên phạm vi cả nước

3 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu đề tài

Cơ sở phương pháp luận: Nghiên cứu đề tài dựa trên cơ sở phương pháp luận biện chứng của chủ nghĩa Mác – Lênin Tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước ta về bảo vệ, chăm sóc, giáo dục thanh niên; về đấu tranh phòng chống tội phạm nói chung và đấu tranh phòng chống THTP do NCTN thực hiện nói riêng Ngoài ra, trong quá trình nghiên cứu, tác giả sử dụng đồng bộ các phương pháp nghiên cứu cụ thể là:phương pháp thống kê, phương pháp tổng hợp, phân tích, so sánh, phương pháp mô tả, giải thích, toán học

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu đề tài

Mục đích nghiên cứu: Đề ra những giải pháp đấu tranh phòng, chống THTP do NCTN thực hiện ở Việt Nam từ năm 2000- 2007, góp phần thực hiện nhiệm vụ đấu tranh phòng chống THTP trên toàn quốc

Nhiệm vụ nghiên cứu:

Nghiên cứu THTP do NCTN thực hiện Nhân thân của người phạm tội CTN;

Nguyên nhân, điều kiện của THTP do NCTN thực hiện ở Việt Nam từ năm 2000 – 2007;

Dự báo THTP do NCTN thực hiện ở Việt Nam ;

Những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của hoạt động đấu tranh phòng, chống THTP do NCTN thực hiện ở Việt Nam

5 Kết cấu của đề tài

Kết cấu của khoá luận gồm: Lời nói đầu, Nội dung, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo

Nội dung của khóa luận được chia làm 3 chương:

Chương I: Tình hình tội phạm do người chưa thành niên thực hiện ở Việt Nam từ năm 2000 – 2007

Chương II: Nguyên nhân của tình hình tội phạm do người chưa thành niên thực hiện ở Việt Nam từ năm 2000 – 2007

Chương III: Các biện pháp đấu tranh phòng, chống tình hình tội phạm do người chưa thành niên thực hiện ở Việt Nam

CHƯƠNG I TÌNH HÌNH TỘI PHẠM DO NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN THỰC HIỆN

Ở VIỆT NAM TỪ NĂM 2000 - 2007

1 Thực trạng và diễn biến của tình hình tội phạm do người chưa thành niên thực hiện

Một người vi phạm pháp luật hình sự thì không có nghĩa là người đó khi được sinh ra vốn là một tên tội phạm Bởi vì như chúng ta đã biết nhân cách con người được hình thành chịu sự ảnh hưởng rất lớn của giáo dục và hoàn cảnh môi trường xung quanh, rồi cũng chính những yếu tố đó quyết định hành vi xử sự của mỗi con người

Có những đứa trẻ đang là con ngoan trò giỏi, bỗng một ngày lại vi phạm pháp luật hình sự, gây những hậu quả nguy hiểm cho xã hội Ngược lại cũng có những đứa trẻ sau khi phạm tội được giáo dục, cảm hoá, nhận ra lỗi lầm của mình lại trở thành những công dân tốt của xã hội

Theo Pháp luật quốc tế, cũng như pháp luật của các quốc gia trên thế giới, căn cứ để phân biệt NCTN là ở độ tuổi của họ Ở mỗi quốc gia khác nhau thì độ tuổi của NCTN lại được qui định khác nhau, điều đó tuỳ thuộc vào truyền thống văn hoá, điều kiện kinh tế – xã hội, lịch sử lập pháp, tập quán và các yếu tố tâm sinh lý của con người trong mỗi quốc gia đó

Pháp luật Việt Nam qui định NCTN là người đã đủ 14 tuổi nhưng chưa đủ

18 tuổi [8], [9], [13], [15], [17] Cụ thể, theo Điều 12, Bộ luật hình sự (BLHS)

Việt Nam năm 1999 qui định: “1 Người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách

nhiệm hình sự (TNHS) về mọi tội phạm 2 Người từ đủ 14 tuổi trở lên, nhưng chưa đủ 16 tuổi phải chịu TNHS về tội phạm rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng” [17] Hay nói một cách khác đi thì: NCTNPT là

người có độ tuổi từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi, đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội được Luật hình sự qui định là tội phạm [7, tr.176], [10, tr.340], [17]

Đỏnh giỏ thực trạng và diễn biến của THTP do NCTN thực hiện ở Việt Nam là xem xột tổng số cỏc tội phạm cụ thể, số lượng NCTN thực hiện cỏc tội phạm đú và sự thay đổi của THTP trong khoảng thời gian từ năm 2000 – 2007

Theo thống kờ hỡnh sự của Toà ỏn nhõn dõn tối cao (TANDTC), từ năm

2000 đến Thỏng 12.2007 TANDTC đó đưa ra xột xử sơ thẩm và kết tội 596.969

bị cỏo, trong đú cú 34.831 bị cỏo là NCTN, trung bỡnh chiếm trờn 5,8%/năm Điều đú cú nghĩa là cứ 100 bị cỏo bị đưa ra xột xử thỡ cú tới hơn 5 bị cỏo là NCTN Nếu tớnh số tuyệt đối thỡ trung bỡnh mỗi năm cú trờn 4354 bị cỏo là NCTN trờn phạm vi cả nước Xem bảng số 1.1 dưới đõy:

Bảng 1.1 Tổng số bị cỏo và số bị cỏo là NCTNPT bị xột xử

ở Việt Nam từ năm 2000 – 2007

STT Năm Tổng số bị cỏo Số bị cỏo là NCTN Tỉ lệ % (so với

định, gần 6%

Qua nghiên cứu số liệu thống kê của TANDTC còn cho thấy, các loại tội

do NCTN thực hiện tập trung chủ yếu ở 04 nhóm tội, tương ứng với các chương

trong BLHS 1999 Trong từng nhóm tội ấy, NCTN chỉ phạm vào một hoặc một

số tội danh cụ thể được qui định tại các Điều (Đ) của BLHS 1999

- Nhóm tội xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, nhân phẩm, danh dự của con người (Chương XII), các bị cáo là NCTN chỉ phạm vào 04 tội: Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khoẻ của người khác (Đ104); Tội giết người (Đ93), Tội hiếp dâm (Đ111); Tội hiếm dâm trẻ em (Đ112)

- Nhóm các tội xâm phạm sở hữu (Chương XIV), các bị cáo là NCTN chỉ phạm vào 07 tội: Tội cướp tài sản (Đ133); Tội cưỡng đoạt tài sản (Đ135); Tội cướp giật tài sản (Điều 136); Tội trộm cắp tài sản (Điều 138); Tội lừa đảo chiếm

đoạt tài sản (Đ139); Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản (Đ140); Tội huỷ hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản (Đ143)

- Nhóm các tội về ma tuý (Chương XVIII), các bị cáo là NCTN chỉ phạm vào 01 tội: Tội tàng trữ, vận chuyển, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt chất ma tuý (Đ194)

- Nhóm các tội phạm an toàn công cộng, trật tự công cộng (Chương XIX), các bị cáo là NCTN chỉ phạm vào 04 tội: Tội vi phạm qui định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ (Đ202); Tội phá hủy công trình, phương tiện quan trọng về an ninh Quốc gia (Đ231); Tội gây rối trật tự công cộng (Đ245); Tội đánh bạc (Đ248); Tội tổ chức đánh bạc hoặc gá bạc (Đ249)

Thực trạng của THTP do NCTN thực hiện ở Việt Nam từ năm 2000 –

2007 cho ta thấy: + Số NCTNPT so với tổng số tội phạm xảy ra có xu hướng gia tăng và chiếm tỷ lệ khá cao;+ Các bị cáo là NCTN chỉ thực hiện hành vi phạm tội chủ yếu ở 04 nhóm tội phạm tương ứng với các chương trong phần các tội phạm cụ thể của BLHS Việt Nam 1999; +Trong mỗi nhóm các tội phạm, bị cáo

là NCTN chỉ phạm vào một hoặc một số tội cụ thể được qui định tại các điều của BLHS Việt Nam 1999

Song song với quá trình vận động và phát triển thì cái cũ mất đi, cái mới ra

đời nhưng chưa hoàn thiện lại chịu sự tác động của nền kinh tế thị trường đã tạo

ra những môi trường thuận lợi làm nảy sinh và phát triển những hiện tượng tiêu cực trong xã hội, đặc biệt là các hành vi vi phạm pháp luật và tội phạm với tính chất, mức độ ngày càng nghiêm trọng

Qua nghiên cứu về diễn biến của THTP do NCTN thực hiện ở Việt Nam từ năm 2000 – 2007 cho thấy: THTP do NCTN thực hiện giai đoạn hiện nay có chiều hướng gia tăng Điều này là do ảnh hưởng khá rõ nét của cơ chế tác động vào NCTN trong giai đoạn đầu của hội nhập, mở cửa, toàn cầu hoá

(Nguồn: Toà án nhân dân tối cao)

Biểu đồ 1.1 Diễn biến THTP do NCTN thực hiện ở Việt Nam

NCTN thực hiện, tìm ra những giải pháp kịp thời nhằm ngăn chặn sự gia tăng

đã tiến tới đẩy lùi, loại bỏ THTP do NCTN thực hiện ra khỏi đời sống xã hội

2 Cơ cấu và tính chất của tình hình tội phạm do người chưa thành niên thực hiện

Qua việc nghiên cứu và phân tích 34.831 NCTNPT bị truy tố ở Việt Nam

từ năm 2000 – 2007 cho thấy họ phạm hầu hết các tội danh đã được qui định trong BLHS 1999 Tuy nhiên, cơ cấu tội phạm do NCTN được thực hiện có những nét đặc thù về lứa tuổi, vị trí, vai trò xã hội của NCTN, và do cấu thành tội phạm của một số tội đòi hỏi chủ thể phải có những dấu hiệu đặc biệt Nên về mặt thực tế thì NCTN thực hiện chủ yếu là các tội phạm xâm phạm sở hữu và các tội phạm có sử dụng bạo lực Riêng các tội xâm phạm an ninh quốc gia, được qui định tại Chương XI BLHS Việt Nam 1999 đòi hỏi người phạm tội phải

có ý thức chính trị rõ ràng Có trường hợp người thực hiện tội phạm đặc biệt nguy hiểm xâm phạm an ninh quốc gia, đủ 14 tuổi trở lên nhưng chưa đủ 16 tuổi, chưa có ý thức chính trị rõ ràng nên không bị xử lý về hình sự Có trường hợp người thực hiện tội phạm khác xâm phạm an ninh Quốc gia đủ 16 tuổi nhưng chưa đủ 18 tuổi không bị xử lý về hình sự

Để minh chứng cho nhận xét trên, ta xem bảng 1.3 sau:

Bảng 1.3 Cơ cấu của THTP do NCTN thực hiện

theo nhóm tội danh

NCTN

Tỉ lệ % so với tổng số bị cáo CTNPT

Biểu đồ 1.2 Cơ cấu tội phạm do NCTN thực hiện theo nhóm tội danh

X©m ph¹m tÝnh m¹ng søc khoÎ con ng−êi

X©m ph¹m së h÷u

VÒ ma tuý

VÒ an toµn c«ng céng, trËt tù c«ng céng

C¸c téi ph¹m kh¸c

Trong cơ cấu tội phạm do NCTN thực hiện phổ biến và điển hình nhất là nhóm các tội xâm phạm sở hữu (Chương XIV) với 22.243 bị cáo, chiếm tới 63,86% tổng số bị cáo là NCTNPT; Nhóm các tội phạm xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm của con người (Chương XII) với 7196 bị cáo, chiếm 20,66% tổng số bị cáo là NCTNPT; Nhóm các tội về ma tuý (Chương XVIII) với 2947, chiếm 8,46% tổng số bị cáo là NCTNPT; Nhóm các tội xâm phạm về ATCC, TTCC (Chương XIX) với 1867 bị cáo chiếm 5,36%; Nhóm

“Các tội khác” trong bảng thống kê có 578 bị cáo nhưng được phân tán ở các nhóm tội khác nhau, chiếm 1,66% tổng số bị cáo là NCTNPT

Một nét đặc thù có thể thấy ở tội phạm do NCTN thực hiện, đó là trong mỗi nhóm các tội phạm nêu trên, NCTN chỉ phạm vào một hoặc một số tội nhất định được qui định trong BLHS Việt Nam năm 1999 Xem bảng 1.4 và biểu đồ 1.3 minh hoạ sau đây:

Bảng 1.4 Cơ cấu của THTP do NCTN thực hiện theo tội danh cụ thể qui định các điều của BLHS 1999

NCTN

Tỉ lệ %

3 Tội cố ý gây thương tích 3793 10,89

6 Tội tàng trữ, vận chuyển ma tuý 1623 4,66

7 Tội hiếp dâm và hiếp dâm trẻ em 1484 4,26

Tổng số bị cáo là NCTNPT 34,831 100%

(Nguồn: Toà án nhân dân tối cao)

Biểu đồ 1.3 Cơ cấu tội phạm do NCTN thực hiện (theo tội phạm cụ thể) từ năm 2000 – 2007

Téi trém c¾p tµi s¶n Téi c−íp tµi s¶n Téi cè ý g©y th−¬ng tÝch Téi c−íp giËt tµi s¶n Téi giÕt ng−êi

Téi tµng tr÷, vËn chuyÓn… ma tóy

Téi hiÕp d©m Téi vi ph¹m ATGT ®−êng bé C¸c téi ph¹m kh¸c

Các tội phạm cụ thể từ năm 2000 – 2007 do NCTN thực hiện ở Việt Nam chủ yếu gồm 16 loại tội tương ứng với 16 tội danh được qui định trong BLHS

1999 Sau đây chúng ta cùng đi vào các tội danh cụ thể đó:

* Tội trộm cắp tài sản (Đ138): qua nghiên cứu 34831 NCTN bị truy tố từ năm 2000 – 2007 cho thấy: Tội trộm cắp tài sản là tội được NCTN thực hiện nhiều nhất với 9140 bị cáo, chiếm tới 26,24% Những thiệt hại gây ra thường là không đáng kể, những tài sản bị chiếm đoạt cũng chủ yếu là những đồ dùng trong sinh hoạt gia đình hoặc cá nhân bởi những tài sản đó vừa dễ lấy trộm lại vừa dễ dàng mang đi tiêu thụ

* Tội cướp tài sản (Đ133): Tội cướp tài sản là loại tội chỉ đứng thứ 2 sau tội trộm cắp tài sản do NCTN thực hiện, với 8718 bị cáo chiếm 25,03% NCTN thực hiện hành vi cướp cũng chỉ nhằm chiếm đoạt những tài sản có giá trị trung bình với mục đích để tiêu xài, chơi game, chat Nhưng cá biệt có những nhóm cướp nhí rất liều lĩnh, gây các vụ cướp táo tợn khiến dư luận nhân dân hết sức hoang mang như vụ cướp sau:

Khoảng 16h30’ ngày 5.3.2008, một phụ nữ tìm đến trụ sở công an thành phố Lạng Sơn trình báo về việc nhà chị vừa bị một toán cướp xông vào cướp hết tài sản Đó là chị Đào Thị Ngọc Lan, trú tại xã Hùng Sơn, Huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên vừa lên thành phố Lạng Sơn thuê trọ tại nhà số 7 đường Lê Đại Hành, phường Vĩnh Trại để bán nước kiếm tiền sinh sống Vào khoảng 15h cùng ngày, khi chị đang ở nhà trọ thì bất ngờ có 3 thanh niên mặt bịt kín chỉ hở hai con mắt xông vào dùng dao và bình xịt hơi cay khống chế chị, cướp đi một nhẫn vàng 1,5 chỉ, 1 dây chuyền vàng, 1 đầu đĩa và 2 điện thoại di động Bọn cướp đã ra tay hết sức táo tợn và nhanh chóng khiến chị quá sợ hãi và không kịp

có bất kỳ phản ứng nào Đến khi chị Lan tri hô hàng xóm thì bọn cướp đã cao chạy xa bay Ngày 10.3.2008, công an thành phố Lạng Sơn đã bắt giữ được cả

ba đối tượng có liên quan đến vụ án Đó là Vũ Việt Anh (tức Việt Cạp) sinh năm

1994, trú tại 295B đường Lê Lợi và Vũ Việt Anh (tức Việt Chíp) sinh năm

1992, trú tại 25 đường Chu Văn An, phường Vĩnh Trại Lạng Sơn, và Trần Mạnh

Tuấn (sinh năm 1985), trú tại đội 12, xã Hùng Sơn, Đại Từ, Thái Nguyên Hôm

đó, Tuấn cùng hai người bạn là Mạnh và Bờm (đều là người Thái Nguyên) đến Lạng Sơn chơi và tụ tập với “Việt Cạp” và “Việt Chíp” Trong khi ngồi uống rượu, năm tên bàn bạc với nhau đi cướp tài sản lấy tiền ăn chơi, mua sắm Nạn nhân mà chúng nhằm vào là gia đình chị Đào Ngọc Lan, dì ruột của Tuấn Lý do chúng nhằm vào gia đình này vì Tuấn biết rõ qui luật sinh hoạt cũng như chỗ cất giấu tài sản của gia đình chị Lan nên dễ dàng ra tay [21]

* Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khoẻ của người khác (Đ104) là tội chiếm tỷ lệ đáng kể trong cơ cấu tội phạm do NCTN thực hiện Từ năm 2000 – 2007, theo số liệu thống kê của TANDTC thì đã truy tố 3793 NCTNPT cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khoẻ của người khác, chiếm 10,89% NCTNPT cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khoẻ của người khác chủ yếu là do va chạm với nhau trong lúc làm việc, trong lúc vui chơi, hoặc do máu “yêng hùng”, muốn trở thành tâm điểm chú ý của bạn bè, hoặc do động cơ trả thù cho người thân, hoặc cũng có thể do muốn trở thành những tay hảo hán trong phim xã hội đen Vũ khí để gây án thường đa dạng, dễ

sử dụng và thường là những vật thô sơ như gạch, dao, đá, vỏ chai, thậm chí là những tuýp nước Nạn nhân của loại tội phạm này thường là những người có thể yếu hơn người phạm tội như trẻ em, kém tuổi, phụ nữ Song điều nguy hiểm là ở loại hành vi phạm tội này cho thấy sự coi thường tính mạng, sức khoẻ của người khác, mang tính côn đồ, có trường hợp dẫn đến chết người hoặc gây cố tật suốt đời cho nạn nhân Đặc biệt trong thời gian gần đây, NCTN đã tham gia hoặc thực hiện những hành vi cố ý gây thương tích nhưng ở mức độ rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng như: có tổ chức, sử dụng hung khí kiếm, côn, súng, tính chất phạm tội côn đồ, hung hãn, hậu quả để lại là rất nghiêm trọng, để lại thương tích, cố tật nặng cho nạn nhân, gây mất an toàn cho xã hội

* Tội giết người (Đ93): Trong cơ cấu các tội do NCTN thực hiện thuộc nhóm tội xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm của người khác phải kể đến tội giết người do NCTN thực hiện Tội giết người là tội đặc biệt

biến khá phức tạp và việc NCTN tham gia thực hiện tội giết người từ năm 2000 – 2007 chiếm tới 4,79% với 1663 bị cáo trong tổng số 34.831 bị cáo là NCTNPT

đã bị truy tố

Khách thể của tội phạm này là đặc biệt quan trọng, đó là quyền sống – một trong những quyền tối cao của mỗi con người Mặt khác, tuy chỉ mới ở độ tuổi CTN mà các bị cáo đã phạm vào tội đặc biệt nghiêm trọng này, phần nào cho thấy sự mất nhân cách của một bộ phận thế hệ trẻ, sự coi thường tính mạng của những người khác là hồi chuông cảnh tỉnh đối với mỗi chúng ta Như ví dụ sau:

Nguyễn Văn Đông (sinh ngày 17.5.1988), Phạm Đức Nam (sinh ngày 26.01.1990) là bạn cùng học tại trường PTTH Hà Đông - Thanh Hà - Hải Dương Ngày 29.10.2006, Nam và Đông rủ nhau đi Bình Dương thăm người quen nhưng không có tiền, Nam bàn với Đông đi cướp xe ôm bán lấy tiền Đông đồng ý và bàn với Nam phải giết lái xe ôm mới không bị phát hiện

Ngày 03.11.2006, Đông và Nam đến gặp Phạm Văn Hoàng là bạn Nam

và học ở trường PTTH Thanh Hà, Hoàng đang trọ ở thị trấn thanh Hà xin ở nhờ Chiều 5.11.2006, Đông và Nam bàn nhau lên thành phố Hải Dương để cướp xe máy, Nam hỏi mượn Hoàng 01 con dao phay cũ bằng sắt (dài 26cm, rộng 3,5cm) nhưng nói dối là để phòng thân Nam cho dao vào cặp sách, sau đó Nam

và Đông thuê xe ôm lên thành phố Hải Dương rồi đi bộ đến đường Nguyễn Hữu Cầu Thấy con dao Nam mượn đã cùn, Đông bảo Nam phải mua dao mới, cả 2 vào cửa hàng chị Nguyễn Thị Mùa ở số 4A, Nguyễn Hữu Cần – TP Hải Dương mua 01 con dao bằng thép (lưỡi dao dài 20cm, rộng 06 cm, chuôi gỗ dài 09cm, đường kính chuôi 02cm) với giá 5.000đ Cả hai đi chơi điện tử đến khoảng 18h thì đi bộ từ đường Trần Hưng Đạo đến chân cầu vượt quốc lộ 5A, chúng thuê xe

ôm của anh Nguyễn Văn Tiến về Tứ Kỳ với giá 45.000đ Trên đường đi, Đông hướng dẫn anh Tiến đi theo con đường về thôn Thanh Kỳ – xã An Thanh – huyện Tứ Kỳ, khu vực này là nghĩa trang và cánh đồng nên vắng người Khi đến cách nghĩa trang nhân dân thôn Thanh Kỳ khoảng 300m, do đã phân công nhau

từ trước nên Đông lấy trong cặp của Nam con dao mới mua và dùng tay bấm

vào người Nam ra hiệu hành động Đông bảo anh Tiến dừng xe để Đông nhớ đường, khi anh Tiến vừa chống 2 chân xuống đất thì Đông dùng tay phải cầm dao vòng qua người Nam, kề phần lưỡi dao vào vùng cổ phía bên phải của anh Tiến cứa mạnh từ trái sang phải Theo phản xạ, anh Tiến vùng mạnh tay gạt dao làm lưỡi dao bị bật khỏi chuôi vung xuống rìa đường bên phải, nhảy khỏi xe và chạy về phía trước hô “cướp” Do chạy xuống ruộng đã cày ải nên anh bị vấp ngã và làm rơi sợi dây chuyền bạc Được khoảng 70m thì Nam và Đông đuổi kịp, Đông xông vào anh Tiến đấm đá, Nam dùng chân nhảy song phi vào người anh Tiến làm anh ngã xuống ruộng, sau đó cả 2 cùng đấm đá anh Tiến Anh Tiến van xin chúng đừng giết anh và sẽ giao giấy tờ xe cho, nhưng chúng không nghe Đông dùng tay còng ghì cổ anh Tiến từ phía sau và giục Nam lấy dao chém anh Tiến, Nam chém nhiều nhát vào người anh Tiến, có nhát chém cả vào tay người Đông Anh Tiến gạt tay làm con dao rơi xuống và vùng thoát khỏi tay Đông chạy lên đường Đông và Nam đuổi theo túm được anh Tiến và kéo xuống ruộng Đông bảo Nam đưa dao để Đông chém và chém nhiều nhát vào người anh Tiến, sau đó Đông ngồi đè lên bụng anh rồi dùng dao cắt ngay cổ, anh Tiến kêu “chết tôi rồi” và nằm im giả chết Nam dùng chân đạp vào đầu anh vài nhát rồi cùng Đông lật úp anh Tiến lên, móc một ví da màu đen trong túi quần anh Nghĩ anh Tiến đã chết, Đông vứt dao vào phần tường khu nghĩa trang, sau đó Đông điều khiển xe máy và cả 2 tên đi theo đường bờ đê hướng Cao Quí – Tứ

Kỳ Nam mở ví của anh Tiến thấy có 140.000đ cùng toàn bộ giấy tờ xe và giấy

tờ tuỳ thân của anh Tiến Trên đường đi, chúng đỗ lại một mương nước để rửa tay và thay quần áo, bỏ lại quần áo mặc khi gây án và chiếc cặp sách, sau đó vào trạm y tế lau rửa vết thương của Đông rồi đi Hải Phòng để bán xe Vì chúng không phải là chủ sở hữu nên không bán được Đến 7h45’ ngày 06.11.2006, 2 tên đến hiệu cầm đồ của anh Trần Trọng Duy ở Lễ Độ – Kim Anh – Kim Thành – Hải Dương nhằm cầm đồ lấy tiền thì bị công an Kim Thành phát hiện

TANDTP Hải Dương đã tuyên: Nguyễn Văn Đông và Phạm Đức Nam phạm tội giết người và cướp tài sản [23]

* Tội hiếp dâm (Đ111) và Tội hiếp dâm trẻ em (Đ112): Chỉ tính riêng trong năm 2005 đối với tội hiếp dâm đã xét xử 58 bị cáo là NCTN trong cả nước chiếm 11,30% tổng số bị cáo đã xét xử về tội hiếp dâm trong cả nước Và cũng trong năm này toà án đã xét xử 92 bị cáo phạm tội hiếp dâm trẻ em chiếm tới 14,53% tổng số bị cáo đã xét xử về tội này trong cả nước Vào những năm trước đây thì loại tội hiếp dâm do NCTN thực hiện có đặc điểm nổi rõ nét là lợi dụng

sự thiếu hiểu biết, lợi dụng hoàn cảnh vắng vẻ ít người qua lại để thực hiện tội phạm Nhưng thời gian gần đây, tội hiếp dâm trẻ em có nét nổi bật đó là tội hiếp dâm do NCTN thực hiện thường là hiếp dâm tập thể, công khai trắng trợn và rất táo tợn, nạn nhân là các em gái còn rất nhỏ tuổi và phần lớn các vụ hiếp dâm trẻ

em được thực hiện vào ban ngày khi người nhà các em đi làm vắng Đây là hồi chuông cảnh giác đối với lớp trẻ nhưng đã có những suy thoái về đạo đức, sự nhận thức sai lầm do những luồng văn hoá không lành mạnh từ bên ngoài du nhập vào các em

*Có thể nhận thấy ngay rằng so với hành vi phạm tội của người đã thành niên thì hành vi phạm tội của NCTN thường là đơn giản hơn và mức độ nguy hiểm cho xã hội thấp hơn nhiều Hậu quả của hành vi phạm tội do NCTN gây ra cũng không lớn lắm

Những năm 80 thấy rất ít các trường hợp NCTN có sử dụng bạo lực để phạm tội Song đến những năm gần đây thì tính chất phạm tội của NCTN ngày càng trở nên táo bạo THTP của NCTN đang diễn ra hết sức phức tạp

Song song với tính chất táo bạo của hành vi (có sử dụng bạo lực), hành vi phạm tội của NCTN còn thể hiện cả ở ý thức để phạm tội có sự chuẩn bị trước Điều này được minh chứng ra việc khảo sát thấy các em có dùng phương tiện như: lê, côn, gậy, dao, súng, kìm cộng lực, búa để gây án NCTN cũng đã biết biến những hoàn cảnh bất lợi thành thuận lợi cho hành vi phạm tội của mình, đã biết sử dụng những kinh nghiệm phạm tội của mình do có được trong những lần phạm tội trước đó, và đặc biệt là do phạm tội cùng với người đã thành niên Điều này được thể hiện ở một số vụ NCTNPT thực hiện như lừa đảo, lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản

Về tính chất phạm tội có dấu hiệu phạm tội theo nhóm (2 người trở lên) ở NCTNPT NCTN thường tụ tập theo nhóm để phạm tội và thường xảy ra nhiều

ở các tội như: Trộm cắp tài sản, cướp tài sản, cướp giật tài sản

Còn tội phạm ít tụ tập theo nhóm để thực hiện đó là tội giết người Vì NCTNPT giết người thường do bột phát, không có dự mưu từ trước, do không kìm chế được tính “hăng máu” của tuổi trẻ

Địa bàn phạm tội của NCTN xảy ra phổ biến ở các đô thị, thị xã, thị trấn, nhất là các thành phố lớn Theo số liệu của VKSNDTC thống kê về tội phạm do NCTN thực hiện từ năm 2000 – 2007 thì địa bàn phạm tội của NCTN đứng đầu

cả nước là thành phố Hồ Chí Minh với 3.370 người, chiếm 11,83% tổng số NCTNPT; Hà Nội với 2.433 người, chiếm 8,34% tổng số người NCTNPT; Nghệ

An là 935 người, chiếm 3,28% tổng số NCTNPT; Hải Phòng với 933 người, chiếm 3,27% tổng số NCTNPT; các tỉnh, thành phố khác trong cả nước có số NCTNPT cao là Vũng Tàu: 654 người (2,30% tổng số NCTNPT), Tây Ninh:

671 người (2,36% số NCTNPT), Đà Nẵng: 534 người (1,88% tổng số NCTNPT), Nam Định: 528 người (1,85% tổng số NCTNPT), Cần Thơ là: 451 người (1,58% tổng số NCTNPT), Phú Thọ với 323 người chiếm 1,13% tổng số NCTNPT [11]

Ở mỗi địa bàn khác nhau, tội phạm do NCTN thực hiện cũng có những đặc trưng khác nhau, nếu như ở các vùng nông thôn và miền núi, tội phạm do NCTN thực hiện chủ yếu và phổ biến là trộm cắp tài sản, cố ý gây thương tích

và một số ít tội ít nghiêm trọng khác thì các đô thị, ngoài những tội trên, các tội rất đặc trưng cho vị thành niên còn là lừa đảo chiếm đoạt tài sản, cướp tài sản, cướp giật tài sản, gây rối trật tự công cộng và chống người thi hành công vụ

Và một điều đáng chú ý nữa mà chúng ta dễ nhận thấy đó là:phạm tội của các em trong thời gian gần đây thường tập trung ở những chỗ đông người như các hội hè, chợ, bến tàu, bến xe, nhà ga, công viên, rạp hát để có thể nhanh chóng và dễ dàng thực hiện hành vi trộm, cướp rồi tẩu thoát mau lẹ Nhưng không chỉ thực hiện tội phạm ở các địa điểm quen thuộc như trên mà các em còn

phạm tội ngay trên đường phố vắng vẻ, trên các phương tiện giao thông, trong khu tập thể, trụ sở cơ quan, các nhà kho, trường học

Về động cơ và mục đích phạm tội của các em được xác định khá rõ ràng là: trong nhóm tội xâm phạm sở hữu thì động cơ và mục đích phạm tội là để lấy tiền ăn tiêu, đánh bạc, chơi lô đề, chơi điện tử, nghiện hút Còn động cơ ở nhóm tội xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm do NCTN thực hiện thì

đa số là do có thù hằn cá nhân, muốn thể hiện cái tôi và khẳng định tính “yêng hùng”, do bắt chước phim chưởng, phim khiêu dâm

Đối tượng xâm hại của các hành vi phạm tội do NCTN thực hiện tập trung chủ yếu vào những đồ vật gọn nhẹ, có giá trị lớn như xe đạp, xe máy, đồng hồ, nhẫn vàng, tiền mặt Qua đó thấy nhu cầu sinh hoạt của NCTN là rất cao Đôi khi họ phạm tội không chỉ nhằm thoả mãn những nhu cầu bình thường của bản thân mà còn muốn đáp ứng những đòi hỏi quá đáng về ăn mặc, vui chơi, giải trí…trong khi gia đình không có điều kiện để chu cấp

Nạn nhân của những hành vi phạm tội do NCTN thực hiện tập trung chủ yếu vào những người không quen biết, những người cùng xóm, cùng phố, bạn học cùng và cuối cùng là đến những người thuộc họ hàng thân thích Nạn nhân

là nam giới, nữ giới, tập thể hoặc nhà nước

Thiệt hại do các hành vi phạm tội do NCTN thực hiện gây ra tuy không lớn so với tội phạm do người đã thành niên gây ra, song những ảnh hưởng của

nó về mặt xã hội thì không thể nào lường được Các công trình nghiên cứu về tội phạm học cho thấy: những kẻ phạm tội nguy hiểm là người lớn đều phần lớn có nguồn gốc phạm tội từ lứa tuổi CTN [3] Hơn nữa, những hành vi phạm tội của lớp trẻ kéo theo sự thoái hoá về đạo đức, gây nên nỗi lo lắng của các bậc cha

mẹ, và của toàn xã hội về tương lai của thế hệ nối tiếp sự nghiệp của toàn dân tộc Đặc biệt là những trường hợp phạm tội phần lớn có hệ thống, đã bị công an bắt, cảnh cáo nhưng vẫn phạm tội lại đã làm cho quần chúng hoài nghi cả khả năng giáo dục của chính quyền, gây nên nỗi quan ngại và bất an trong nhân dân

và là những tấm gương xấu lôi kéo trẻ em sa vào con đường phạm tội

3 Đặc điểm của nhân thân người phạm tội chưa thành niên

*Khi nghiên cứu THTP do NCTN thực hiện không thể không quan tâm xem xét đến nhân thân của người này

Đầu tiên ta xem xét về độ tuổi của NCTNPT, như đã biết nói về NCTNPT tội là đề cập đến vấn đề vi phạm pháp luật hình sự của người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi Trong độ tuổi đó, Điều 12 của BLHS Việt Nam năm 1999 lại chia thành 2 loại:

- Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi;

- Người từ đủ tuổi 16 tuổi đến dưới 18 tuổi

Người CTN từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội chiếm khoảng 40% với 13.932 bị cáo, còn NCTN từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội chiếm 60%, với 20.899 bị cáo [14] Bị cáo ở độ tuổi từ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi đang

có xu hướng gia tăng trong thời gian gần đây Và đặc biệt là bị cáo ở độ tuổi từ

đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi thời gian gần đây đã tham gia, thực hiện những tội phạm rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng, có tổ chức, có tính chất côn đồ

Xu hướng “trẻ hoá” tội phạm này cho chúng ta thấy sự phát triển về tâm lý và

khả năng nhận thức của NCTN trong điều kiện hiện nay là khác trước và đòi hỏi chúng ta phải có biện pháp phòng ngừa, giáo dục thích hợp đối với lứa tuổi này

Về giới tính: Qua nghiên cứu 34.831 bị cáo là NCTN, thì NCTNPT là nam chiếm tỷ lệ rất cao, chiếm tới 96% với 33.438 bị cáo; nữ giới phạm tội chiếm chỉ khoảng 4% với 1393 bị cáo trong tổng số NCTNPT

Về trình độ văn hoá: NCTNPT đều là những đứa trẻ thiệt thòi Đúng vậy, chúng học hành động không đến nơi đến chốn, chúng học yếu, trốn học, lười học, bỏ học, vi phạm kỷ luật nhà trường, cãi lại thầy cô, không nghe lời cha mẹ,

và thường xuyên xích mích với hàng xóm, làm những chuyện bậy bạ khác [6] NCTNPT chủ yếu là những người có trình độ văn hoá thấp, có tới 5,4% mù chữ; 92,3% trình độ tiểu học và trung học cơ sở Nó khiến chúng ta chú ý và xem xét lại vai trò, trách nhiệm của nhà trường đối với việc quản lý, giáo dục nhân cách tuổi thơ của các em

Về hoàn cảnh gia đình: Đây là yếu tố có tính chất chi phối rất lớn đến

em phạm tội là con em của những gia đình có hoàn cảnh thiếu hẳn sự chăm sóc của bố mẹ đẻ, gia đình có kinh tế khó khăn, các bậc làm cha làm mẹ vì những lý

do nào đó mà thiếu hẳn đi sự quan tâm trong việc chăm sóc, giáo dục các em khi các em vừa bước vào ngưỡng cửa cuộc đời Ngoài ra NCTNPT còn có gia đình

mà có bố, mẹ hoặc cả hai bố mẹ đang phải chấp hành hình phạt tù; những gia đình có bố mẹ buôn bán, làm ăn phi pháp, những gia đình này thường không có

sự quan tâm giáo dục đúng mức đối với NCTN, thậm chí còn xúi giục, lôi kéo, che giấu cho NCTNPT

*Về đặc điểm tâm lý: Bước vào độ tuổi này ở các em thường hình thành một nhu cầu khá lớn, đó là muốn khẳng định cái tôi, muốn trở thành người lớn, muốn được độc lập trong suy nghĩ, hành động Nhưng bởi các em vẫn còn đang

ở độ tuổi phát triển chưa đầy đủ cả về thể chất lẫn tinh thần nên các em không nhận thức được hết những việc làm của mình Ở các em trong độ tuổi này chưa

có được các kỹ năng ứng xử đầy đủ cần thiết nên dễ phạm phải những sai lầm

mà chính các em cũng không biết Đôi khi chỉ vì cha mẹ, anh chị trong gia đình nhắc nhở một việc làm sai trái nào đó của các em nhưng các em không đồng ý, muốn làm theo ý của riêng mình mà dẫn đến những hành vi phạm tội không đáng có

Ở những em có những biểu hiện sai lệch ta luôn thấy các em không chăm chỉ lao động giúp đỡ gia đình, người thân mà luôn lêu lổng, ham chơi hay tụ tập thành từng nhóm đi quậy phá, trêu trọc bạn bè, không tới trường, bỏ học đi chơi điện tử, chơi bài Điều đáng lo ngại hơn cả là các em này không biết tự chăm sóc, yêu quý bản thân Sống bất cần, có thái độ ngang tàng, gan lỳ trước những hành động sai trái Thường xuyên vi phạm các qui định của nhà trường, khu phố, thậm chí có những lời thô tục đối với cả cha mẹ của mình Đây là một sự phát triển lệch lạc đáng lo ngại về nhân cách của các em

Các em còn có thái độ coi thường pháp luật, coi thường các chuẩn mực đạo đức, chuẩn mực cuộc sống Như việc các em hay tụ tập thành từng nhóm nhỏ khoảng 5 – 10 em đi ăn cắp vặt để lấy tiền cho tiêu xài, ngồi nét, ăn uống Luôn sống vì bản thân, không nghe lời khuyên dạy của người xung quanh, có

thái độ sẵn sàng “đáp trả” nếu bị nhắc nhở nhiều lần Với bạn bè thì luôn tỏ ra

coi thường có hành vi côn đồ như gần đây một nhóm khoảng 30 em ở thành phố Biên Hoà, Đồng Nai mạo danh câu lạc bộ Manchester United để gây án cũng chỉ

vì xích mích với một thanh niên cùng phường mà nhóm này đã mang theo cả hung khí chặn đường rồi dùng dao chém, sau đó lại xông vào điểm Internet đánh những người đang chơi game ở quán rồi bỏ đi Việc bọn chúng mặc áo thun có

in dòng chữ Manchester United là để khi đánh nhau không đánh nhầm người mình [21]

*Về động cơ và mục đích phạm tội của các em được xác định khá cụ thể

và rõ ràng, chủ yếu là để lấy tiền tiêu xài, chơi điện tử, chơi lô đề, đánh bạc, nghiện hút hoặc do thù hằn cá nhân, muốn thể hiện trước đám đông

Về số lần phạm tội: số NCTN phạm tội lần đầu chiếm 38% với 13.236 bị cáo, tái phạm chiếm 62% với 21.595 bị cáo Nó cho thấy khả năng tiếp thu và cải tạo của bị cáo, tính nguy hiểm của hành vi phạm tội, đồng thời nó cũng phản ánh một khía cạnh nào đó của sự hình thành thói quen phạm tội, yếu tố tiềm ẩn của tội phạm chuyên nghiệp Điều này đòi hỏi các cơ quan chức năng cần có biện pháp xử lý thích hợp ngay từ khi bị cáo là NCTN lần đầu để ngăn ngừa tình trạng tái phạm

Sau những phân tích đánh giá một cách khái quát nhất về THTP của NCTN ở Việt Nam từ năm 2000- 2007, chúng ta có thể thấy có một cái nhìn tổng quát nhất với những đặc điểm cơ bản sau:

- Diễn biến của tội phạm do NCTN thực hiện có xu hướng gia tăng đều

đặn về số lượng vụ việc, số lượng người phạm tội, tính chất của hành vi cũng

như mức độ thì ngày càng nghiêm trọng, đặc biệt là các tội xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm của con người, các tội xâm phạm sở hữu

- Tội phạm có sử dụng bạo lực diễn ra trầm trọng đã góp phần làm cho tình hình trật tự an toàn xã hội diễn ra phức tạp Tội phạm có tổ chức như hình thành phe nhóm, băng nhóm ở NCTNPT cũng đã xuất hiện ngày càng đáng báo

động thời gian vừa qua

- Đa số tội phạm của NCTN là ở lứa tuổi từ 16 – 18 tuổi, nhưng số NCTNPT từ 14 – 16 tuổi thực hiện hành vi giết người, cướp tài sản có chiều hướng gia tăng, số NCTNPT có tiền án ngày càng chiếm tỷ lệ cao, số NCTN

đồng phạm với người đã thành niên cũng là một vấn đề đáng lo ngại

Những khái quát trên đòi hỏi chúng ta phải đánh giá được những nguyên nhân, điều kiện của THPT do NCTN thực hiện và tìm được những biện pháp tích cực để giải quyết nhằm bảo vệ NCTN nói riêng và trật tự xã hội nói chung,

để có thể loại bỏ được vấn nạn trên ra khỏi đời sống xã hội

CHƯƠNG II NGUYÊN NHÂN CỦA TÌNH HÌNH TỘI PHẠM

DO NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN THỰC HIỆN Ở VIỆT NAM

1 Nguyên nhân trong gia đình

Nhân cách của một con người được quan tâm khi người đó tham gia vào các quan hệ xã hội Nhân cách của mỗi con người không phải là bản năng tự nhiên mà nó là toàn bộ những đặc tính cá nhân, những kết quả cụ thể do tác động của môi trường bên ngoài trong cả quá trình hoạt động của con người Nhân cách đồng thời là kết quả của sự điều chỉnh tích cực tác động qua lại hai chiều giữa con người và môi trường sống Sự phát triển của nhân cách luôn gắn liền chặt chẽ với sự phát triển toàn diện về thể chất

Người ta chia quá trình phát triển nhân cách thành 2 giai đoạn: giai đoạn hình thành nhân cách và giai đoạn phát triển nhân cách Giai đoạn trước có tính chất quyết định đến giai đoạn sau và thông thường nó gắn với môi trường gia đình Chính vì vậy khi nghiên cứu nguyên nhân điều kiện dẫn NCTN đến việc phạm tội yếu tố đầu tiên đề cập đến là môi trường và sự giáo dục của gia đình

Gia đình là trường học đầu tiên của trẻ em Từ khi sinh ra đến lúc trưởng thành phần lớn thời gian đứa trẻ sống trong gia đình cho nên gia đình đóng vai trò rất quan trọng trong việc giáo dục trẻ em Gia đình là tế bào của xã hội, là cái nôi thân yêu chăm sóc, nuôi dưỡng cả đời người là môi trường quan trọng giáo dục nếp sống và hình thành nhân cách Có thể nói, nhân cách của trẻ là tấm

của mỗi thành viên trong gia đình không ít thì nhiều sẽ được phản chiếu qua tấm gương nhân cách của trẻ Bác Hồ kính yêu của chúng ta đã chỉ ra rằng: “ Gia đình cộng lại mới thành xã hội, xã hội tốt thì gia đình càng tốt, gia đình tốt thì xã hội mới tốt Hạt nhân của xã hội là gia đình”

Theo số liệu thông kê của TANDTC:

11.250 bị cáo là NCTN (chiếm 32,3% tổng số bị cáo là NCTNPT) xuất thân từ những gia đình có hoàn cảnh khó khăn về kinh tế Tuy nhiên không thể khẳng định rằng chỉ do gia đình có khó khăn về kinh tế mà 11.250 bị cáo kia phạm tội Nhưng một điều dễ nhận thấy là vì hoàn cảnh kinh tế gia đình khó khăn không đáp ứng được những nhu cầu tối thiểu như ăn, mặc vui chơi, học hành của trể thì dễ dẫn đến trẻ tự có những hành động nhằm đáp ứng nhu cầu cho bản thân trong khi bản thân trẻ lại chưa được hoàn thiện các kỹ năng cơ bản, chưa được trang bị các chuẩn mực đạo đức, chuẩn mực pháp luật thì điều khó tránh khỏi là các em dễ có hành vi trái với đòi hỏi của xã hội

8568 bị cáo là NCTNPT (chiếm 24,6% tổng số bị cáo là NCTNPT) xuất thân từ những gia đình khá giả, giàu có nhưng các bậc phụ huynh dạy dỗ con cái nhất là khi chúng đang độ chập chững bước vào đời Các bậc làm cha làm mẹ hiện nay vẫn còn quan niệm “cha mẹ sinh con trời sinh tính”

Chính người cha người mẹ là tấm gương đầu tiên có ảnh hưởng đến sự hình thành nhân cách sau này của các em Các bậc cha mẹ giáo con cái không chỉ bằng cách bắt các em nghe theo những điều giáo huấn khô cứng mà phải bằng chính cách sống tích cực, gương mẫu của mình, bản thân cha mẹ phải gương mẫu cho các em Do đó, thật không khó giải thích khi trong một gia đình

mà bố mẹ sống không gương mẫu, vi phạm các quy tắc của cuộc sống, của gia đình, phạm tội không chăm lo, giáo dục… Thì sớm hay muộn những đứa trẻ của

họ cũng đi vào con đường hư hỏng hoặc phạm pháp như cha mẹ của chúng

Ví dụ: Em Nguyễn Thiện Cảnh 16 tuổi (Thanh Chương-Nghệ An) Bố mẹ của Cảnh tham gia đường dây buôn bán ma tuý, buôn lậu, lại đi biền biệt cả ngày vì chuyện làm ăn, buôn bán Gặp con chỉ trong thời gian vài giờ đồng hồ, vứt cho con một sấp tiền bảo cho con tiều sài và học tập, có nhiều tiền lại không

có bàn tay chăm sóc của mẹ, không có sự giáo dục của bố, nên em đã bị bọn thanh niên xấu lợi dụng và đẩy em vào con đường phạm pháp Cảnh nghiện Hêrôin, để có tiền đáp ứng nhu cầu nghiện hút ngày một tăng, Cảnh đã tham gia vào băng cướp chuyên giật dây chuyền của người đi đường [22]

14.176 bị cáo là NCTNPT (chiếm 40,7% tổng số bị cáo là NCTNTPT) xuất thân từ những gia đình bình thường, đủ ăn, con em của những cán bộ, công nhân viên chức Đối với những em sống trong gia đình có bố mẹ sống bằng nghề buôn bán, nên tư tưởng chạy theo đồng tiền, làm giàu bằng mọi giá, thường tính toán thiệt hơn, bàn bạc mánh lời buôn bán làm ăn, kiếm tiền ngay trước mắt các

em Chính sự tha hoá của cha mẹ đã đẩy các em tới hành vi, thủ đoạn gian lận, lừa đảo và phạm tội Nhưng đối với các em là con của những gia đình bình thường chỉ đủ ăn, là con cái của cán bộ viên chức bị hư hỏng phạm tội thì sao? Phải chăng cơ chế thị trường đã cuốn hút một bộ phận cán bộ này mải công việc

mà không có thời gian chăm sóc, giáo dục con cái Một nguyên nhân khác được

kể đến là cũng có nhiều người không đủ tư cách nêu gương tốt cho con cái Họ cũng sống thực dụng chạy theo đồng tiền, làm giàu bằng tham nhũng, sống sa đoạ, vô đạo đức Những loại cán bộ viên chức này lại có chiều hướng ngày càng tăng Họ làm tổn hại đến uy tín của Nhà nước và lại là tấm gương xấu cho con cái họ trong việc hình thành nhân cách

Ngoài thực trạng trên đây, những yếu tố khuyết tật về hoàn cảnh gia đình của các em được nêu sau đây, trong một chừng mực nào đó cũng có thể trở thành nguyên nhân, điều kiện dẫn các em đến con đường phạm tội:

- Gia đình mà bố hoặc mẹ hoặc cả bố lẫn mẹ đang phải chấp hành hình phạt tù Sống trong môi trường này hiểm hoạ đối với trẻ em, không những bố

mẹ không là tấm gương tốt cho các em noi theo mà hành vi phạm tội của bố mẹ các em hoặc sẽ làm cho các em bắt chước dẫn đến phạm tội, hoặc gây sốc cho các em, bản thân các em bị tổn thương về tinh thần, tình cảm, cảm thấy xấu hổ với các bạn đồng trang lứa, dần xa lánh bạn bè, xa lánh mọi người xung quanh bởi những lời bàn tán dị nghị về gia đình các em, sống thụ động, bế tắc thiếu kỹ

năng ứng sử cơ bản nhất để rồi bị các phần tử xấu dụ dỗ lôi kéo vào con đường phạm tội

- Gia đình tan vỡ vì bố mẹ ly hôn khi ấy những đứa trẻ cảm thấy bị mất đi chỗ dựa, điểm tựa về tinh thần, nơi gửi gắm tình yêu thương chăm sóc và giáo dục của người cha hoặc người mẹ hoặc thậm chí của cả hai người Các em luôn sống trong không khí lạnh lẽo, buồn tẻ, chứa chất đầy tức tối, hận thù bởi những quyền lợi ích kỷ của cha mẹ chúng Các em mặc cảm tự ti thiếu tự tin, mất niềm tin với mọi người dẫn đến tâm lý chán nản Vì vậy chúng dễ bị lợi dụng lôi kéo vào con đường phạm tội, hoặc bản thân các em tự tìm đến các tệ nạn xã hội để giải toả tâm lý chán chường mà không biết được rằng từ đó để dẫn đến con đường phạm tội là không xa Những đứa trẻ bất hạnh đó luôn sống trong đau khổ trong sự dồn nén và bất cần đời, luôn sống trong tâm trạng muốn đập phá muốn trả thù, đời theo cách riêng của chúng con đường phạm tội không xa đó là những cờ bạc, rượu chè, đi hoang rồi trộm cắp…

- Bố mẹ hoặc các thành viên khác trong gia đình dung túng, bao che, đồng tính với hành vi phạm tội của trẻ Điều này đã vô hình trung làm nảy sinh động

cơ, thúc đẩy khuyến khích các em dẫn các em vào vòng lao lý như ví dụ sau:

Em Trần Xuân Bình 14 tuổi (Hà Tây) có cha và 2 anh trai nghiện hút, hàng ngày Bình được bố và 2 anh trai sai đi mua thuốc phiện về cho họ hút Từ việc mua cho bố và 2 người anh, Bình đã biết mua ma tuý để bán cho người khác lấy tiền tiêu xài [22]

- Trong gia đình có sự bất hoà giữa bố mẹ, có thái độ khinh miệt lẫn nhau giữa bố và mẹ, nếu trẻ nghe theo mẹ thì bị bố ngược đãi và ngược lại, do đó trẻ

bị mất phương hướng, mất niềm tin, mất chỗ dựa tinh thần, tâm lý chán nản, dễ

có những hành động “nổi loạn”, bất cần đời, muốn “trả thù” đời

- Bản thân các em bị bố mẹ hoặc các thành viên khác trong gia đình lạm dụng, bị ức hiếp vô cớ Một vài trường hợp cá biệt, khi chính người cha lại cưỡng hiếp con gái mình, dẫn đến sự muốn phản kháng và nổi loạn của con cái trong gia đình, hoặc các em dễ rơi vào trạng thái thụ động, mất phương hướng

dẫn đến dễ bị lợi dụng, lôi kéo, bị sai khiến thực hiện những hành vi trái với đòi hỏi của xã hội

Về phương pháp giáo dục sai lầm trong gia đình, trước hết phải kể đến việc bố mẹ thường xuyên đánh đập hành hạ con cái Thực tế cho thấy, sự đánh đập thô bạo đối với các em để buộc các em phải hành động theo một cách thức nhất định mà cha, mẹ đặt ra không phải là biện pháp tốt Có thể vì sợ hãi đòn roi trừng phạt, bị khống chế, ép buộc mà các em hành động Việc cha mẹ thường xuyên nổi nóng, bực tức, đánh đập, sỉ nhục, không tôn trọng tính mạng, danh dự, nhân phẩm của con cái sẽ làm huỷ hoại tâm hồn trẻ thơ của con mình Những điều đó gây tổn thương về tinh thần của các em, các em dễ bị khủng hoảng, bế tắc, chúng thấy bị ghẻ lạnh thiếu tình thương ở ngay chính cha mẹ của mình, từ

đó dễ đưa các em đến những hành vi sai trái như: tìm đến cái chết, tìm đến những nhóm trẻ hư – nơi mà các em thấy có thể tâm sự, có thể được chia sẻ và

nơi các em tìm được “không gian tự do” của mình, các em trốn chạy khỏi gia

đình đi bụi, và sa vào con đường phạm pháp rồi phạm tội

Trái ngược với phương pháp giáo dục con cái là đánh đập, sỉ nhục hành

hạ con cái ở trên, chúng ta cũng không đồng ý với cách giáo dục con cái bằng sự nuông chiều quá mức trong các gia đình vì đây cũng là nguyên nhân khiến các

em phạm tội Hiện nay, có không ít các bậc cha mẹ, khi kinh tế gia đình đã khá giả hơn, họ hoài niệm về tuổi thơ khốn khó của mình Và như để bù đắp lại sự thiệt thòi, khốn khổ của tuổi thơ của mình họ đã chiều chuộng, thoả mãn mọi nhu cầu của con cái mình Sự nuông chiều, sự nhân nhượng một cách vô nguyên tắc những đòi hỏi quá đáng của con cái ở một số bậc cha mẹ dần tạo cho đứa trẻ

một thói quen xấu, những hành động vô nguyên tắc, vô kỷ luật, “có voi đòi tiên”

do đó đã đẩy các em tới chỗ hư hỏng Trong những năm gần đây, với sự tăng trưởng của kinh tế, sự phát triển chóng mặt của đô thị hoá, số dân thành thị tăng lên theo đà tăng trưởng của thị trường đã làm cho kiểu gia đình truyền thống bị phá vỡ Không chỉ các đô thị, các thành phố lớn mà ngay cả ở các vùng nông

thôn hiện nay thì lối sống “đèn nhà ai nhà nấy rạng” đã đang ngày càng phát

gương mẫu của cha mẹ, sự buông lỏng quản lý, sự chiều chuộng con cái quá mức đã là những nguyên nhân, điều kiện ảnh hưởng đến quá trình hình thành nhân cách lệch lạc của các em và đẩy các em vào con đường phạm tội

Chúng ta có thể nói rằng: gia đình có làm tròn chức năng, nhiệm vụ của mình hay không là tuỳ thuộc vào những người làm cha, làm mẹ Nếu những người làm cha làm mẹ ý thức được vai trò của mình để rồi hạn chế được những tiêu cực ngay trong gia đình mình thì chắc chắn rằng tiêu cực ngoài xã hội sẽ giảm đáng kể Trong báo cáo của Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản

Việt Nam tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII đã chỉ rõ: “Việc xây dựng

gia đình văn hoá có ý nghĩa rất quan trọng trong tình hình hiện nay, góp phần phát triển lực lượng sản xuất, ổn định và cải thiện đời sống giữ gìn và phát huy truyền thống, đạo đức, văn hoá tốt đẹp của dân tộc” [4, tr.83]

2 Nguyên nhân trong nhà trường

Nếu như gia đình là chiếc nôi thứ nhất, là nơi hình thành và phát triển ý thức, thì nhà trường có thể được xem là cái nôi thứ hai góp phần giáo dục và rèn luyện con người Bởi chính trường học gắn liền với hầu hết mọi đứa trẻ trong một thời gian dài, khi mà chúng đang còn thơ dại, chưa trưởng thành và đang dần hình thành nhân cách Ở gia đình, trẻ được dạy bảo về tình yêu thương ruột thịt thông qua các quan hệ gia đình Khi tới trường các em học được tình yêu thương đồng loại thông qua các quan hệ xã hội mà các em tham gia: quan hệ thày trò, quan hệ bạn bè Và, còn những kiến thức mà các em tiếp nhận được ở nhà trường và giữ gìn nó làm hành trang suốt cuộc đời Nhân cách trẻ thơ, nhân cách con người cũng từ đó mà hoàn thiện hơn

Các em có một gia đình với bầu khí đầm ấm, hạnh phúc và tràn đầy tình yêu thương, nhưng như vậy vẫn chưa đủ để có thể hình thành nhân cách của con người một cách đầy đủ, toàn diện mà còn cần phải có thêm các yếu tố môi trường xung quanh, đó trước hết là nhà trường Để làm được điều này, đòi hỏi các thầy cô giáo – những chiến sĩ trên mặt trận văn hoá tư tưởng, không chỉ cung cấp cho học sinh những kiến thức khoa học tự nhiên và xã hội mà còn phải hiểu biết về học sinh, về đối tượng của mình, phải tác động tích cực đến các em

từng ngày, từng giờ, làm cho các em phát triển theo xu hướng tốt, tích cực Các thầy cô là những tấm gương giáo dục tốt nhất cho các em noi theo Các thầy cô như một người thân thiết, như những người bạn tâm tình phải giúp các em suy nghĩ và hành động đúng đắn trong tất cả mọi tình huống của cuộc sống

Chúng ta thừa nhận rằng: Nhà trường có vai trò rất lớn trong việc giáo dục các em Song khi xem xét đến nguyên nhân, điều kiện dẫn đến NCTNPT, chúng ta không thể không xét đến nguyên nhân từ môi trường học đường Chúng ta không đổ lỗi hết cho nhà trường, nhưng phải công bằng và thẳng thắn

mà nói, nhà trường của chúng ta cũng có nhiều thiếu sót và những thiếu sót này ảnh hưởng không nhỏ đến tình hình tội phạm của NCTN

Chúng ta hãy bắt đầu từ vị trí vai trò của người thầy trong nhà trường và

xã hội Truyền thống tôn sư trọng đạo ở nước ta đã hình thành từ xa xưa với

“nhất tự vi sư, bán tự vi sư” mà nhân dân trao tặng cho vị trí của những người

thầy tôn kính Mặc dù không có quyền lực nhưng những người thầy vẫn luôn ở

vị trí được nể trọng trong xã hội Trong quan niệm của mọi người, người thầy không chỉ là người dạy cho con cái mình chữ nghĩa và còn dạy đạo lý làm người

“Muốn sang thì bắc cầu Kiều Muốn con hay chữ thì yêu kính thầy”, cho đến nay

truyền thống tốt đẹp đó vẫn còn nguyên giá trị, được giữ gìn và được mở rộng thêm về vai trò, về ý nghĩa

Người thầy là người được cả xã hội tin tưởng trao sứ mệnh cao cả là

“trồng người”, là người trực tiếp dạy dỗ, dìu dắt các em bước những bước đầu tiên vào đời Tuy nhiên, theo thời gian, hình ảnh của những người thầy, người cô cũng đã có những sự thay đổi, đã gần gũi hơn, song cũng có phần kém được vị

nể hơn Họ đã tự đánh mất vinh dự cao quí mà cả xã hội tôn vinh, bởi do địa vị kinh tế trong xã hội thấp kém, họ cũng phải làm lụng kiếm sống bằng cả những công việc kém thi vị như bán hàng, đạp xích lô Nhưng điều đáng chê trách và lên án là tự các thầy cô cũng tha hoá chính bản thân nghề nghiệp cao quí của mình Một số thầy cô giáo có những hành vi thiếu đạo đức, bon chen, tính toán,

vụ lợi đã làm mất đi uy tín cần thiết đối với học trò của một người thầy Vẫn còn

đáng, quá đề cao giá trị của đồng tiền mà biến các em thành công cụ để khai thác, như ép các em phải học thêm để thu tiền, nếu không đi học thêm thì không biết được các kiến thức chính quan trọng của bài giảng, giờ học chính khoá thì giảng qua loa đại khái dẫn đến muốn có kiến thức, muốn đạt điểm cao buộc các

em phải đóng tiền học thêm Không đi học thêm không biết được ngày, giờ nào kiểm tra bài, không được lên lớp Hiện tượng chạy điểm, chạy trường, chạy lớp đang diễn ra khá phổ biến ở các thành phố lớn như: Hà Nội, TP Hồ Chí Minh Các em vừa phải học chính khóa, vừa phải học thêm kín cả tuần làm tốn tiền của cha mẹ, còn các em thì bù đầu vì chuyện học tập quá dày, làm giảm chất lượng giáo dục toàn diện, làm giảm bớt uy tín của thầy cô trước các em học sinh và phụ huynh học sinh Nhưng đau lòng hơn và đáng bị lên án hơn là có người thầy chỉ vì nghi ngờ một học sinh lấy cắp hơn 30.000đ của bạn trong lớp mà đã có những lời nói sỉ nhục, bêu riếu em trước lớp, trước trường làm em này sau đó phải tự tử vì quá xấu hổ với bạn bè

Nguyên nhân thứ hai được nhắc đến khi nói tới môi trường nhà trường với vấn đề tội phạm của NCTN là việc tổ chức quản lý học sinh ở một số trường chưa tốt Các thầy có còn kiêm nhiệm bộ môn cùng với việc là giáo viên chủ nhiệm dẫn đến các thầy cô không nắm rõ được con số học sinh của lớp mình chủ nhiệm, ít lên lớp quản lý sát sao các em do còn phải làm chuyên môn khác, thậm chí mải buôn bán bên ngoài Nhiều giáo viên xin bỏ nghề vì lương thấp để

ra ngoài làm kinh tế nhưng vì nhà trường thiếu giáo viên nên cố giữ lại Do đó giáo viên có tâm lý chán dạy dỗ các em, dẫn đến việc học sinh được các giáo viên này định hướng lệch lạc Ở những trường thiếu thầy là thế, còn ở những trường thầy có thì lại chưa đáp ứng được đúng với sự đòi hỏi về đạo đức, chuẩn mực người thầy, thậm chí cả về chuyên môn sư phạm cũng không đáp ứng nổi, nên các em học sinh mất niềm tin, sợi dây gắn kết các em với giá trị tốt đẹp của cuộc sống thật mong manh và có thể bị đứt bất cứ khi nào

Để quản lý tốt học sinh, trước hết nhà trường (ở đây là các thầy cô chủ nhiệm) không chỉ nắm con số học sinh trên lớp, quản lý các em trong thời gian học trên lớp mà còn phải phối hợp chặt chẽ với phụ huynh học sinh để hiểu hơn