Giáo trình nghề trồng mai vàng, mai chiếu thủy mô đun tạo hình cho mai vàng, mai chiếu thủy

Mô đun này hướng dẫn cách thu thập cây nguyên liệu, xây dựng ý tưởng, cắt tỉa, uốn nắn tạo hình và chăm sóc cây mai vàng, mai chiếu thủy trước và sau khi tạo hình.. Nội dung cuốn giáo tr

T : S

UYÊ Ả QUY

Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dẫn dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo

Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm

MÃ TÀI LIỆU: MĐ 04

LỜ Ớ U

Bộ giáo trình nghề “ ồ mai và , mai iếu t ủy” trình độ sơ cấp nghề

có 06 mô đun Đây là mô đun thứ tư “Tạo hình cơ bản cho cây mai vàng, mai chiếu thủy” Mô đun này hướng dẫn cách thu thập cây nguyên liệu, xây dựng ý tưởng, cắt tỉa, uốn nắn tạo hình và chăm sóc cây mai vàng, mai chiếu thủy trước và sau khi tạo hình Nội dung cuốn giáo trình được phân bố giảng dạy trong thời gian 100 giờ

và bao gồm 05 bài như sau:

Bài 01: Tạo cây nguyên liệu cây mai vàng, mai chiếu thủy

Bài 02: ây dựng ý tưởng tạo hình cây mai vàng, mai chiếu thủy

Bài 03: Cắt tỉa tạo hình cho cây mai vàng, mai chiếu thủy

Bài 04: Uốn nắn tạo hình cho cây mai vàng, mai chiếu thủy

Bài 05: Chăm sóc sau khi tạo hình

Để hoàn thiện cuốn giáo trình này chúng tôi đã nhận được sự chỉ đạo, hướng dẫn của Vụ Tổ chức cán bộ - Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn; Tổng cục dạy nghề - Bộ Lao động - Thương binh và ã hội Sự hợp tác giúp đỡ của các nhà khoa học, các cán bộ kỹ thuật nghiên cứu và chỉ đạo sản xuất cây mai vàng, mai chiếu thủy ở Đồng Bằng sông Cửu Long và các tỉnh Miền Trung, Tây Nguyên, các cơ sở, các nông dân sản xuất mai vàng, mai chiếu thủy giỏi, các nhà giáo đã tham gia đóng góp ý kiến và tạo điều kiện thuận lợi để chúng tôi xây dựng chương trình và biên soạn giáo trình

Các thông tin trong giáo trình có giá trị hướng dẫn giáo viên thiết kế, tổ chức và vận dụng phù hợp với điều kiện, bối cảnh thực tế của từng vùng để giảng dạy cho học viên học mô đun Tạo hình cơ bản cho cây mai vàng, mai chiếu thủy

Trong quá trình biên soạn chương trình, giáo trình Dù đã hết sức cố gắng nhưng chắc chắn không tránh khỏi những khiếm khuyết Chúng tôi rất mong nhận được ý kiến đóng góp từ các nhà giáo, các chuyên gia, người sử dụng lao động và người lao động trực tiếp trong lĩnh vực Trồng mai vàng, mai chiếu thủy để chương trình, giáo trình được điều chỉnh, bổ sung cho hoàn thiện hơn, góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả

và đáp ứng được nhu cầu học nghề trong thời kỳ đổi mới

Xin chân thành cảm ơn!

Tham gia biên soạn

1 Chủ biên: Nguyễn Tiến Huyền

2 Lâm Anh Nghiêm

3 Trần Thị Thu Tâm

MỤC LỤC

Bài 01: Tạo cây nguyên liệu mai vàng, mai chiếu thủy 9

1 Tạo cây nguyên liệu mai vàng, mai chiếu thủy từ hạt 9

1.1 Đặc điểm 9

1.2 Thu thập và bảo quản hạt giống 10

1.3 Gieo hạt 13

1.4 Chăm sóc sau khi gieo 18

1.5 Ra ngôi 20

2 Tạo cây nguyên liệu bằng hình thức chiết, ghép và giâm cành 20

2.1 Tạo cây nguyên liệu bằng hình thức chiết cành 20

2.1.1 Chọn cây và cành chiết 20

2.1.2 Thời vụ chiết 21

2.1.3 Chuẩn bị hỗn hợp bó bầu 21

2.1.4 Kỹ thuật chiết 21

2.2 Tạo cây nguyên liệu bằng hình thức ghép 25

2.2.1 Chọn cây gốc ghép 25

2.2.2 Chọn cành và mắt ghép 26

2.2.3 Thời vụ ghép 26

3.2.4 Kỹ thuật ghép 26

2.3 Tạo cây nguyên liệu bằng hình thức giâm cành 32

2.3.1 Chọn cành giâm 32

2.3.2 Cắt hom giâm 32

2.3.3 Bảo quản hom cắt 32

2.3.4 ử lý hom trước khi giâm 32

2.3.5 Nền giâm 32

2.3.6 Thực hiện giâm 32

2.3.7 Chăm sóc sau khi giâm 33

3 Thu thập cây nguyên liệu mai vàng, mai chiếu thủy từ bên ngoài 33

3.1 Nguồn thu thập cây 33

3.2 Lựa chọn cây 35

3.3 Trồng và chăm sóc cây mai vàng, mai chiếu thủy sau thu thập 36

1 Câu hỏi: 39

2 Bài tập thực hành: 39

Bài 02: ây dựng ý tưởng tạo hình cây mai vàng, mai chiếu thủy 40

1 Khái quát chung về cây mai vàng, mai chiếu thủy nghệ thuật 40

1.1 Cây cảnh, Cây dáng, thế, Cây bonsai 40

1.2 Triết lý – tinh thần của cây mai vàng, mai chiếu thủy 40

2 Phân loại cây mai vàng, mai chiếu thủy 41

2.1 Dựa vào tuổi cây, tình trạng của cây 41

2.2 Dựa vào trọng lượng hay kích cỡ 43

2.3 Dựa vào dáng, thế của cây 45

3 Các dáng, thế cơ bản 45

3.1 Dáng cơ bản 45

3.2 Một số thế cơ bản 47

3.2.1 Thế từ cây một thân 47

3.2.2 Thế từ cây 2 thân một gốc 53

4 Một số quy ước thẩm mỹ về cây mai vàng, mai chiếu thủy nghệ thuật 56

4.1 Những quy ước cơ sở 56

4.2 Một số quy ước cụ thể 57

4.2.1 Rễ cây 57

4.2.2 Thân cây 58

4.2.3 Cành, tán lá 58

5 Ý nghĩa một số con số dùng trong nghệ thuật cây mai vàng, mai chiếu thủy 60

1 Câu hỏi: 62

2 Bài tập thực hành: 62

Bài 03: Cắt tỉa tạo hình cho cây mai vàng, mai chiếu thủy 63

1 Những cơ sở để uốn nắn, cắt tỉa cây 63

1.1 Tính hướng 63

1.2 Ưu thế ngọn 63

1.3 Tăng trưởng 63

2 Dụng cụ cắt tỉa cây mai vàng, mai chiếu thủy 64

3 Cắt tỉa tạo hình cho cây mai vàng, mai chiếu thủy 67

3.1 Nguyên tắc chung khi cắt tạo hình dáng 68

3.2 Kỹ thuật cắt thân, ngọn 69

3.3 Kỹ thuật cắt cành 70

4 Cắt tỉa giữ dáng - tu bổ 70

4.1 Tỉa thưa 71

4.2 Tỉa ngọn 71

1 Câu hỏi: 72

2 Bài tập thực hành: 72

BÀI 04: Uốn nắn tạo hình cho cây mai vàng, mai chiếu thủy 73

1 Dụng cụ vật tư dùng đề uốn, nắn tạo hình cây mai vàng, mai chiếu thủy 73

1.1 Uốn bằng dây đồng, dây nhôm 73

1.2 Sử dụng dây chằng xoắn 75

1.3 Sử dụng nẹp uốn 75

1.4 Khóa uốn cành 76

1.5 Nẹp ba chân 76

2 Kỹ thuật uốn nắn cây mai vàng, mai chiếu thủy 77

2.1 Phương pháp buộc dây 77

2.2 Chằng buộc bằng dây kim loại 78

2.3 Phương pháp dùng ke sắt 80

2.4 Phương pháp kéo có gậy chống 80

2.5 Phương pháp xuyên thấu trợ cong 80

2.6 Phương pháp cắt răng cưa trợ cong 81

2.7 Phương pháp xẻ rãnh 81

1 Các câu hỏi: 82

2 Bài tập thực hành: 82

Bài 05: Chăm sóc sau khi tạo hình 83

1 Kỹ thuật chăm sóc 83

2 Cắt tỉa giữ dáng, thế 85

1 Các câu hỏi: 87

2 Bài tập thực hành: 87

M ĐU : Ạ CƠ Ả C CÂY

Mã mô u : MĐ 04 iới t iệu mô u :

Mô đun chuẩn bị nguyên liệu là một trong số các mô đun kỹ năng quan trọng của nghề Trồng mai vàng, mai chiếu thủy Sau khi học xong mô đun này, người học sẽ được trang bị những kiến thức và kỹ năng chuẩn bị cây nguyên liệu, các dụng cụ và nguyên vật liệu cần thiết cho uốn tạo hình cơ bản và chăm sóc cây mai vàng, mai chiếu thủy

Bài 01: Tạo ây uyê liệu mai và , mai iếu t ủy

Mụ tiêu:

- Tạo được cây nguyên liệu (cây phôi) mai vàng, mai chiếu thủy phù hợp để tạo cây dáng thế

- Tạo được cây dáng thế cơ bản cho cây mai vàng, mai chiếu thủy

- Thực hiện được việc đánh chuyển, trồng và chăm sóc cây mai vàng, mai chiếu thủy sau khi thu thập

A i du

1 ạo cây uyê liệu mai và , mai iếu t ủy từ ạt

1.1 Đặ iểm

- Kỹ thuật đơn giản, dễ làm

- Chi phí lao động thấp, do đó giá thành cây con thấp

- Hệ số nhân giống cao

- Mai vàng, mai chiếu thủy trồng bằng hạt thường có khả năng thích ứng rộng với điều kiện ngoại cảnh Tuổi thọ của cây cao

- Mai vàng, mai chiếu thủy từ hạt thường khó giữ được những đặc tính của cây mẹ, ra hoa kết quả muộn, thân tán cao

Những điểm cần lưu ý khi gieo hạt:

- Phải nắm được các đặc tính, sinh lý của hạt mai vàng, mai chiếu thủy

- Phải đảm bảo các điều kiện ngoại cảnh cho hạt nảy mầm tốt

- Chọn giống có khả năng sinh trưởng khoẻ, hoa đẹp; chọn những cây mang đầy đủ các đặc điểm của giống muốn nhân; chọn những quả, hạt mai vàng, mai chiếu thủy có hình dạng đặc trưng của giống; chọn những hạt to, mẩy, cân đối và chọn cây con to, khoẻ, sinh trưởng cân đối

Lựa chọn hạt mai vàng

(hình 4.1.1)

Hình 4.1.1 Chọn hạt to, mẩy, cân đối

Lựa chọn hạt mai chiếu

thủy (hình 4.1.2)

Hình 4.1.2 Chọn hạt mai chiếu thủy

1.2 u t ậ và bảo quả ạt iống

Đối với mai vàng sau khi thu đem gieo ngay khi trái (hạt) còn tươi tỷ lệ nảy mầm mới cao Nếu đem phơi khô trái thì thời gian bảo quản kéo dài nhưng khi đem gieo tỷ lệ nảy mầm thường thấp

Thu tập hạt giống của

những cây mẹ tốt vào thời điểm

quả – hạt chín sinh lý (hình

4.1.3)

Hình 4.1.3 Quả (hạt) mai vàng đạt độ chin sinh

lý

Quả mai chiếu thủy nhỏ,

thon dài, màu vỏ bên ngoài lúc

còn nhỏ xanh đậm (hình 4.1.4),

lớn lên có màu xanh, khi già

chín đổi thành màu vàng

Hình 4.1.4 Quả mai chiếu thủy còn non

Đối với mai chiếu thủy khi quả chín sinh lý (vỏ quả hơi chuyển vàng, quả chưa nứt vỏ) thì tiến hành thu quả, Nếu chưa thu quả ngay, người trồng phải lấy dây cột lại vì khi chín quả sẽ bung vỏ ra hoặc lấy bao nylon bao lại để lấy hạt

Hạt mai chiểu thủy gần giống như hạt thóc nhưng nhỏ hơn một chút và dài hơn, còn non có màu xanh, khi chín màu vàng, hai đầu thon nhọn, ở 2 đầu có 2 chùm lông tơ mịn, dài, khi ra khỏi vỏ xòe rộng bay đi rất xa theo chiều gió Mỗi quả có thể có từ vài chục hạt đến vài trăm hạt, Tùy theo loại tùy thco giống

Khi chín quả mai chiếu

thủy sẽ bung vỏ (hình 4.1.5)

Hình 4.1.5 Quả và hạt mai chiếu thủy

Hạt mai chiếu thủy có 2

chùm lông ở 2 đầu hạt (hình

4.1.6)

Hình 4.1.6 Hạt mai chiếu thủy Chọn quả to dài, cân đối Chọn hạt chắc, mẩy để làm giống

Hình 4.1.7 Quả và hạt mai chiếu thủy đạt độ chín sinh lý

Hạt mai chiếu thủy đạt yêu

cầu làm giống (hình 4.1.8)

Hình 4.1.8 Hạt mai chiếu thủy Hạt mai chiếu thủy sau khi tách gỡ bỏ hết lông tơ, nếu không gieo ngay có thể bảo quản bằng cách bảo quản khô tự nhiên, cho hạt vào túi hoặc chai, để nơi khô ráo và thoáng mát

1.3 ieo ạt

ời vụ ieo: Hạt mai vàng, mai chiếu thủy thường được gieo vào những

tháng có nhiệt độ thích hợp đối với từng loại hạt giống cây Tuy nhiên, do việc gieo hạt mai vàng, mai chiếu thủy thường thực hiện trong khay hoặc bầu ươm cây

loại nhỏ do đó trong thực tế sản xuất hiện nay chỉ cần đảm bảo các điều kiện chăm sóc thì có thể tiến hành gieo

Xử lý ạt t ướ k i ieo:

- Hạt mai vàng trước khi gieo đem ngâm vào nước ấm để loại bỏ hạt lửng, hạt

bị sâu bệnh còn sót lại, sau đó đem gieo ngay

Đối với hạt mai chiếu thủy, trước khi gieo cần phải xử lý như ngâm nước ấm

để loại bỏ hạt lép lửng còn sót lại trong mẫu hạt giống, đồng thời hạt nhanh nảy mầm, thời gian ngâm từ 4 ÷ 8 giờ sau đó dùng khăn ướt bọc lại để ủ hạt khảng 2 ngày sau hạt nứt nanh tiến hành đem gieo

Ngâm hạt mai chiếu thủy

- Sau khi lên luống san phẳng bề mặt luống và tạo gờ xung quanh luống

- Bón phân: trung bình 1 m2 mặt luống cần bón từ 3 – 4 kg phân chuồng hoai mục; 1 kg phân lân Lâm Thao hoặc phân vi sinh Hà Nội (Sông Gianh); 0,1kg vôi bột trắng Hỗn hợp này trộn đều sau khi bừa đất

- Phun thuốc phòng sâu bệnh: Dùng thuốc Benlate (Viben C) phun phòng trừ nấm rễ , lượng thuốc phun theo khuyến cáo trên bao bì Có thể kết hợp sử dụng

thuốc kích thích ra rễ nhanh

ieo ạt mai và

- Hạt sau ngâm rửa xong gieo đều trên mặt luống, lưu ý không để hạt chồng lên nhau, mật độ tùy theo mục đích

- Sau khi gieo hạt sàng một lớp đất bột mỏng phủ lên bề mặt

- Trộn đều thuốc bột chống kiến với cát ẩm rắc đều lên mặt luống

- Phủ rơm khô hoặc lá dừa, phên tre nứa để giữ ẩm và tránh mưa xói trôi hạt

Gieo hạt mai vàng vào

ieo ạt mai iếu t ủy

Cho giá thể vào bầu

Gieo hạt mai chiếu

thủy vào bầu ươm (hình

4.1.14)

Hình 4.1.14 Gieo hạt mai chiếu thủy

Sau khi gieo khoảng 5

– 7 ngày hạt nảy mầm (hình

4.1.17)

Hình 4.1.17 Hạt nảy mầm

1.4 C ăm só sau khi gieo

- Làm dàn che: Để chống nắng và giữ ẩm, dàn che cao từ 1,5 – 1,7 m cho tiện chăm sóc, dùng cọc tre, cây gỗ làm dàn Che phủ bằng phên nứa, lá dừa nước hoặc lưới tản nhiệt, độ che phủ từ 70 - 80%

- Tưới nước: Hàng ngày tưới 2 lần vào buổi sáng và buổi chiều tối để đảm bảo

đủ độ ẩm cho hạt giống nẩy mầm

- Phun thuốc phòng bệnh: Phun thuốc Benlate (Viben C) định kỳ 15 ngày/lần phòng nấm rễ (cách pha và liều lượng tương tự như phun trước khi gieo hạt), phun dung dịch Boocđô phòng nấm lá định kỳ 10 ngày/lần

Thường xuyên kiểm tra kiến và côn trùng phá hoại, nếu thấy xuất hiện phải phun thuốc để phòng trừ

- Khi lá thật xuất hiện thì dỡ bỏ bớt rơm rạ phủ trên bề mặt Dỡ bỏ dần mái tre

để cây con dần thích nghi với ánh sang trực xạ thì bỏ hoàn toàn mái che

- Bón phân bổ sung: Dùng phân vi sinh Hà Nội hoặc Sông Gianh pha loãng tưới cho cây hoặc tưới các loại phân hữu cơ pha loãng hơn nồng độ khuyến cáo 1 chút để tránh ảnh hưởng đến sinh trưởng của cây

Cây mai vàng đạt tiêu

Hình 4.1.19 Cây mai chiếu thủy đủ tiêu chuẩn làm

cây nguyên liệu

1.5 Ra ngôi

Trường hợp gieo hạt trong khay hoặc bầu ươm nhỏ Khi 2 lá thật đầu tiên

thành thục là có thể ra ngôi được Có 2 cách: Trồng cây con trực tiếp trên luống

hoặc trồng vào bầu ni lông loại lớn hoặc chậu nhựa dùng để trồng cây nhỏ Hiện nay người dân thường trồng cây vào bầu nilông

- Túi bầu: Kích thước phù hợp, màu đen, có đục lỗ xung quanh thành bầu

- Thành phần hỗn hợp trong ruột bầu: 89 đất thịt nhẹ, đất thịt pha cát + 10 phân chuồng hoai đập nhỏ + 1 phân lân

Cách tiến hành: chọn ngày trời râm mát hoặc có mưa nhỏ càng tốt Tưới đẫm nước lên mặt bầu, dùng que nhọn tròn chọc lỗ chính giữa bầu, đặt cây thẳng đứng

và dấn chặt đất Tránh làm gãy, cong rễ và không được cấy cây sâu quá Tưới lại nước sạch sau khi trồng cho đất phủ kín gốc cây

Sau khi ra ngôi, các bước chăm sóc như sau khi gieo hạt: Tưới nước, phun thuốc, nhổ cỏ, bón bổ sung phân

- Đảo bầu: Sau khi cấy cây 3 - 4 tháng, tiến hành đảo bầu cây kết hợp với phân loại cây và cắt rễ mọc ngoài bầu Nên đảo bầu vào lúc trời râm mát hoặc có mưa nhỏ Đảo bầu xong phải tưới đẫm nước cho cây phát triển bình thường

- Dỡ dàn che: sau khi trồng ra ngôi khoảng 1 tháng nên dỡ bỏ dàn che để cây thích nghi với ánh sáng trực tiếp bên ngoài

2 ạo ây uyê liệu bằ t ứ iết, ép và giâm cành

2.1 ạo ây uyê liệu bằ t ứ iết à

Cũng có thể chiết các cành có kích thước lớn trong trường hợp muốn sửa hình cây đã lớn và muốn tận dụng cành lớn để tạo một cây nguyên liệu mới Nhưng đòi hỏi kỹ thuật thực hiện phức tạp hơn và tỷ lệ sống đạt không cao

2.1.2 ời vụ iết

Thường từ tháng 4 đến tháng 10 Trước khi chiết cành cần chăm sóc cây mẹ

từ 1 – 2 tháng để cây mẹ sinh trưởng khoẻ, nhựa trong cây lưu thông mạnh, cành chiết nhanh ra rễ

2.1.3 C uẩ bị ỗ ợ bó bầu

Chuẩn bị đất để bó bầu: dùng đất vườn hoặc đất bùn ao phơi khô, đập nhỏ, trộn đều với phân chuồng hoai mục, trấu hay rơm mục thành hỗn hợp bó bầu Hỗn hợp theo tỷ lệ 2/3 đất còn 1/3 là những nguyên liệu kể trên và được làm ẩm đến 70% độ ẩm bão hoà (đất có thể vê thành hình “con giun”, khi nắm chặt tay lại không còn nước chảy ra tay)

Cũng có thể dùng rễ lục bình (bèo tây), hoặc hỗn hợp xơ dừa + tro trấu để làm vật liệu bó bầu cây

Hình 4.1.20 Rễ lục bình tươi Hình 4.1.21 Rễ lục bình đã được phơi héo Đường kính bầu chiết tùy theo độ lớn của cành, không bầu quá lớn sẽ lâu được cắt cành và dễ bị gãy cành sau khi chiết một thời gian Bầu quá to, cây không cung cấp đủ nước cho đất, đất phía ngoài bầu bị khô cứng cành chiết khó ra rễ

2.1.4 Kỹ t uật iết

Bước 1 Khoanh vỏ:

(hình 4.1.22)

Hình 4.1.22 bóc vỏ và cạo sạch lớp dịch nhờn Chọn ngày trời nắng ráo, dùng dao sắc cắt khoanh vỏ không nên cắt vào phần

gỗ, nên tiến hành cắt khoanh vỏ buổi sáng

Dùng dao sắc khoanh tròn cành chiết, chiều rộng khoanh chiết từ 1,5 – 2 lần đướng kính cành, cách gốc cành 10 - 15 cm, sau đó dùng mũi dao bóc vỏ vùng đã khoanh

Cạo sạch chất nhờn trên mặt gỗ để loại bỏ lớp tế bào tượng tầng, dùng giẻ lau sạch vết cắt

Bước 2 Buộc ni lông

(hình 4.1.23)

Hình 4.1.23 Buộc ni lông

Bước 3 Lật ngược ni lông

lên (hình 4.1.24)

Hình 4.1.24 Lật ngược ni lông lên

Bước 4 Cho giá thể vào

4.1.25)

Hình 4.1.25 Cho giá thể vào và buộc dây

Bước 5 Buộc đầu còn lại

Bầu chiết hoàn chỉnh

Rễ bầu đạt tiêu chuẩn để

cắt hạ cành chiết (hình 4.1.28)

Hình 4.1.28 Rễ bầu đạt tiêu chuẩn

Bước 7 Hạ bầu chiết

Trước khi hạ bầu chiết cần cắt tỉa bớt những lá già, lá bị sâu và một phần lá

non Mật độ giâm cành chiết 20 x 20 cm, hoặc 30 x 30 cm Không nên giâm cành chiết quá dầy, rễ và mầm cành phát triển kém, khi bứng đi trồng khó khăn

Trước khi hạ bầu, xé bỏ giấy nilon (hình 1.30), dùng đất lấp cách cổ bầu 3 - 5

cm, tưới đẫm nước, nên che bớt 50 ánh sáng tự nhiên, ngày tưới 2 lần như trên Sau 5 - 10 ngày chuyển sang chế độ 1 - 2 ngày tưới 1 lần tùy theo độ ẩm đất Có thể ra ngôi cành chiết trong túi nilon, sọt tre, chậu nhựa, chậu đất nung … và chăm sóc như với cây giâm cành

Sau khi hạ bầu 15 – 20 ngày, bỏ bớt dần mái che để cây quen dần với ánh sáng tự nhiên Đến ngày thứ 30 bắt đầu tưới nước phân đã ngâm kỹ và chăm sóc như cây con Sau giâm cành chiết từ 1,5 đến 2 tháng có thể đánh cây đi trồng

2.2 ạo ây uyê liệu bằ t ứ ép

* Những ưu điểm của phương pháp ghép

- Cây ghép sinh trưởng phát triển tốt nhờ sự phát triển, hoạt động tốt của bộ rễ gốc ghép và khả năng thích nghi với điều kiện khí hậu, đất đai của cây gốc ghép

- Cây ghép giữ được các đặc tính của giống muốn nhân

- Hệ số nhân giống cao, trong thời gian ngắn có thể sản xuất được nhiều cây nguyên liệu đáp ứng yêu cầu của sản xuất

- Cây nhanh cho ra hoa kết quả vì mắt ghép chỉ tiếp tục giai đoạn phát dục của cây mẹ

- Tăng cường khả năng chống chịu của cây với điều kiện bất thuận như: chịu hạn, chịu úng, chịu rét và sâu bệnh

- Thông qua gốc ghép có thể điều tiết được sự sinh trưởng của cây ghép

- Có khả năng phục hồi sinh trưởng của cây, duy trì giống quý thông qua các phương pháp ghép như: ghép nối cầu hay ghép tiếp rễ

2.2.1 C ọ ây ố ép

- Giống làm gốc ghép phải sinh trưởng khoẻ có khả năng thích ứng rộng với điều kiện địa phương

- Giống làm gốc ghép phải có khả năng tiếp hợp tốt với thân cành ghép

- Giống làm gốc ghép phải có khả năng chống chịu sâu bệnh và có khả năng chống chịu với điều kiện ngoại cảnh bất thuận

- Giống làm gốc ghép phải sinh trưởng nhanh, dễ gây giống, ít mọc mầm phụ

ở gốc cây con

* Những yêu cầu kỹ thuật để nâng cao tỷ lệ ghép sống và tỷ lệ cây đạt tiêu chuẩn xuất vườn

- Chăm sóc cây con trước khi ghép: sau khi ra ngôi cần áp dụng đầy đủ các quy trình khác của kỹ thuật chăm sóc để cây gốc ghép sớm đạt tiêu chuẩn ghép Trước khi ghép 1 - 2 tuần cần tiến hành vệ sinh vườn cây gốc ghép và tăng cường chăm sóc để cây có nhiều nhựa, tượng tầng hoạt động tốt

2.2.2 C ọ à và mắt ép

Cành ghép được lấy từ vườn chuyên lấy cành ghép hoặc trên vườn sản xuất với những cây mang đầy đủ các đặc tính của giống muốn nhân Cành ghép được chọn ở giữa tầng tán, không có các đối tượng sâu bệnh nguy hiểm gây hại Tuổi cành ghép chọn phù hợp tuỳ thuộc vào thời vụ ghép khác nhau Trong điều kiện cần vận chuyển đi xa, cần bảo quản trong điều kiện đủ ẩm, tránh nhiệt độ cao

2.2.3 ời vụ ép

Chọn thời vụ ghép tốt tháng 4 – 10 hàng năm

- Thao tác kỹ thuật ghép: đây là khâu kỹ thuật có tính chất quyết định, phụ thuộc vào sự thành thạo của người ghép Các thao tác ghép cần được tiến hành nhanh và chính xác

- Chăm sóc cây con sau khi ghép: tất cả các khâu kỹ thuật từ mở dây sau ghép, xử lý ngọn gốc ghép, tỉa mầm dại, tưới nước làm cỏ, bón phân, tạo hình cây ghép cho tới công tác phòng trừ sâu bệnh hại cần được tuân thủ một cách nghiêm ngặt, đúng kỹ thuật

3.2.4 Kỹ t uật ép

+ Tuỳ thuộc vào mục đích áp dụng có thể sử dụng các phương pháp khác nhau Một số phương pháp ghép chủ yếu đang được áp dụng để nhân giống mai vàng, mai chiếu thủy được chia thành hai nhóm là ghép mắt và ghép cành

+ Các phương pháp ghép mắt

- Phương pháp ghép mắt cửa sổ ( ình 1.31)

Phương pháp ghép mắt cửa sổ thường được áp dụng khi cây dễ bóc vỏ, có thân cành dễ lấy mắt, mắt ghép lớn

Hình 4.1.29 Ghép mắt cửa sổ

a Cắt vỏ trên gốc ghép; b Mắt ghép; c Đặt tắt ghép vào gốc ghép;

d Quấn chặt lại bằng dây nilon (chừa đỉnh sinh trưởng của mắt ghép) Trên gốc ghép, cách mặt đất 25 - 30 cm, chọn vị trí không có nhánh hoặc mầm ngủ, tiến hành mở vết ghép có dạng cửa sổ và bóc bỏ phần vỏ Trên cành ghép, chọn vị trí có mầm ngủ, cắt một phần khoanh vỏ có chứa mầm ngủ với kích thước tương tự hoặc nhỏ hơn vết mở trên gốc ghép Đặt mắt ghép vào gốc ghép và dùng dây nilon cuốn lại, lưu ý cuốn kín dây từ dưới lên trên một lượt để tránh nước mưa thấm vào và cố định dây ghép, mắt ghép

Sau ghép 15 - 20 ngày tiến hành cởi dây ghép Nếu mắt ghép còn xanh thì sau

2 - 3 ngày tiến hành cắt ngọn gốc ghép, áp dụng các biện pháp kỹ thuật chăm sóc cây con sau khi ghép

- Phương pháp ghép mắt nhỏ có gỗ:

Đặt mắt ghép vào gốc ghép

và cuốn kín dây (hình 4.1.32)

Hình 4.1.32 Đặt mắt ghép và cuốn kín

dây

Sau ghép 20 - 25 ngày, tiến hành cởi dây ghép Nếu mắt ghép còn xanh thì sau

2 - 3 ngày tiến hành cắt ngọn gốc ghép, áp dụng các biện pháp kỹ thuật chăm sóc cây con sau khi ghép

+ Các phương pháp ghép cành

- Phương pháp ghép áp (hình 4.1.33)

Ghép áp thường áp dụng trong

việc tạo thêm cành, sửa lại cây

khuyết tán hay tạo ngọn cành cho cây

dáng thế Trên cành ghép và gốc

ghép, mở vết cắt có kích thước tương

tự nhau, dài từ 8 - 10 cm, áp hai vết

cắt vào nhau và cuốn kín lại bằng dây

nilon, dùng dây buộc cố định của gốc

ghép trên thân cây chọn cành ghép

Sau ghép khoảng 1,5 - 2 tháng,

tiến hành cởi dây ghép và cắt ngọn

của gốc ghép Sau đó khoảng 7 - 10

ngày, cắt tiếp phần gốc của cành

ghép và tạo được cây giống hoàn

chỉnh

Hình 4.1.33 Ghép áp a) Cành ghép; b) Gốc ghép;

Trên gốc ghép, ở độ cao cách mặt

đất 25 – 30 cm, mở vết cắt tương tự như

ghép mắt nhỏ có gỗ nhưng có kích thước

từ 2 – 3 cm

Trên cành ghép, tạo vết cắt dài, có

kích thước tương tự như vết mở trên gốc

ghép, giữ lại 2 – 3 mầm ngủ Cài cành

ghép vào vết mở của gốc ghép, dùng dây

nilon cuốn kín lại (hình 4.1.35)

Cuốn dây nilon từ dưới lên trên và

cố định dây cuốn lần thứ nhất khi cuốn

kín vết cắt, sau đó tiếp tục cuốn dây một

lượt lên trên và cố định dây ghép Hình 4.1.35 Ghép cành bên

Sau ghép 20 - 25 ngày, tiến hành cởi dây ghép đến vị trí cố định dây lần 1 và sau 1 - 2 ngày thì cắt ngọn gốc ghép Khi cây có 1 - 2 đợt lộc ổn định thì cắt tiếp phần còn lại của dây ghép

- Phương pháp ghép đoạn cành

Trên gốc ghép, ở độ cao cách mặt đất 25 - 30 cm, tiến hành cắt ngọn gốc ghép (có giữ lại một vài lá gốc) Chọn cành ghép có đường kính tương tự với đường kính gốc ghép, cắt một lát cắt tạo vết cắt dài 2 - 2,5 cm, có 2 - 3 mầm ngủ Chẻ một vết trên gốc ghép có chiều rộng và sâu tương tự với kích thước của vết cắt trên cành ghép Cài cành ghép vào gốc ghép sao cho ít nhất có một phía tượng tầng được trùng khớp và dùng dây nilon mỏng cuốn lại

Hình 4.1.36 Ghép đoạn cành a) Cách 1; b) Cách 2Trước hết cuốn nhiều vòng dây để cố định cành ghép vào gốc ghép, sau đó trải rộng dây nilon và cuốn kín một lượt xung quanh cành ghép, đưa dây nilon trở lại cố định dây tại gốc ghép Sau ghép 15 - 20 ngày, mầm ghép bắt đầu mọc xuyên qua dây cuốn, tiến hành các biện pháp chăm sóc cây con sau khi ghép

ghép sao cho phần tượng tầng phía

ngoài của gốc ghép và cành ghép được

Sau khi cành ghép nảy mầm, có 1 - 2 đợt lộc ổn định sinh trưởng thì tiến hành cắt bỏ dây ghép Sau đó áp dụng các biện pháp chăm sóc cây sau ghép như các phương pháp ghép khác

- Phương pháp ghép sửa chữa thân và sửa chữa rễ

Các phương pháp ghép này được sử dụng khi cần nối phần vỏ bị tổn thương của cây hoặc cải tạo bộ rễ cây đã bị gây hại

Đối với phương pháp ghép sửa chữa thân, sử dụng các đoạn cành của cùng giống cây ăn quả ghép nối lại phần vỏ qua vị trí bị tổn thương Trên cành ghép cắt tạo vết cắt tương tự như mở vết cắt của phương pháp ghép cành bên nhưng dài từ 3

- 5 cm ở cả hai đầu của đoạn cành Trên thân cây, bóc vỏ mở vết ghép có kích thước tương tự với vết cắt của cành ghép Cài cành ghép vào thân cây và cuốn kín lại bằng dây nilon Khi vết ghép gắn liền, tiến hành cởi dây ghép

Đối với phương pháp ghép sửa chữa rễ, tiến hành trồng các cây gốc ghép xung quanh gốc cây cần ghép sửa chữa, cắt ngọn gốc ghép tạo vết cắt tương tự như đoạn cành của phương pháp ghép sửa chữa thân, bóc vỏ mở vết ghép có kích thước tương tự với vết cắt của cành ghép Cài vết cắt của gốc ghép vào thân cây và cuốn kín vết ghép bằng dây nilon khi vết ghép gắn liền, tiến hành cởi dây ghép

2.3 ạo ây uyê liệu bằ t ứ giâm cành

2.3.1 Chọn cành giâm

Mai vàng, mai chiếu thủy là cây cảnh dạng gỗ cứng, mai vàng rụng lá vào mùa đông, thường lấy cành giâm khi cây bước vào thời kỳ ngủ nghỉ Chọn các hom bánh tẻ làm hom giâm, chiều dài hom khoảng 10 cm, đầu dưới cắt vát để tăng diện tích tiếp xúc với đất giúp cây nhanh mọc rễ Sử dụng chất kích thích ngâm hoặc nhúng ở phần gốc hom giâm

Cành giâm được chọn ở giữa tầng tán tương tự chọn cành chiết, chiều dài hom giâm thích hợp từ 5 - 10 cm

Đối với những cành giâm lấy vào mùa sinh trưởng nên để lại trên hom giâm

từ 2 - 4 lá

2.3.2 Cắt om iâm

Cắt cành giống vào những ngày râm, mát, mưa nhẹ hoặc sáng sớm, chiều mát Cắt xong, phun nước cho ướt và đặt đứng vào các xô chậu có nước cao 5 cm, che đậy Đem ngay về vườn ươm, cắt thành các hom dài 5 – 10 cm có 2 - 4 lá Có thể cắt bớt một phần phiến lá để tránh bốc hơi nước

độ 20 - 40 ppm trong thời gian 10 - 20 phút

2.3.5 Nền giâm

Nền giâm thích hợp là đất pha cát thoát nước, không có mầm mống sâu bệnh Nếu giâm trực tiếp vào bầu thì thì chọn đất thịt nhẹ, trộn lân nung chảy để làm đất đóng bầu Bầu đóng được xếp thành luống và có giàn che nắng

2.3.6 ự iệ iâm

Cứ 1 m2

cắm 160 hom với mật độ 6 x 10 cm; để mặt lá cách mặt đất 1cm, nén chặt đất và tưới ngay Cắm vào túi bầu: 1 - 2 hom/túi Chất nền có độ ẩm 80 - 85% Cắm vát hom giâm vào giá thể giâm, độ sâu cắm cành khoảng 1/3 chiều dài cành

2.3.7 C ăm só sau k i iâm

Sau khi giâm cần tưới ướt bề mặt lá thường xuyên ở dạng phun sương để tránh thoát hơi nước gây rụng lá Khi cành giâm có một đợt lộc mới ổn định sinh trưởng và có đầy đủ rễ thì tiến hành ra ngôi và chăm sóc cây cho đến khi đạt tiêu chuẩn xuất vườn

Giai đoạn từ giâm cho tới khi có rễ và lộc mới ổn định cần được tiến hành trong nhà giâm, khi ra ngôi cần chọn thời điểm có điều kiện thời tiết thuận lợi hoặc

ra ngôi trong điều kiện có mái che

3 u t ậ ây uyê liệu mai và , mai iếu t ủy từ bê oài

Hình 4.1.38 Cây nguyên liệu mai vàng bứng ngoài bờ rào (A), bờ kênh (B)

Hình 4.1.39 Cây nguyên liệu mai chiếu thủy bứng

- Thu mua cây nguyên liệu - cây phôi có sẵn trên thị trường như ở các vườn cây cảnh, chợ, bán rong Cây dạng này đã có dáng thế nhất định khi thu thập cần quan tâm đến bố cục tổng thể cây, không cần chú tâm nhiều vào việc thuần hóa

Cây nguyên liệu mai vàng

trồng trong vườn (hình 4.1.40)

Hình 4.1.40 Cây nguyên liệu mai vàng

Cây nguyên liệu mai chiếu

thủy trồng trong vườn (hình

Hình 4.1.42 Cây nguyên liệu mai vàng sẽ cho kiểu dáng đẹp

Hình 4.1.43 Cây nguyên liệu mai chiếu thủy đẹp Việc lựa chọn cây phôi mai vàng, mai chiếu thủy cần căn cứa vào:

- Giống cây cần thu thập

- Số thân trên một gốc, kích thước, độ thon của từngthan

- Dáng cây, số lượng cành và sự phân bố cành trên nó

- Bệ cây, sự phân bố và hình dạng rễ cây

- Điều kiện kinh tế, kỹ thuật, mỹ thuật của người thu thập

- Khả năng sống và cải tạo của cây phôi

3.3 Trồ và ăm só ây mai và , mai iếu t ủy sau t u t ậ

Chuẩn bị cây nguyên liệu trước

khi trồng (hình 4.1.44)

Hình 4.1.44 Chuẩn bị cây nguyên liệu Trồng cây phôi mai vàng, mai chiếu thủy thường có 2 cách: trồng cây trực tiếp dưới vườn hoặc trong chậu Việc lựa chọn hình thức nào tùy theo mục đích sử dụng nếu chăm sóc nhanh để bán ngay thường trồng chậu Nếu muốn chăm sóc giữ cây lại chơi, không kinh doanh thì trồng trực tiếp xuống vườn tại vị trí bố cục đã định cho hợp theo bố cục đã tính trước cho khu vườn

Hình 4.1.45: Trồng cây phôi xuống vườn (A), trồng trong chậu xi măng (B)

Hình 4.1.46 Trồng trực tiếp cây nguyên liệu mai chiếu thủy vào chậu

Những cây gieo hạt hay giâm cành khi đã khỏe, cần ra ngôi để trồng dưới vườn Cây mới khai thác trồng dưới vườn cây sẽ nhanh hồi phục Những cây chơi

hoa tết, sau tết cần đưa xuống vườn để chăm sóc, nếu để trên chậu nhiều năm liện, chế độ chăm sóc không tốt thì những năm sau, hoa sẽ thưa và nhỏ

Những cây trên chậu có dấu hiệu yếu cũng cần đưa xuống vườn Tóm lại trồng cây trực tiếp xuống vườn là một giai đoạn quan trọng của cây mai vàng, mai chiếu thủy

Khi trồng cây dưới vườn có 2 yêu cầu:

- Thúc cho cây khỏe, sinh trưởng mạnh

- Tạo điều kiện để làm cây cảnh nghệ thuật sau này, tức là tạo ra cây phôi cấp

1, 2

Chuẩn bị đất:

Hàng năm ta cần bổ sung một lớp đất dầy chừng 15 – 20 cm, bằng đất bùn ao hay đất phù sa lấy từ các kênh, mương (bồi bùn) làm tăng độ mầu mỡ cho đất Chuẩn bị phân xanh hay phân hữu cơ đã ủ mục để bón vào hốc cây khi trồng, hoặc bón bổ sung vào gốc sau này Có thể xây các bể ngâm ủ các chất hữu cơ (ốc, đầu cá…)

Khi cây bén rễ mới tiến hành bón phân pha loãng theo tỷ lệ: 1 phần chất bón + 9 phần nước

Khi cây đã thực sự khỏe lại, đối với những cây làm cây cảnh nghệ thuật sau này, trước hết ta uốn thân cây để có nhiều đường nét uốn lượn, khúc khuỷu bằng các dụng cụ như dây kim loại, buộc giằng kéo, hay ghim cây xuống vườn… Lưu ý, khi cây đã chịu, chừng 2 - 3 tháng sau phải tháo các vật chằng chéo ra, tránh các vật đó ăn sâu vào vỏ cây, tạo ra các vết hằn ảnh hưởng đến tính thẩm mỹ của cây Như vậy ta đã tạo ra được cây phôi cấp 1 Tiếp tục nuôi lớn, khi cây đã phát triển nhiều cành, ta sơ bộ lấy cành và ngọn cho cây, cắt bỏ các cành dư thừa, ta đã có cây phôi cấp 2 Ta tiếp tục nuôi dưới vườn để bán cho những nghệ nhân làm cây

cảnh hoàn chỉnh hoặc khi ta cóthể giữ lại một số cây phôi cấp 2 để lên chậu và làm cây nghệ thuật hoàn chỉnh, bán với giá cao hơn nhiều lần

Hình 4.1.47 Cây nguyên liệu mai vàng Tưới cây định kỳ, đảm bảo độ ẩm thường xuyên 75 – 80%

B Câu ỏi và bài tậ t ự à

Câu 3: Anh (chị) hãy cho biết các nguồn cung cấp cây nguyên liệu?

Câu 4: Trình bày kỹ thuật trồng và chăm sóc cây nguyên liệu sau khi thu thập?

2 ài tậ t ự à :

Bài 1: Tạo cây nguyên liệu mai vàng, mai chiếu thủy bằng gieo hạt

Bài 2: Tạo cây nguyên liệu mai vàng, mai chiếu thủy bằng phương pháp giâm, chiết và ghép cành

Bài 3: Khảo sát và thu thập cây nguyên liệu

Bài 02: Xây dự ý tư tạo ây mai và , mai chiếu thủy

1 K ái quát u v ây mai và , mai iếu t ủy ệ t uật

1.1 Cây cảnh, Cây dáng, thế, Cây bonsai

- Cây cảnh: Cây cảnh là những cây trồng để trang trí, thưởng thức vẻ đẹp của hoa, lá, dáng

- Cây dáng thế: Là cây cảnh nghệ thuật với sự tác động của con người tạo thành tác phẩm thể hiện nghĩa văn hoá phù hợp với thời đại

- Cây Bonsai: Là cây được trồng trong chậu, khay, được cắt tỉa tạo dáng theo một phương pháp đặc biệt, mang đầy đủ những yếu tố thẩm mỹ và ấn tượng thiên nhiên sẵn có Hay nói một cách khác, Bonsai là một cây hay một nhóm cây trong thiên nhiên được thu nhỏ lại trong gang tấc nhưng vẫn mang nét cổ thụ, được trồng trong chậu, khay hay trên đá bằng kỹ thuật và nghệ thuật riêng biệt

Vì thế người ta nói Bonsai là một nghệ thuật, là một tác phẩm sống, hay là một tác phẩm điêu khắc sống Cái đẹp Bonsai là đơn giản, vừa đủ, hóa cách, mà quan trọng nhất là gợi, gợi về một điều gì đó hơn là khẳng định

Cũng có quan niệm cho rằng Bonsai là một hình thái nghệ thuật đơn nhất vì

nó là sự hòa hợp giữa nghệ thuật và nghề làm vườn Cũng có người cho Bonsai là nghệ thuật của cái đẹp, có người thì nói Bonsai là một hình thức đặc trưng của nghề làm vườn

Tóm lại tùy theo quan niệm, trong khi người này xem Bonsai như là một trong những lẽ sống đầy nghĩa thiêng liêng cao cả của tư tưởng, triết học, tôn giáo, thì người khác lại xem đó chỉ là một thú vui lúc nhàn rỗi

1.2 Triết lý – tinh thần của cây mai vàng, mai chiếu thủy

Miền Bắc nước ta có hoa đào Ở miền Nam, nhất là khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, những cành mai vàng đơm hoa rực rỡ sắc vàng, màu của hạnh phúc và