Nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo định hướng xã hội ở nước ta. Thực trạng và một số giải pháp

Nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo định hướng xã hội ở nước ta. Thực trạng và một số giải pháp

A Đặt vấn đề

Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nớc ta,

Đảng và Nhà nớc ta đã có nhiều chủ trơng, đờng lối đểphát triển nền kinh tế quốc dân Trong đó việc phát triểnnền kinh tế hàng hoá là nhiệm vụ cơ bản nhất Nớc ta làmột nớc nông nghiệp lạc hậu, kinh tế đi lên chủ yếu là sảnxuất nhỏ, tự cung, tự cấp ở một số vùng núi còn mang

đậm dấu ấn của kinh tế tự nhiên Lại trải qua nhiều nămchiến tranh, nền kinh tế nớc ta không thể vơn dậy nổimột cách vững chắc, hàng hoá sản xuất ra không đủphục vụ cho nhu cầu tiêu dùng của ngời dân Hơn thế nữakinh tế hàng hoá ở nớc ta lại có một thời gian dài hoạt độngtheo cơ chế của nền kinh tế tập trung chỉ huy Do vậyviệc xây dựng một quan hệ sản xuất mới tạo điều kiệncho lực lợng sản xuất phát triển nhằm thúc đẩy nền kinh

tế hàng hoá phát triển là một việc làm tối quan trọng của

Đảng và Nhà nớc ta trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xãhội

Nhận thức mới về chủ nghĩa xã hội đã cho ta kết luậnrằng: Nền kinh tế quá độ lên chủ nghĩa xã hội là nền kinh

tế hàng hoá, thị trờng

Nớc ta từ sản xuất nhỏ đi lên chủ nghĩa xã hội, màxây dựng chủ nghĩa xã hội xét về mặt kinh tế cũng phải

dựng nền sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa thì không thểkhông phát triển nền kinh tế hàng hoá.

Từ sau Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI, Đảng ta cũngthể hiện quyết tâm phải chuyển nền kinh tế còn nhiềutính chất tự cung, tự cấp sang nền kinh tế hàng hoánhiều thành phần, sản xuất phải gắn liền với thị trờng

Xuất phát từ sự nhận thức rõ về tầm quan trọng củaviệc phát triển kinh tế hàng hoá ở Việt Nam đã khiến em

chọn đề tài: "Nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần theo định hớng xã hội ở nớc ta Thực trạng và một số giải pháp cơ bản".

Mục đích của bài viết này là tìm hiểu thế nào làkinh tế hàng hoá ở Việt Nam, cơ sở khách quan để tồn tại

và phát triển của nền kinh tế hàng hoá ở Việt Nam, cácgiải pháp để phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều thànhphần ở Việt Nam

Bằng những hiểu biết thực tế và kiến thức đã học,

em hy vọng rằng bài viết này sẽ mô tả đợc phần nào nềnkinh tế hàng hoá hiện nay ở Việt Nam để từ đó cónhững giải pháp thích hợp cho sự phát triển tiếp theo

2

B Giải quyết vấn đề

I Đặc điểm của nền kinh tế hàng hoá ở Việt Nam.

1 Khái niệm - cơ sở khách quan để tồn tại và phát triển nền kinh tế hàng hoá ở Việt Nam.

Kinh tế hàng hoá là một kiểu tổ chức kinh tế - xã hội

mà trong đó hình thái phổ biến của sản xuất là sản xuất

ra sản phẩm để trao đổi trên thị trờng

Xét về mặt lịch sử, kinh tế hàng hoá ra đời cùng với

sự ra đời của sản xuất hàng hoá Nghĩa là khi còn ngời cónhu cầu về sự trao đổi sản phẩm tiêu dùng Nền kinh tếhàng hoá ra đời và tồn tại trong nhiều hình thái kinh tế xãhội gắn liền với 2 điều kiện tiền đề: Sự phân công lao

động xã hội và các hình thức sở hữu khách nhau về t liệusản xuất và sản phẩm lao động ở nớc ta những điềukiện chung của nền kinh tế hàng hoá vẫn còn nên sự tồntại của nền kinh tế hàng hoá là một tất yếu khách quan:

Một là, phân công lao động xã hội với t cách là cơ sởkinh tế của sản xuất hàng hoá chẳng những không mất

đi trái lại ngày càng phát triển về chiều sâu lẫn chiềurộng

ở nớc ta ngày càng có nhiều ngành nghề mới ra đời

và phát triển Bên cạnh đó những ngành nghề cổ truyền

có tiếng không chỉ trong nớc mà cả trên thế giới, có tiềm

nay đợc khôi phục và phát triển Sự chuyên môn hoá và hợptác hoá lao động đã vợt khỏi phạm vi quốc gia, trở thànhphân công lao động trên phạm vi quốc tế.

Hai là, nền kinh tế nớc ta đang tồn tại nhiều thànhphần kinh tế Đó là kinh tế Nhà nớc, kinh tế t bản t nhân,kinh tế t bản Nhà nớc, kinh tế hợp tác xã, kinh tế sản xuấthàng hoá nhỏ, kinh tế tự nhiên ở vùng núi Hơn nữa trình

độ xã hội hoá giữa các ngành, các đơn vị sản xuất kinhdoanh trong cùng một thành phần kinh tế vẫn cha đềunhau Do vậy việc hạch toán kinh doanh, phân phối vàtrao đồi sản phẩm lao động tất yếu phải thông qua hìnhthức hàng hoá - tiền tệ để thực hiện các mối quan hệkinh tế, đảm bảo lợi ích giữa các tổ chức kinh tế trongcác thành phần với ngời lao động và giữa các tổ chức kinh

tế thuộc các thành phần với nhau

2 Đặc điểm của nền kinh tế hàng hoá ở Việt Nam.

Trong nền kinh tế hàng hoá, mọi sản phẩm hàng hoá

và dịch vụ đều đợc mua bán trên thị trờng Thị trờng làmột phần tất yếu và hữu cơ của toàn bộ quá trình sảnxuất và lu thông hàng hoá Nó ra đời và phát triển cùng với

sự ra đời và phát triển của sản xuất và lu thông hàng hoá

Với bất kỳ một quốc gia nào, nền kinh tế hàng hoácũng đóng một vai trò chủ đạo chi phối đáng kể vào hoạt

động của nền kinh tế quốc dân với điểm xuất phát khácnhau về trình độ kinh tế, kết cấu hạ tầng, phong tục tập

4

quán, nền kinh tế hàng hoá của mỗi dân tộc không chỉchứa đựng chung tính quy luật của kinh tế hàng hoá (cácphạm trù, quy luật kinh tế) mà còn có cả những quan hệ,

đặc thù riêng của mỗi quốc gia, dân tộc Nớc ta đang từngbớc quá độ lên chủ nghĩa xã hội, không qua giai đoạn pháttriển t bản chủ nghĩa, xu hớng vận động và phát triểnkinh tế hàng hoá gắn liền với những đặc điểm sau:

- Nền kinh tế nớc ta đang trong quá trình chuyểnbiến từ nền kinh tế yếu kém, mang nặng tính tự cung,

tự túc và quản lý theo cơ chế kế hoạch hoá tập trung sangnền kinh tế hàng hoá vận hành theo cơ chế thị trờng

- Đi lên chủ nghĩa xã hội không qua giai đoạn pháttriển t bản chủ nghĩa nên nớc ta thiếu cái "cốt vật chất"của một nền kinh tế phát triển Thực trạng của nền kinh

tế đợc biểu hiện ở những mặt nh: cơ cấu hạ tầng vậtchất và xã hội thấp kém, trình độ cơ sở vật chất và côngnghệ trong các doanh nghiệp còn lạc hậu, kém khả năngcạnh tranh vì sản xuất phân tán, nhỏ lẻ, kỹ thuật thủcông, mang nặng tính bảo thủ trì trệ; phân công lao

động cha sâu sắc, các mối quan hệ kinh tế kém pháttriển; thị trờng còn sơ khai; thu nhập của ngời dân c quáthấp vì vậy sức mua thấp, nhu cầu tăng chậm dẫn đến

đình trệ sản xuất kinh doanh là khó tránh khỏi; thiếu độingũ những ngời có bậc thợ chuyên môn để tiếp nhậnchuyển giao công nghệ mới trên thế giới do đó sản phẩm

làm ra kém khả năng cạnh tranh trên thị trờng trong nớccũng nh trên thế giới.

Từ năm 1986 trở về trớc, mặc dù trên thực tế vẫn thừanhận sản xuất hàng hoá, thừa nhận quan hệ hàng hoá -tiền tệ, nhng thực chất đó chỉ là kinh tế hàng hoá mộtthành phần - thành phần xã hội chủ nghĩa dựa trên chế

độ công hữu về t liệu sản xuất dới 2 hình thức: toàn dân

và tập thể

Với tên gọi "Kinh tế hàng hoá xã hội chủ nghĩa" vềthực chất là kiểu kinh tế chỉ huy, đã làm cho các phạm trùcủa kinh tế hàng hoá vốn sống động mền dẻo nh giá trị,giá cả, lợi nhuận bị hình thức hoá đến cao độ Mục

đích hoạt động kinh tế của các cá nhân, các doanhnghiệp không phải vì lợi nhuận nh vốn có của kinh tếhàng hoá mà là tuân thủ một cách nghiêm ngặt hệ thốngchỉ tiêu pháp lệnh đợc phát ra từ một trung tâm

Các quy luật kinh tế hàng hoá hoặc do ý chí chủquan bị "thu hẹp phạm vi hoạt động" xem nh "không hợppháp" hoặc có thừa nhận cũng chỉ đóng vai trò hết sứcthứ kém trong sự vận động của nền kinh tế Các loại hànghoá đặc biệt hoặc phi hàng hoá, các loại thị trờng có tổchức, có kế hoạch chi phối các lĩnh vực quan trọng nhấtcủa quá trình tái sản xuất xã hội Đối lập với kinh tế có kếhoạch đó đợc coi là kinh tế thị trờng tự do, bấp hợp pháp

Nền kinh tế hàng hoá dựa trên cơ sở nền kinh tếnhiều thành phần Cơ sở khách quan của sự tồn tại nhiều

6

thành phần đó là do còn nhiều hình thức sở hữu khácnhau về t liệu sản xuất.

Đại hội Đảng lần thứ VII đã khẳng định, các thànhphần kinh tế đang tồn tại khách quan tơng ứng với tínhchất và trình độ phát triển của lực lợng sản xuất tronggiai đoạn lịch sử hiện nay, đó là: kinh tế nhà nớc, kinh tếhợp tác, kinh tế cá thể, kinh tế t nhân t bản chủ nghĩa vàkinh tế t bản nhà nớc Nền kinh tế nhiều thành phần trong

sự vận động của của chế thị trờng ở nớc ta là nguồn lực tolớn để đa nền kinh tế vợt khỏi thực trạng thấp kém, lạchậu, đa nền kinh tế hàng hoá phát triển kể cả trong

điều kiện ngân sách Nhà nớc hẹn hẹp

Nền kinh tế nhiều thành phần trong sự vận độngcủa cơ chế thị trờng vừa phản ánh tính đa dạng phongphú trong việc đáp ứng nhu cầu xã hội vừa phản ánh tínhchất phức tạp trong việc quản lý theo định hớng xã hội chủnghĩa Do đó, việc "phát triển kinh tế hàng hoá nhiềuthành phần phải đi đôi với tăng cờng công tác quản lý củaNhà nớc về kinh tế - xã hội" Để hạn chế và khắc phục đợchậu quả của mặt trái kinh tế hàng hoá nhiều thành phầnvận động theo cơ chế thị trờng mang lại, giữ cho côngcuộc đổi mới đi đúng hớng và phát huy bản chất tốt đẹpcủa chủ nghĩa xã hội, Nhà nớc phải thực hiện tốt vai tròquản lý kinh tế - xã hội bằng pháp luật, kế hoạch, chínhsách, thông tin, tuyên truyền, giáo dục và các công cụ khác

Nền kinh tế phát triển theo hớng mở rộng quan hệ vớinớc ngoài Kinh tế "khép kín" thờng gắn liền với sản xuấtnhỏ, với tình trạng "bế quan toả cảng" tự cung tự cấp vànền kinh tế "chỉ huy" Nhìn chung, đó là một nền kinh

tế kém phát triển, bảo thủ trì trệ Sự ra đời và phát triểncủa nền kinh tế hàng hoá đã làm phá vỡ các mối quan hệkinh tế truyền thống của nền kinh tế khép kín Đặc biệt

là đến giai đoạn t bản chủ nghĩa, sự phát triển của nềnkinh tế hàng hoá đã làm cho thị trờng dân tộc hoạt độnggắn bó với thị trờng thế giới Chính sự giao lu và các mốiliên hệ kinh tế đợc mở rộng ra nớc ngoài đã làm cho nềnkinh tế hàng hoá t bản chủ nghĩa có những bớc phát triểnnhanh chóng

Mở rộng quan hệ kinh tế với nớc ngoài là tất yếu vìsản xuất và trao đổi hàng hoá tất yếu vợt xuất và trao

đổi hàng hoá tất yếu vợt khỏi phạm vi quốc gia mang tínhchất quốc tế, đồng thời đó cũng là tất yếu của sự pháttriển nhu cầu

Biệt lập trong sự phát triển kinh tế tất yếu dẫn tới đóinghèo Do đó việc mở rộng quan hệ kinh tế với nớc ngoàidới nhiều dạng khác nhau đối với nớc ta nh là một tất yếutrong sự phát triển, khi trình độ khoa học kỹ thuật thếgiới cho phép đáp ứng nhu cầu cả về sản xuất lẫn tiêudùng Thông qua mở rộng quan hệ kinh tế với nớc ngoài đểbiến nguồn lực bên ngoài thành nguồn lực bên trong Điều

đó tạo điều kiện cho quá trình phát triển rút ngắn ở nớc

8

ta Việc mở cửa nền kinh tế đòi hỏi phải đảm bảo nguyêntắc bình đẳng, tôn trọng lẫn nhau, đảm bảo chủ quyền

và cùng có lợi

Nền kinh tế hàng hoá phát triển theo định hớng xãhội chủ nghĩa thông qua bản chất và vai trò quản lý củaNhà nớc

Sự vận động của nền kinh tế hàng hoá theo cơ chếthị trờng không thể nào giải quyết hết các vấn đề dochính cơ chế đó và bản thân đời sống kinh tế- xã hội

đặt ra Đó chính là tình trạng thất nghiệp, lạm phát,khủng hoảng, phân hoá bất bình đẳng, ô nhiễm môi tr-ờng, sự bùng nổ dân số cũng nh những hiện tợng xã hộikhác Những tình trạng và hiện tợng trên ở những mức độkhác nhau, trực tiếp hay gián tiếp đểu có tác động ngợctrở lại, làm cản trở sự phát triển "bình thờng" của một xãhội nói chung và của nền kinh tế hàng hoá nói riêng Vìvậy sự tác động của Nhà nớc - một chủ thể có khả năngnhận thức và vận dụng các quy luật khác quan vào nềnkinh tế là một tất yếu của sự phát triển kinh tế -xã hội.Thiếu sự "can thiệp" của Nhà nớc vào kinh tế để cho nềnkinh tế thị trờng tự do hoạt động, thì việc điều hànhnền kinh tế nớc ta sẽ không thể có hiệu quả

Sự quản lý của Nhà nớc ta đối với nền kinh tế hànghoá đợc thực hiện bằng luật pháp và và các công cụ vĩ môkhác Nhà nớc sử dụng những công cụ đó để quản lý cáchoạt động kinh tế làm cho nền kinh tế lành mạnh hơn,

giảm bớt các thăng trầm, đột biến xấu trên con đờng pháttriển của nó, khắc phục đợc tình trạng phân hoá bấtbình đẳng, bảo vệ đợc tài nguyên môi trờng của đất n-

ớc Nh vậy, sự vận động của nền kinh tế hàng hoá theo cơchế thị trờng có sự quản lý của Nhà nớc ở nớc ta là một sựvận động đợc điều tiết bởi sự thống nhất giữa cơ chếthị trờng - "Bàn tay vô hình" và sự quản lý của Nhà nớc -

"Bàn tay hữu hình"

Nhận thức rõ đợc tầm quan trọng của nền kinh tếhàng hoá cũng nh những đặc điểm cơ bản của nó, Đảng

và Nhà nớc ta đã vạch ra những giải pháp cơ bản nhằmthúc đẩy nền kinh tế hàng hoá ở Việt Nam phát triển

II Các giải pháp phát triển nền kinh tế hàng hoá

nhiều thành phần ở Việt Nam

Tại hội nghị lần thứ 6, Ban chấp hành TW khoá VI

Đảng ta dã xác định rõ "Chính sách kinh tế nhiều thànhphần có ý nghĩa chiến lợc lâu dài, có tính quy luật từ sảnxuất nhỏ đi lên CNXH" Tới Đại hội VII qua thực tiễn 5 năm

đổi mới, Đảng ta đã khẳng định " Phát triển nền kinh tếhàng hoá nhiều thành phần theo định hớng XHCN vậnhành theo cơ chế thị trờng có sự quản lý của Nhà nớc".Tổng kết 10 năm đổi mới, tại Đại hội Đảng lần thứ VIII Đảng

ta lại một lần nữa khẳng định " Tiếp tục phát triển nềnkinh tế nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trờng

có sự quản lý của Nhà nớc theo định hớng XHCN" Nhất

1 0

quán với những quan điểm này Đảng và Nhà nớc ta đã vạch

ra những giải pháp cơ bản để phát triển kinh tế hàng hoánhiều thành phần ở nớc ta

Nh đã biết cơ sở tồn tại và phát triển kinh tế hànghoá, kinh tế thị trờng là sự tách biệt về kinh tế do chế

độ sở hứu khác nhau về t liệu sản xuất quy định Vì vậy

để phát triển kinh tế thị trờng trớc hết phải đa dạng hoácác hình thức sở hữu trong nền kinh tế Đối với nớc ta, quátrình đa dạng hoá đợc thể hiện bằng việc phát triển nềnkinh tế hàng hoá nhiều thành phần nh các nghị quyết Đạihội Đảng toàn quốc lần thứ VI, VII, VIII đã chỉ ra Đó là pháttriển kinh tế Nhà nớc, kinh tế hợp tác xã, kinh tế sản xuấthàng hoá nhỏ, kinh tế t nhân và kinh tế Nhà nớc

Đối với kinh tế nhà nớc Đây là thành phần kinh tế

đóng vai trò chủ đạo trong nền kinh tế nớc ta Vai trò này

đợc thể hiện ở chỗ nó chi phối đợc các thành phần kháclàm biến đổi các thành phần kinh tế khác theo đặc

điểm, đặc tính của nó Thành phần kinh tế nhà nớc phải

mở đờng, dẫn dắt cho nền kinh tế phát triển theo địnhhớng xã hội chủ nghĩa Để đảm bảo vai trò chủ đạo củakinh tế nhà nớc, trong những năm tới cần thiết phải củng

cố lại hệ thống kinh tế Nhà nớc, thực hiện sắp xếp lại cácdoanh nghiệp nhà nớc, cải tiến quản lý, nâng cao tínhhiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh của chúng thôngqua việc nghiên cứu và phát triển một cách phù hợp cáchình thức tổ chức kinh doanh

Đối với kinh tế hợp tác: Cần thiết có sự tổng kết, rútkinh nghiệm về bài học hợp tác xã kiểu cũ và kiểu mới

đang đợc phát triển hiện nay, đổi mới nội dung, phơngthức hoạt động, đổi mới phơng thức quản lý, đẩy nhanh

sự phát triển của thành phần kinh tế trong các lĩnh vựccủa nền kinh tế để huy động nguồn lực vào phát triểnkinh tế hàng hoá, kinh tế thị trờng ở nớc ta

Đối với loại hình sản xuất hàng hoá nhỏ của nông dân,thợ thủ công, ngời buôn bán nhỏ Một mặt thông qua cơchế chính sách và hớng dẫn phát triển của Nhà nớc khuyếnkhích sự phát triển của thành phần kinh tế này Mặt kháccần tăng cờng công tác quản lý để xây dựng nền sảnxuất kinh doanh theo quy định luật pháp

Đối với thành phần kinh tế t bản t nhân Cần có chínhsách khuyến khích thành phần kinh tế này đẻ các nhà tbản yên tâm và mạnh dạn đầu t vào nền kinh tế, đặcbiệt là lĩnh vực sản xuất hàng hoá tiêu dùng và xuất khẩu

Đối với kinh tế t bản nhà nớc Nhà nớc cần có chínhsách khuyến khích thành phần kinh tế này phát triển kểcả với t bản nhà nớc trong nớc và t bản nhà nớc nớc ngoài.Muốn vậy, phải có các chính sách và các hình thức đadạng để thu hút vốn đầu t của các nhà t bản trong vàngoài nớc thông qua phát triển các khu công nghiệp tậptrung, các hình thức chế xuất, các hình thức liên doanh,liên kết

1 2