tóm tắt luận án Truyền thuyết và giai thoại về các nhân vật lịch sử Nam Bộ từ cuối thế kỷ XIX trở về trước

Tiếp cận với Truyền thuyết và giai thoại về các nhân vật lịch sử Nam Bộ từ cuối thế kỷ XIX trở về trước, chúng tôi đặt ra nhiệm vụ tiếp tục tìm hiểu đặc trưng của truyền thuyết và đặc tr

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN



LÊ THỊ DIỆU HÀ

TRUYỀN THUYẾT VÀ GIAI THOẠI

VỀ CÁC NHÂN VẬT LỊCH SỬ NAM BỘ

TỪ CUỐI THẾ KỶ XIX TRỞ VỀ TRƯỚC

Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM

Mã số: 62 22 34 01

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

TP HỒ CHÍ MINH – NĂM 2015

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP Hồ Chí Minh

Người hướng dẫn khoa học:

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Khoa học Tổng hợp TP Hồ Chí Minh

- Thư viện Khoa học xã hội TP Hồ Chí Minh

- Thư viện Trường ĐH KHXH & NV TP Hồ Chí Minh

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Nam Bộ là vùng đất mới của Tổ quốc Tuy mới chỉ được khai phá hơn ba thế kỷ, chưa có bề dầy thời gian như các vùng đất trung du Bắc Bộ hay vùng đất ven sông Hồng, sông Mã, nhưng với

đặc điểm tự nhiên, con người, lịch sử , Nam Bộ có truyền thống lịch

sử, văn hóa riêng trên nền thống nhất của lịch sử, văn hóa dân tộc Những cái tên như Gia Định, Đồng Nai, Rạch Gầm, Xoài Mút, Nhật Tảo, “Hào khí Đồng Nai”, “Nam Kỳ lục tỉnh”, v.v đâu chỉ là địa danh, tên gọi bình thường, đó là mồ hôi, nước mắt, xương máu của cha ông ta trong hành trình “mang gươm đi mở cõi”, tiến về phương Nam khai khẩn, mở đất và giữ đất, viết tiếp những trang sử rạng ngời của một thời “khổ nhục nhưng vĩ đại” (chữ dùng của Cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng) của dân tộc Theo đó, trên tiến trình lịch sử Nam

Bộ từ buổi đầu hình thành đến cuối thế kỷ XIX đã nổi lên tên tuổi các nhân vật là những người có những đóng góp lớn lao đối với cộng

đồng xã hội Để lưu danh họ, bên cạnh những bộ sử biên niên, còn có

một dòng chảy lịch sử khác của nhận thức và tình cảm nhân dân, đó

là những truyện kể dân gian được sáng tác và lưu truyền qua bao thế

hệ Đây là hiện tượng văn học dân gian, văn hóa dân gian có giá trị, ý nghĩa to lớn, phản ánh sự nhận thức, tình cảm về lịch sử bằng cảm quan nghệ thuật dân gian của người dân Nam Bộ nói riêng, cả nước nói chung đối với con người và vùng đất thiêng liêng này Đã có những công trình sưu tầm, nghiên cứu về các nhân vật lịch sử Nam

Bộ từ cuối thế kỷ XIX trở về trước Tuy nhiên, Truyền thuyết và giai thoại về các nhân vật lịch sử Nam Bộ từ cuối thế kỷ XIX trở

về trước còn chưa được sưu tầm và nghiên cứu đầy đủ, do đó cần

được sưu tầm, hệ thống hóa và đào sâu nghiên cứu thêm

Tiếp cận với Truyền thuyết và giai thoại về các nhân vật lịch

sử Nam Bộ từ cuối thế kỷ XIX trở về trước, chúng tôi đặt ra nhiệm

vụ tiếp tục tìm hiểu đặc trưng của truyền thuyết và đặc trưng của giai thoại và mối quan hệ, chuyển hóa lẫn nhau của hai đối tượng này trong thời kỳ cận đại và tại vùng đất Nam Bộ Đây là thời kỳ tại Nam

Bộ diễn ra rất nhiều sự kiện lịch sử nổi bật, trọng yếu của đất nước, dân tộc Bên cạnh những truyền thống chung của cả nước, người dân Nam Bộ với những đặc điểm xã hội - văn hóa, tính cách riêng, trong

hoàn cảnh lịch sử riêng, có cách tiếp cận riêng đối với những sự kiện,

nhân vật lịch sử trên mảnh đất của mình Và do đó, nghiên cứu đề tài

này cũng góp phần làm sáng tỏ thêm bản chất thể loại của truyền thuyết và giai thoại, đồng thời tô đậm thêm đặc điểm địa phương của văn hóa dân gian Nam Bộ trên nền tảng thống nhất, đa dạng của văn hóa dân gian cả nước.

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ

Luận án đã trình bày khái quát những công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về lý thuyết thể loại, những thành tựu sưu tầm, biên khảo lịch sử, địa chí, truyện dân gian Nam Bộ, đặc biệt là truyền thuyết, giai thoại dân gian về các nhân vật lịch sử ở Nam Bộ từ cuối

thế kỷ XIX trở về trước Luận án cũng đã giới thiệu, nêu thành tựu

của một số công trình gần gũi với đề tài

Tuy nhiên, cho đến nay chưa có công trình nghiên cứu chuyên biệt nào về đề tài của luận án - một đề tài phong phú, phức tạp, hấp dẫn cần nhiều công trình tiếp tục mở rộng, đào sâu

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Truyền thuyết và giai thoại về các nhân vật lịch sử Nam Bộ

từ cuối thế kỷ XIX là đối tượng nghiên cứu chính của luận án Các phương diện lịch sử, đời sống văn hóa, xã hội của cộng đồng cư dân Nam Bộ trong mối quan hệ với thể loại truyền thuyết và giai thoại cũng được xem là đối tượng nghiên cứu hữu quan

Phạm vi nghiên cứu chủ yếu là các tư liệu văn bản trong các công trình sưu tập, biên soạn truyện dân gian và mở rộng ở các công trình lịch sử, địa chí triều Nguyễn, công trình biên khảo, nghiên cứu lịch sử, văn hóa Nam Bộ có ghi chép truyện kể đã được hệ thống hóa Các truyện kể cùng nội dung, chủ đề trong truyện kể dân gian các vùng miền khác, tùy theo mục đích từng phần của nội dung luận

án, được dùng để so sánh, liên hệ, để làm nổi bật đối tượng nghiên cứu

4 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

Trên cơ sở lý thuyết thể loại, xác lập các tiêu chí chọn lọc tư

liệu, luận án hệ thống hóa các văn bản, các nhóm truyền thuyết và

giai thoại về các nhân vật lịch sử Nam Bộ từ cuối thế kỷ XIX trở về

trước Đồng thời, luận án phác họa diện mạo, phân tích đặc trưng nghệ thuật, ý nghĩa và giá trị các truyền thuyết và giai thoại này trong hệ thống truyện dân gian Nam Bộ nói riêng, truyện dân gian

Việt Nam nói chung; bước đầu xác lập mối quan hệ tương tác thể loại giữa truyền thuyết và giai thoại, sự vận động của các thể loại này trong sự phát triển của chúng ở thời cận đại

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Luận án vận dụng, kết hợp các phương pháp nghiên cứu: Phương pháp hệ thống, Phương pháp thống kê, miêu tả, Phương pháp phân tích, so sánh, Phương pháp liên ngành Các phương pháp nghiên cứu này đã được sử dụng trong các chương của luận án để thực hiện mục tiêu của đề tài và những nhiệm vụ của luận án

Luận án giới thuyết một số khái niệm công cụ được sử dụng trong luận án, bao gồm: đề tài, cốt truyện, đề tài - cốt truyện, môtíp (motif) và típ (type)

6 ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN

Luận án có một số đóng góp mới sau đây:

-Trên cơ sở tiếp cận cơ sở lý thuyết về thể loại, luận án đã

khái quát lại những đặc điểm của truyền thuyết và giai thoại, tiếp tục

so sánh truyền thuyết và giai thoại folklore, đồng thời chỉ ra sự gần

gũi, thâm nhập, chuyển hóa lẫn nhau của các thể loại này

-Tổng quan được bức tranh vừa khái quát, vừa cụ thể tình hình sưu tầm, biên soạn, nghiên cứu truyền thuyết và giai thoại về các nhân vật lịch sử Nam Bộ từ cuối thế kỷ XIX trở về trước; tiếp cận những khía cạnh cụ thể của vấn đề văn bản hóa truyện dân gian,

bổ sung một số tư liệu sưu tầm mới về văn bản và mối quan hệ của văn bản với các chứng tích văn hóa có liên quan

-Đã tập hợp, sưu tầm, thống kê, phân loại, hệ thống hóa 220

truyền thuyết và giai thoại về các nhân vật lịch sử Nam Bộ từ cuối thế kỷ XIX trở về trước, thời kỳ mà tại Nam Bộ diễn ra rất nhiều sự kiện lịch sử nổi bật, trọng yếu của đất nước, dân tộc

-Theo hướng tiếp cận thể loại, luận án đã khảo sát, miêu tả

và xác định đặc trưng nghệ thuật và giá trị của hệ thống truyền thuyết

và giai thoại về các nhân vật lịch sử Nam Bộ từ cuối thế kỷ XIX trở

về trước, chỉ ra đặc trưng mối quan hệ của các yếu tố điều kiện tự nhiên, lịch sử, văn hóa, xã hội và sự hình thành, phát triển của hệ thống truyện dân gian Nam Bộ

- Kết quả nghiên cứu và nguồn truyện sưu tầm của luận án góp phần vào việc nghiên cứu văn hóa, lịch sử địa phương, đồng thời, góp phần lưu giữ, bảo tồn những giá trị văn hóa phi vật thể của Nam Bộ.

7 KẾT CẤU CỦA LUẬN ÁN

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Phụ lục, luận án có 5 chương: Chương 1: Truyền thuyết và giai thoại về các nhân vật lịch

sử Nam Bộ từ cuối thế kỷ XIX trở về trước từ góc nhìn thể loại và từ

đặc điểm tư liệu hệ thống truyện

Chương 2: Truyền thuyết về các nhân vật lịch sử Nam Bộ là

những nhân vật tiền hiền khai khẩn mở đất từ cuối thế kỷ XIX trở về trước

Chương 3: Truyền thuyết về các nhân vật lịch sử Nam Bộ là

những người anh hùng chiến đấu chống ngoại xâm từ cuối thế kỷ XIX trở về trước

Chương 4: Truyền thuyết về nhân vật Nguyễn Ánh

Chương 5: Giai thoại về danh nhân, danh sĩ Nam Bộ từ cuối thế kỷ XIX trở về trước

CHƯƠNG 1 TRUYỀN THUYẾT VÀ GIAI THOẠI VỀ CÁC NHÂN VẬT LỊCH SỬ NAM BỘ TỪ CUỐI THẾ KỶ XIX TRỞ VỀ TRƯỚC

TỪ GÓC NHÌN THỂ LOẠI VÀ TỪ ĐẶC ĐIỂM TƯ LIỆU, HỆ THỐNG TRUYỆN

1.1 TRUYỀN THUYẾT VÀ GIAI THOẠI VỀ CÁC NHÂN VẬT LỊCH SỬ NAM BỘ TỪ CUỐI THẾ KỶ XIX TRỞ VỀ TRƯỚC TỪ GÓC NHÌN THỂ LOẠI

1.1.1 Thể loại truyền thuyết

Từ việc trình bày khái quát những quan niệm khá tiêu biểu cúa các nhà nghiên cứu về truyền thuyết, luận án đã hệ thống hóa một số đặc điểm tiêu biểu sau đây của thể loại:

Truyền thuyết phản ánh thực tại lịch sử một cách đặc thù, là

“sử trong truyện”, “truyện trong sử” trong cách đánh giá, nhìn nhận

lịch sử của nhân dân, gắn với hư cấu nghệ thuật Truyền thuyết là ký

ức thiêng, tự hào của cộng đồng về lịch sử địa phương, dân tộc

Truyền thuyết luôn tồn tại theo chuỗi, theo hệ thống các tác phẩm về sự kiện, con người

Truyền thuyết luôn gắn với các di tích lịch sử văn hóa, tín ngưỡng, phong tục

Luận án phân truyền thuyết thành các tiểu loại: truyền thuyết

địa danh, truyền thuyết phong vật và truyền thuyết lịch sử

1.1.2 Thể loại giai thoại

Việc nghiên cứu về thể loại đến nay còn khá ít ỏi Sự khó

khăn trong nghiên cứu giai thoại là ở phương diện tư liệu văn bản

Thuật ngữ giai thoại, theo quan niệm của nhiều nhà nghiên cứu Việt

Nam, tương đương với thuật ngữ anecdote của phương Tây

Luận án trình bày xu hướng xác định giai thoại như là một thể loại văn học dân gian độc lập; phân biệt giai thoại văn học và giai thoại văn học dân gian; xác định những đặc trưng cơ bản của giai thoại là “tính lý thú”, tính chất “gần gũi với con người thật” và yếu tố

“sự hư cấu trùng lặp”

Luận án đề cập những biểu hiện chưa nhất quán hiện nay trong việc phân loại, tuyển chọn tác phẩm các thể loại giai thoại,

truyện cười và truyện trạng; thống nhất với quan niệm phân giai

thoại thành các tiểu loại: giai thoại văn học, giai thoại lịch sử và giai thoại folklore, theo cách phân loại của tác giả Vũ Ngọc Khánh

1.1.3 Những điểm tương đồng và khác biệt giữa truyền thuyết lịch sử và giai thoại lịch sử

Luận án trình bày những điểm tương đồng: đặc điểm tính kết chuỗi, phạm vi đề tài, sự gắn kết nội dung với những chứng tích địa danh, lịch sử, văn hóa, phương thức phản ánh thực tại, dạng thức tồn tại của tác phẩm; những điểm khác biệt: dung lượng tác phẩm, ngôn ngữ kể, chức năng thể loại, không gian, thời gian giữa truyền thuyết lịch sử và giai thoại lịch sử

1.2 TRUYỀN THUYẾT VÀ GIAI THOẠI VỀ CÁC NHÂN VẬT LỊCH SỬ NAM BỘ TỪ CUỐI THẾ KỶ XIX TRỞ VỀ TRƯỚC TỪ ĐẶC ĐIỂM TƯ LIỆU, HỆ THỐNG TRUYỆN

1.2.1 Khái niệm Truyền thuyết và giai thoại về các nhân vật lịch

sử Nam Bộ từ cuối thế kỷ XIX trở về trước

Nhân vật lịch sử là đối tượng trung tâm được hướng đến trong đặc trưng phản ánh hiện thực của thể loại truyền thuyết và giai thoại Nhân vật lịch sử Nam Bộ là những người anh hùng chống ngoại xâm, những danh nhân văn hoá, tức những người đã tạo nên các thành quả văn hóa, bao gồm những người anh hùng mở cõi, có công khai khẩn và ổn định cương thổ; nhân vật là người địa phương hay có thể đến từ vùng miền khác nhưng có dấu ấn hoạt động trên vùng đất Mốc thời gian “từ cuối thế kỷ XIX trở về trước” mang tính quy ước từ điểm khởi đầu lịch sử hình thành, gìn giữ vùng đất Nam

Bộ tính đến cuối thế kỷ XIX

1.2.2 Tình hình tư liệu

Luận án tập hợp, khảo sát nguồn tư liệu sưu tầm, nghiên cứu

văn học dân gian Nam Bộ phân theo hai thời kỳ: thời kỳ trước Cách mạng tháng Tám, tương ứng với thời kỳ nhà Nguyễn và thời kỳ từ sau Cách mạng tháng Tám đến nay, gắn với mốc trước và sau năm

1975 đến nay

Luận án tiến hành khảo sát 3 nhóm tư liệu: nhóm tư liệu lịch

sử, địa chí triều Nguyễn (5 tư liệu), nhóm tư liệu sưu khảo, nghiên cứu lịch sử, văn hóa, địa phương chí Nam Bộ (34 tư liệu), nhóm tư liệu sưu tập, biên soạn, điền dã (25 tư liệu), tổng cộng có 64 tư liệu Các tư liệu phong phú nhưng không thuần nhất, đặt ra những vấn đề

về văn bản tư liệu

Luận án đặt ra ngoài phạm vi khảo sát các văn bản có nội dung trích dẫn và bình sử, hình thức sáng tác truyện kể lịch sử và văn

bản ghi chép lịch sử hay văn học sử

1.2.3 Hệ thống truyện

Luận án xác định nguồn tư liệu sưu tầm, biên soạn; đề ra tiêu chí chất dân gian và tiêu chí thể loại; nêu một số trường hợp tồn nghi thuộc về chất lượng bản kể

Tiêu chí phân loại các hệ thống truyện dựa vào nội dung, chủ

đề Các hệ thống nội dung chủ đề tương ứng với các hệ thống nhân

vật Tư liệu có 3 hệ thống nhân vật lịch sử gồm: nhân vật khai khẩn

mở đất, nhân vật xây dựng, kiến tạo văn hóa và nhân vật chiến đấu

chống ngoại xâm gắn với tiến trình lịch sử Nam Bộ Bên cạnh đó, những dấu ấn lịch sử, văn hóa đã trở thành chất liệu cho sự hình thành mảng truyền thuyết về nhân vật Nguyễn Ánh

Hệ thống truyện về đề tài của luận án có tổng số 220 đơn vị truyện xoay quanh 104 nhân vật lịch sử, được phân thành 4 nhóm truyện: Truyền thuyết về các nhân vật lịch sử là những nhân vật tiền hiền, khai khẩn mở đất từ cuối thế kỷ XIX trở về trước, Truyền thuyết về các nhân vật lịch sử là những người anh hùng chiến đấu chống ngoại xâm từ cuối thế kỷ XIX trở về trước, Truyền thuyết về nhân vật Nguyễn Ánh, Giai thoại về những danh nhân, danh sĩ Nam

Bộ từ cuối thế kỷ XIX trở về trước

với giai thoại, qua sự phân loại, luận án tập trung phân tích những

đặc thù của giai thoại folklore; tiếp tục so sánh truyền thuyết và giai thoại folklore, đồng thời chỉ ra sự gần gũi, thâm nhập, chuyển hóa

lẫn nhau của chúng; đề cập đến nhũng truyền thuyết và giai thoại kể

cùng một sự kiện và nhân vật lịch sử để qua đây thấy rõ hơn sự khác

biệt và thâm nhập lẫn nhau giữa hai thể loại này

Tư liệu nguồn truyện được phân mốc thời gian theo phân kỳ lịch sử, nhằm thể hiện những nét khái quát của tiến trình sưu tầm, nghiên cứu văn học dân gian Nam Bộ nói riêng Các loại tư liệu phong phú và đa dạng, tuy nhiên, tư liệu liên quan đến đề tài còn phân tán, vấn đề ghi chép, văn bản hóa còn nhiều bất cập; tư liệu văn bản đáp ứng yêu cầu của đề tài nghiên cứu, song số lượng truyện từ

tư liệu điền dã còn hạn chế, chất lượng truyện kể trong một số trường hợp cần được khảo sát kỹ trên nhiều bình diện

CHƯƠNG 2 TRUYỀN THUYẾT VỀ CÁC NHÂN VẬT LỊCH SỬ NAM BỘ

LÀ NHỮNG NHÂN VẬT TIỀN HIỀN KHAI KHẨN MỞ ĐẤT

TỪ CUỐI THẾ KỶ XIX TRỞ VỀ TRƯỚC

2.1 KHÁI QUÁT HỆ THỐNG TRUYỆN

Luận án giới thuyết về truyền thuyết về các nhân vật lịch sử

là những nhân vật tiền hiền khai khẩn mở đất từ cuối thế kỷ XIX trở

về trước; xác định đặc điểm thể loại truyền thuyết của truyện về những nhân vật tiền hiền khai khẩn mở đất trên các dấu hiệu: chức

năng thể loại, cơ sở thời gian và đặc điểm sáng tạo nghệ thuật, nhân

vật, sự gắn kết giữa truyện kể với các chứng tích địa danh, lịch sử, văn hóa

Thuộc hệ thống truyền thuyết này, luận án tập hợp 37 truyền

thuyết và 4 dị bản, xoay quanh 31 nhân vật lịch sử

Trên tiêu chí đề tài, nội dung và đặc điểm nhân vật, luận án

phân hệ thống truyện thành 2 bộ phận: Truyền thuyết liên quan đến việc khẩn đất, chống động vật gây hại và chống thiên tai dịch bệnh

và Truyền thuyết liên quan đến việc xây dựng công trình giúp đỡ

cộng đồng

2.2 ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO

Các truyện có mô hình cốt truyện truyền thống với lược đồ gồm ba phần: mở đầu, phát triển và kết thúc, gắn với các tiến trình sự kiện sau: 1 Đặc điểm vùng đất / Lai lịch, tình huống xuất hiện nhân vật 2 Công tích, hoạt động của nhân vật 3 Chung cục

Luận án xác định 2 kiểu nhân vật của các nhóm truyện gắn

với 2 đề tài - cốt truyện; thống kê 18 môtíp biểu hiện cụ thể trong các

đề tài - cốt truyện

Về cách thức chung (thực hiện ở các chương 2, 3, 4, 5), trong quá trình miêu tả những môtíp của các nhóm truyện, luận án liên hệ, so sánh với các yếu tố truyền thống, nhằm làm nổi rõ những nét đặc thù của những môtíp thuộc các nhóm truyện được khảo sát chính

Luận án đã miêu tả cấu tạo truyện của các nhóm truyện Cụ

thể như sau:

Truyền thuyết liên quan đến việc khẩn đất, chống động vật gây hại và chống thiên tai, dịch bệnh

Hệ thống truyền thuyết có kiểu nhân vật trung tâm là Người

đi khai sơn phá thạch, tìm sự ấm no cho cộng đồng Tương ứng

với kiểu nhân vật, hệ thống truyền thuyết có đề tài - cốt truyện:

Người có công khẩn đất, chống động vật gây hại và chống thiên tai dịch bệnh.

Sơ đồ hóa diễn tiến cốt truyện của những truyện kể thuộc đề tài – cốt truyện này như sau: Vùng đất hoang sơ nhân vật theo đoàn di dân hoặc kêu gọi người dân đến khai hoang, lập ấp đánh đuổi, trừ động vật gây hại hoặc chống thiên tai dịch bệnh kết quả

- Nhân vật thủ lĩnh cộng đồng cư dân một vùng đất mới

Nhóm này có 14 truyện, 2 dị bản Sơ đồ kết cấu cốt truyện:

Vùng đất hoang sơ nhân vật theo đoàn di dân hoặc kêu gọi người

dân đến khai hoang, lập ấp được ghi nhớ, thờ cúng

Có 09 môtíp của cốt truyện

- Nhân vật có sức khỏe hơn người, có công diệt thú dữ,

động vật gây hại

Nhóm này có 5 truyện Sơ đồ kết cấu cốt truyện: Vùng đất hoang sơ tăng sĩ hay nhân vật kỳ tài đánh đuổi, diệt trừ động vật gây hại diệt được thú dữ, động vật gây hại hoặc bị giết hại

được ghi nhớ, thờ cúng

Có 06 môtíp gắn với sơ đồ cốt truyện trên

- Nhân vật dùng thần lực khống chế động vật gây hại hoặc cầu thần lực đẩy lùi thiên tai dịch bệnh

Nhóm này có 9 truyện, 2 dị bản Sơ đồ kết cấu cốt truyện:

Vùng đất hoang sơ nhân vật tôn giáo dùng thần lực hoặc cầu thần

lực khống chế động vật gây hại, trừ thiên tai dịch bệnh / hay người theo đoàn di dân cầu thần lực trừ thiên tai dịch bệnh thú dữ khuất phục hay dịch bệnh bị đẩy lùi nhân vật được lưu tên địa danh hoặc được ghi nhớ, thờ cúng

Có 11 môtíp gắn với sơ đồ cốt truyện

Truyền thuyết liên quan đến việc xây dựng công trình giúp đỡ cộng đồng

Hệ thống truyền thuyết có kiểu nhân vật trung tâm là Người

đi tiên phong kiến tạo công trình, Tương ứng với kiểu nhân vật, hệ

thống truyền thuyết có đề tài - cốt truyện: Người có công kiến tạo công trình cải tạo môi trường khẩn hoang và kiến thiết công trình giúp đỡ cuộc sống cộng đồng

Sơ đồ hóa diễn tiến cốt truyện của những truyện kể thuộc đề tài – cốt truyện này như sau: Vùng đất hoang sơ nhân vật theo

đoàn di dân hoặc quan nhân tăng sĩ, người có tài lực kiến thiết công

trình giúp đỡ cuộc sống cộng đồng lưu tên địa danh hoặc được ghi nhớ, thờ cúng

Đề tài - cốt truyện có thể xác lập xoay quanh nhân vật mang đặc điểm: Người xây dựng công trình và Nhân vật tôn giáo hay

người có tài lực kiến thiết công trình

- Người xây dựng công trình

Nhóm này có 4 truyện Sơ đồ kết cấu cốt truyện: Vùng đất hoang sơ quan nhân tổ chức xây dựng công trình phục vụ khẩn hoang lưu tên địa danh hoặc được sắc phong

Có 05 môtíp gắn với sơ đồ cốt truyện

- Người có tài lực hay nhân vật tôn giáo kiến thiết công trình

Nhóm này có 5 truyện Sơ đồ kết cấu cốt truyện: Vùng đất hoang sơ nhân vật theo đoàn di dân hoặc tăng sĩ, người có tài lực xây dựng công trình giúp đỡ cuộc sống của cộng đồng cư dân nhân vật được lưu tên địa danh hoặc được ghi nhớ, thờ cúng

Có 08 môtíp gắn với sơ đồ cốt truyện

2.3 GIÁ TRỊ NỘI DUNG CỦA HỆ THỐNG TRUYỆN

- Sự phản ảnh một mặt tiến trình lịch sử Nam Bộ gắn với những nhân vật người anh hùng khai phá

Thông qua hình tượng nhân vật người anh hùng khai phá, hệ thống truyền thuyết đã phản ánh đặc điểm quá trình đấu tranh tạo dựng địa bàn sinh sống của các lớp cư dân Nam Bộ trên vùng đất

mới Tuy nhiên, không ít truyện kể còn mang tính chất ghi chép sự kiện, chưa phát triển hoàn chỉnh để có được những hình tượng nhân vật có tính khái quát cao

- Ý nghĩa phản ánh đặc điểm của văn hóa mở đất

Hệ thống truyện đã biểu hiện những bối cảnh, những thành tựu, nếp quen sinh hoạt, cách thức ứng xử xã hội của các lớp cư dân trong tiến trình khai phá vùng đất mới, mang nét đặc trưng Nam Bộ: trọng nghĩa tình, sẵn sàng xả thân, nghĩa cử cao đẹp, có tính nhân văn

Tiểu kết chương 2

Luận án khái quát diện mạo thể loại và cơ cấu văn bản làm

cơ sở để khảo sát đặc trưng và giá trị hệ thống truyện, một bộ phận truyện dân gian để lại dấu ấn sâu đậm trên những chặng đường lịch

sử Nam Bộ, gắn với những điều kiện đặc thù của tiến trình cha ông ta khẩn hoang một vùng đất mới; miêu tả nội dung, phân tích đặc điểm cấu tạo của hệ thống truyện; kiến giải đặc trưng, giá trị nội dung của

hệ thống truyện này trên cơ sở những nét đặc thù về điều kiện tự nhiên, lịch sử, văn hóa Nam Bộ; phân tích sự xâm nhập lẫn nhau giữa tiểu loại truyền thuyết địa danh và truyền thuyết lịch sử, thể hiện sự vận động, biến đổi trong hệ thống thể loại theo đặc trưng của văn học dân gian; so sánh, liên hệ với các truyền thuyết gần gũi trên

vùng đất và ở các vùng miền khác, để chỉ ra những nét đặc thù của

mảng đề tài, nội dung về khẩn hoang và sự tiếp nối tiến trình của một thể loại truyện dân gian ở vùng đất mới, nhằm làm nổi rõ hơn đặc trưng của nhóm truyền thuyết được khảo sát chính

CHƯƠNG 3 TRUYỀN THUYẾT VỀ CÁC NHÂN VẬT LỊCH SỬ NAM BỘ

LÀ NHỮNG NGƯỜI ANH HÙNG CHIẾN ĐẤU CHỐNG

NGOẠI XÂM TỪ CUỐI THẾ KỶ XIX TRỞ VỀ TRƯỚC 3.1 KHÁI QUÁT HỆ THỐNG TRUYỆN

Luận án giới thuyết về truyền thuyết về các nhân vật lịch sử Nam Bộ là những người anh hùng chiến đấu chống ngoại xâm từ

cuối thế kỷ XIX trở về trước; xác định đặc điểm thể loại truyền

thuyết của truyện về những người anh hùng chiến đấu chống ngoại xâm trên các dấu hiệu: chức năng thể loại, cơ sở thời gian và đặc