Pháp luật về tổ chức và hoạt động của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ đưa người lao động việt nam ra nước ngoài làm việc theo hợp đồng

hầu như các bài viết nói trên chưa đánh giá được một cách toàn diện những bất cập của pháp luật Việt Nam về DN hoạt động dịch vụ đưa NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng..

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: TS Trần Ngọc Liêm

Hà Nội – 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia

Hà Nội

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

MỤC LỤC Lời cam đoan

Mục lục

LỜI MỞ ĐẦU 1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ DOANH NGHIỆP DỊCH VỤ ĐƯA NGƯỜI LAO ĐỘNG VIỆT NAM RA NƯƠC NGOÀI LÀM VIỆC THEO HỢP ĐỒNG 7 1.1 Khái quát chung về doanh nghiệp đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài 7 1.1.1 Khái niệm và đặc điểm của doanh nghiệp đưa người lao động Việt Nam

đi làm việc ở nước ngoài 7 1.1.2 Sự cần thiết của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người lao động Việt Nam đi nước ngoài làm việc theo hợp đồng 17 1.2 Pháp luật Việt Nam về hoạt động của doanh nghiệp đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng 19 1.2.1 Quá trình phát triển của pháp luật Việt Nam về đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài 19 1.2.2 Phạm vi điều chỉnh và đối tượng điều chỉnh của pháp luật Việt Nam đối với doanh nghiệp hoạt động đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng 24 1.2.3.Những nội dung cơ bản được điều chỉnh bởi pháp luật Việt Nam về đưa người lao động Việt Nam đi nước ngoài làm việc theo hợp đồng 26 CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA DOANH NGHIỆP CUNG CẤP DỊCH VỤ ĐƯA NGƯỜI LAO ĐỘNG VIỆT NAM RA NƯỚC NGOÀI LÀM VIỆC THEO HỢP ĐỒNG 29 2.1 Tình hình đưa người lao động Việt Nam ra nước ngoài làm việc theo Hợp đồng của doanh nghiệp 29

2.2 Tổ chức của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ đưa người lao động Việt Nam ra nước ngoài làm việc theo hợp đồng 37 2.2.1 Thủ tục thành lập và mô hình quản lý của doanh nghiệp đưa người lao độngViệt Nam ra nước ngoài làm việc theo hợp đồng 37 2.2.2 Quyền và nghĩa vụ của các doanh nghiệp đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng 39 2.3 Hoạt động của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ đưa người lao động Việt Nam ra nước ngoài làm việc theo Hợp đồng 46 2.3.1 Những hoạt động trước khi người lao động đi nước ngoài làm việc theo Hợp đồng 46 2.3.2 Hoạt động quản lý của doanh nghiệp dịch vụ khi người lao động Việt Nam đang làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng 59 2.3.3 Hoạt động thanh lý hợp đồng cung ứng lao động của doanh nghiệp dịch vụ 62 2.3.4 Giải quyết tranh chấp trong hoạt động đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng 65 2.3.5 Đánh giá pháp luật lao động Việt Nam hiện hành trong việc điều chỉnh hoạt động của doanh nghiệp đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng 67 CHƯƠNG 3: MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT LAO ĐỘNG VIỆT NAM VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA DOANH NGHIỆP ĐƯA NGƯỜI LAO ĐỘNG VIỆT NAM ĐI LÀM VIỆC Ở NƯỚC NGOÀI THEO HỢP ĐỒNG 81 3.1 Những yêu cầu cơ bản đối với việc hoàn thiện pháp luật Việt Nam về đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng 81 3.2 Một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật lao động Việt Nam về hoạt động của doanh nghiệp dịch vụ đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng 84

3.3 Các giải pháp về nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật của doanh nghiệp đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng 92 KẾT LUẬN 101 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 103

LỜI MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Việt Nam là một nước có nguồn lao động trẻ và dồi dào, hàng năm có hàng triệu lao động cần việc làm Quá trình đổi mới kinh tế và hội nhập kinh

tế quốc tế của Việt Nam đã tạo nhiều cơ hội việc làm cho NLĐ, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn nhân lực Tuy nhiên tình trạng thất nghiệp và thiếu việc làm còn chiếm tỷ lệ lớn, thu nhập của đại bộ phận dân cư vẫn còn ở mức thấp Hiện nay, đất nông nghiệp đang bị thu hẹp, lao động nông thôn dư thừa ngày càng nhiều Đồng thời, tại các khu vực công nghiệp, dịch vụ, do sức ép cạnh tranh, nhiều DN không đứng vững buộc phải thu hẹp qui mô sản xuất hoặc thay đổi công nghệ, dẫn đến hậu quả là một bộ phận lớn NLĐ bị dôi dư đang thiếu việc làm, ảnh hưởng đến đời sống của chính bản thân và gia đình họ cũng như toàn xã hội

Trong khi đó, nhiều quốc gia, nhiều vùng lãnh thổ trên thế giới lại đang trong tình trạng thiếu lao động hoặc giá nhân công tại chỗ quá cao Họ cần tuyển lao động từ các quốc gia khác sang làm việc Từ đó phát sinh nhu cầu cung ứng sức lao động và di chuyển lao động từ quốc gia này sang quốc gia khác Đây là một nhu cầu tất yếu xuất phát từ sự vận động khách quan của thị trường lao động quốc tế Vì vậy, đẩy mạnh XKLĐ là một trong những giải pháp giải quyết việc làm được nhiều nước đang phát triển trên thế giới quan tâm và khai thác tối đa

Để giải quyết việc làm cho NLĐ trong nước và cải thiện đời sống của

họ cũng như gia đình họ, Việt Nam đã có nhiều chính sách giải quyết việc làm, trong đó có hoạt động đưa NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài Nhờ những chính sách quan tâm, hỗ trợ NLĐ Việt Nam ra nước ngoài làm việc, trong khoảng 20 năm qua, Việt Nam đã trở thành nước có di cư lao

động lớn đến các thị trường lao động quốc tế ở Đông Á, Đông Nam Á và Trung Đông Chương trình lao động di trú quốc tế, thường được gọi là XKLĐ được coi là một phần trong chính sách phát triển kinh tế - xã hội của Đảng và nhà nước ta Đối với những NLĐ di trú thì đó là cách thức để có việc làm, cùng với một mức thu nhập cao hơn cho bản thân, nâng cao mức sống của họ và gia đình

Trước đây, hoạt động đưa NLĐ Việt Nam đi làm việc có thời hạn ở nước ngoài được qui định trong mục 5a chương XI của BLLĐ và các văn bản dưới luật khác Nhưng nhìn chung các quy định này còn rất sơ sài, thiếu

cụ thể và còn nhiều điểm không phù hợp Điều này đã gây nhiều bất cập trong việc áp dụng pháp luật, gây thiệt hại cho NLĐ và tạo ra nhiều tranh chấp phức tạp trong quá trình đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài Trước tình hình đó, tháng 11 năm 2006 tại kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XI đã thông qua Luật NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng (có hiệu lực từ 01 tháng 7 năm 2007) Sau đó, hàng loạt các nghị định và thông tư hướng dẫn đã được ban hành

Cho đến nay, sau hơn năm năm thực hiện, Luật NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng vẫn bộc lộ nhiều bất cập làm ảnh hưởng tới lợi ích của NLĐ, gây khó khăn cho các DN đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài, cũng như chưa thực sự thúc đẩy sự hợp tác giữa chính phủ Việt Nam với chính phủ các nước trong lĩnh vực này Vai trò của các DN dịch vụ trong quá trình đưa NLĐ Việt Nam đi nước ngoài làm việc theo hợp đồng là vô cùng quan trọng bởi đây là lực lượng chủ yếu đưa NLĐ ra thị trường ngoài nước làm việc Do đó, việc hoàn thiện pháp luật Việt Nam về tổ chức và hoạt động của DN đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng đặt trong mối quan hệ với việc nghiên cứu tổng quan hoạt động đưa NLĐ Việt Nam ra nước ngoài làm việc, cũng như thực trạng ban hành và thực thi pháp luật

Việt Nam điều chỉnh hoạt động này là cần thiết Đó chính là lý do để tác giả

lựa chọn đề tài “Pháp luật về tổ chức và hoạt động của DN cung cấp dịch

vụ đưa NLĐ Việt Nam ra nước ngoài làm việc theo hợp đồng” làm luận

văn thạc sĩ luật học của mình

2 Tình hình nghiên cứu

Cho đến nay, đã có một số ít công trình nghiên cứu khoa học pháp lý

đề cập đến đề tài này như:

- Pháp luật về đưa NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài - Một số vấn đề

lý luận và thực tiễn : Khoá luận tốt nghiệp / Hoàng Thị Quỳnh Trang; Người hướng dẫn: TS Đỗ Ngân Bình, 2007

- Những điểm mới của luật NLĐ Việt Nam đi làm theo hợp đồng có thời hạn

ở nước ngoài : Khoá luận tốt nghiệp / Nguyễn Thị Ngân; Người hướng dẫn:

TS Trần Thị Thuý Lâm, 2007

Ngoài ra, có một số tạp chí, bài viết liên quan đến vấn đề này như: Bài

“Xuất khẩu lao động Việt Nam trước yêu cầu hội nhập” của TS Nguyễn

Quốc Luật đăng trên báo Người lao động ngày 25 tháng 1 năm 2008; Bài

“Kinh nghiệm quản lý nhà nước về XKLĐ của một số nước” của

PGS.TS.Phan Huy Đường đăng trên tạp chí Quản lý nhà nước Học viện

hành chính, Số163(8/2009); Bài “Hoạt động XKLĐ: thực trạng và một số

khuyến nghị” của Nguyễn Thị Phượng đăng trên tạp chí Nghiên cứu lập

pháp Văn phòng quốc hội, Số22(11/2009); Bài “Sử dụng hợp lý nguồn

nhân lực sau XKLĐ trong hội nhập kinh tế quốc tế” của Phạm Đức Chính

đăng trên Tổ chức nhà nước Bộ nội vụ Số 6/2010…

Như vậy, đến nay vẫn có rất ít công trình cấp độ luận văn, luận án nghiên cứu đề tài này Ở mức độ nhất định, các công trình nêu trên đã phân tích, đánh giá và đưa ra những kiến nghị liên quan đến việc nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về đưa NLĐ Việt Nam ra nước ngoài làm việc Nhưng

hầu như các bài viết nói trên chưa đánh giá được một cách toàn diện những bất cập của pháp luật Việt Nam về DN hoạt động dịch vụ đưa NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng

Bên cạnh đó, do mục đích và phạm vi nghiên cứu, những công trình trên hoặc nghiên cứu quá rộng về pháp luật đưa NLĐ Việt Nam đi nước ngoài nói chung, hoặc chỉ tập trung vào những điểm mới của Luật NLĐ Việt Nam đi làm theo hợp đồng có thời hạn ở nước ngoài Tuy vậy, đây vẫn là những tài liệu nghiên cứu quan trọng được tác giả lựa chọn tham khảo khi thực hiện việc nghiên cứu đề tài luận văn của mình

Trong phạm vi đề tài này, trên cơ sở có tiếp thu và kế thừa các công trình nghiên cứu trước đây, tác giả đặt vấn đề nghiên cứu trong mối liên hệ chặt chẽ với yêu cầu của thực tiễn hiện tại để làm rõ những bất cập của pháp luật Việt Nam trong việc đưa NLĐ Việt Nam ra nước ngoài làm việc theo hợp đồng của

DN dịch vụ, qua đó đưa ra một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật trong lĩnh vực

này Tác giả cho rằng luận văn “Pháp luật về tổ chức và hoạt động của DN

cung cấp dịch vụ đưa NLĐ Việt Nam ra nước ngoài làm việc theo hợp đồng”

sẽ là một công trình nghiên cứu tương đối hệ thống về tổ chức, hoạt động của

DN đưa NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng kể từ khi Luật

về vấn đề này có hiệu lực (01/7/2007) cho đến nay Trên cơ sở đó đánh giá những tác động, ảnh hưởng của pháp luật Việt Nam với thực tiễn điều chỉnh quan hệ đưa NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng nhằm đề xuất những giải pháp, kiến nghị khả thi hướng tới việc hoàn thiện pháp luật Việt Nam về đưa NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng của DN dịch vụ, phù hợp với xu thế vận động của thị trường lao động quốc tế

3 Mục tiêu nghiên cứu

Luận văn hướng tới mục đích nghiên cứu tổng quan hoạt động đưa NLĐ Việt Nam ra nước ngoài làm việc theo hợp đồng của DN dịch vụ, qua đó phân

tích thực trạng ban hành và thực thi pháp luật Việt Nam điều chỉnh hoạt động này để tìm ra những giải pháp hoàn thiện pháp luật trong thời gian tới, nêu lên

sự cần thiết phải nâng cao hiệu quả pháp luật về đưa NLĐ Việt Nam ra nước ngoài làm việc, từ đó, luận văn đề xuất một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật, tăng cường sự hỗ trợ của nhà nước đối với hoạt động này Mục đích lớn nhất của luận văn là nhằm đóng góp những giải pháp hữu hiệu nhất để giải quyết những bất cập trong hoạt động XKLĐ theo hợp đồng của DN dịch vụ

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Luận văn chủ yếu tập trung vào việc nghiên cứu trong phạm vi các qui định của pháp luật Việt Nam về DN dịch vụ đưa NLĐ Việt Nam đi làm việc

ở nước ngoài theo hợp đồng dưới góc độ của pháp luật lao động Do đó, tác giả sẽ đi sâu nghiên cứu một số vấn đề lý luận chủ yếu về DN đưa NLĐ Việt Nam ra nước ngoài làm việc được quy định tại Luật NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng năm 2006, phân tích thực trạng những hạn chế, vướng mắc của các quy định pháp luật về vấn đề đó để đưa ra một số kiến nghị về lập pháp và tư pháp Những vấn đề phát sinh trong lĩnh vực đưa NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài nhưng do pháp luật của quốc gia tiếp nhận lao động điều chỉnh, hoặc được sự điều chỉnh của các hiệp định quốc tế về lao động, của các Công ước quốc tế về lao động di trú sẽ không được nghiên cứu trong phạm vi của đề tài này mà chỉ được tiếp cận theo hướng so sánh, tiếp thu những giá trị pháp lý đó vào pháp luật Việt Nam

5 Phương pháp nghiên cứu của luận văn

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu có nền tảng là chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin

Ngoài ra, Luận văn cũng sử dụng các phương pháp nghiên cứu chủ yếu như: phân tích qui phạm, mô hình hóa và điển hình hóa các quan hệ xã hội, phương pháp phân tích tình huống, thống kê, tổng hợp các kiến thức từ pháp luật thực định và phân tích thực tiễn để nhận thức và đánh giá thực

trạng điều chỉnh pháp luật và thực thi pháp luật Để phân tích và lý giải sâu vấn đề, luận văn còn sử dụng các phương pháp như: so sánh pháp luật, lịch

sử, phương pháp đối chiếu, diễn giải, quy nạp, xã hội học pháp luật…

6 Những đóng góp của luận văn

Hoạt động đưa NLĐ Việt Nam ra nước ngoài làm việc là vấn đề đã được một số chuyên gia ở các lĩnh vực khác nhau nghiên cứu và xuất bản dưới dạng sách hoặc các bài viết, bài tham luận, bình luận, chuyên khảo được đăng trên các tạp chí, bài báo và các trang thông tin điện tử Tuy nhiên, trước những thay đổi từ thực tiễn khách quan, tác giả nhận thấy cần phải tiếp tục nghiên cứu sâu hơn nữa đề tài này trên cơ sở tiếp thu các thành quả, giá trị khoa học của các đề tài nghiên cứu trước đó, đồng thời đặt vấn đề nghiên cứu trong mối liên hệ chặt chẽ với yêu cầu của thực tiễn hiện tại để làm rõ những bất cập của Pháp luật Việt Nam trong việc đưa NLĐ Việt Nam ra nước ngoài làm việc theo hợp đồng của DN dưới cả góc độ lý luận và thực tiễn Trên cơ sở đó, tác giả đưa ra một số kiến nghị mang tính tổng quan và cập nhật từ những yêu cầu thực tiễn, nhằm góp một phần hoàn thiện hơn nữa

cơ chế pháp lý về vấn đề này

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần lời nói đầu, kết luận, mục lục, danh mục tài liệu tham khảo, danh mục từ viết tắt, luận văn được chia làm ba chương với nội dung

cụ thể như sau:

Chương 1: Tổng quan về DN dịch vụ đưa NLĐ Việt Nam ra nước ngoài làm việc theo hợp đồng

Chương 2: Thực trạng pháp luật về tổ chức và hoạt động của DN dịch

vụ đưa NLĐ Việt Nam ra nước ngoài làm việc theo hợp đồng

Chương 3: Một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật lao động Việt Nam về tổ chức và hoạt động của DN đưa NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng

CHƯƠNG 1:

TỔNG QUAN VỀ DOANH NGHIỆP DỊCH VỤ ĐƯA NGƯỜI LAO ĐỘNG VIỆT NAM RA NƯƠC NGOÀI LÀM VIỆC THEO HỢP ĐỒNG 1.1 Khái quát chung về doanh nghiệp đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài

1.1.1 Khái niệm và đặc điểm của doanh nghiệp đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài

a Khái niệm

Trong quá trình toàn cầu hóa hiện nay, việc NLĐ di chuyển từ quốc gia này sang quốc gia khác để tìm kiếm việc làm đã trở thành một hiện tượng phổ biến Hiện tượng này được gọi là lao động di cư quốc tế Theo Khoản 1- Điều 2- Công ước về bảo vệ quyền của tất cả những NLĐ di trú và gia đình

họ năm 1990 của Liên hợp quốc thì “Lao động di trú là thuật ngữ dùng để

chỉ một người đã, đang và sẽ làm một công việc có hưởng lương tại một quốc gia mà người đó không phải là công dân”

Theo pháp luật Việt Nam thì hoàn toàn chưa đề cập đến khái niệm lao

động di trú mà chỉ đề cập đến khái niệm “hợp tác quốc tế về lao động”,

“XKLĐ” và sau này là khái niệm “NLĐ đi làm việc ở nước ngoài theo hợp

đồng” Đây là những thuật ngữ đã từng được sử dụng trong từng giai đoạn

nhất định của hoạt động đưa lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài

Việt Nam đã chính thức đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài từ năm

1980 và sử dụng thuật ngữ “hợp tác quốc tế về lao động” trong các văn bản

điều chỉnh hoạt động này Tại thời điểm này và tương ứng với xu thế thực

tiễn của Việt Nam trong bối cảnh đó, “hợp tác quốc tế về lao động” được

hiểu là sự liên kết, giúp đỡ lẫn nhau giữa các quốc gia trong việc giải quyết việc làm Hoạt động này không chỉ mang tính chất kinh tế mà còn có ý nghĩa chính trị và chỉ diễn ra giữa các nước xã hội chủ nghĩa anh em, nhằm thắt

chặt tinh thần đoàn kết, hữu nghị giữa Việt Nam với các nước xã hội chủ nghĩa Tuy nhiên, trong các tài liệu quốc tế nói chung về lao động ra nước ngoài làm việc (được quan niệm là một hình thức cơ bản của lao động di trú) hầu như không sử dụng thuật ngữ này Hoặc nếu được nhắc đến thì lại được hiểu giống như hoạt động hợp tác và phân công lao động quốc tế Như vậy,

thuật ngữ “hợp tác quốc tế về lao động” chỉ được sử dụng với nghĩa hẹp và

trong phạm vi một số nước xã hội chủ nghĩa cũ Trên thực tế, hợp tác lao động quốc tế không chỉ bao gồm việc đưa NLĐ trong nước đi làm việc ở nước ngoài, mà còn gồm cả hình thức XKLĐ tại chỗ cũng như việc đưa lao động nước ngoài vào làm việc tại nước mình Do việc sử dụng thuật ngữ

“hợp tác quốc tế về lao động” không phản ánh được toàn diện và đầy đủ nội

dung của vấn đề này nên khi ký kết hiệp định với các nước, Việt Nam đã có những điều khoản chưa rõ ràng dẫn đến những phức tạp trong quan hệ giữa chúng ta với những nước tiếp nhận lao động Ví dụ như, những rắc rối về phương thức thanh toán tiền thuê lao động giữa các chính phủ, khó khăn trong chuyển tiền của NLĐ từ nước ngoài vào Việt Nam

Sau đó, trong một số văn bản pháp luật điều chỉnh hoạt động đưa lao động Việt Nam ra làm việc ở nước ngoài đã sử dụng thuật ngữ thay thế là

“XKLĐ” Thông thường, thuật ngữ “xuất khẩu” dùng để chỉ hoạt động kinh

tế của chủ thể kinh doanh nhằm đưa hàng hoá, tư bản ra nước ngoài hoặc của chủ thể nào đó nhằm phổ biến tư tưởng ra nước ngoài Việc sử dụng thuật

ngữ kép “XKLĐ” do làm nảy sinh quan điểm coi sức lao động là hàng hoá có

thể xuất khẩu được và nhiều trường hợp bị hiểu nhầm là NLĐ cũng có thể trở thành hàng hoá xuất khẩu được Điều này trái với bản chất của quá trình đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài bởi những chủ thể đưa NLĐ ra nước ngoài được hưởng lợi (lệ phí) từ hoạt động dịch vụ đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài chứ không phải là hưởng tiền bán NLĐ hoặc bán sức lao động

Ngoài ra, theo quan điểm của Tổ chức lao động quốc tế (ILO) thể hiện trong Hiến chương của Tổ chức này thì lao động không phải là loại hàng hoá thông thường mà các chủ thể có thể đem ra trao đổi, mua bán trên thị trường như những hàng hoá khác Về mặt bản chất, sức lao động được xem như một loại hàng hoá đặc biệt, nó là tài sản vô hình, tồn tại bên trong NLĐ như là những tài sản đặc định gắn với nhân thân của từng người Sức lao động của ai sẽ do người đó tự định đoạt và họ là chủ sở hữu hoàn toàn tự do trước các chủ thể khác có nhu cầu trong xã hội Ngay cả nhà nước cũng chỉ có thể ra mệnh lệnh buộc công dân của mình phải thực hiện nghĩa vụ lao động chứ không thể trưng thu hoặc quốc hữu hoá sức lao động của công dân được Từ sự phân tích trên, các nhà khoa học pháp lý đã đưa ra đề xuất là không nên sử

dụng cụm từ “XKLĐ” mà thay vào đó nên sử dụng cụm từ “đưa NLĐ Việt

Nam đi làm việc ở nước ngoài” Điều này vừa đảm bảo được tính khoa học

của thuật ngữ tiếng Việt, vừa phù hợp với bản chất và vai trò của hoạt động đưa NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài

Thuật ngữ “đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài” được sử dụng chính

thức lần đầu tiên trong nghị định số 270/HĐBT ngày 09/11/1991, ban hành quy chế về đưa NLĐ Việt Nam đi làm việc có thời hạn ở nước ngoài Đây cũng là văn bản pháp luật quan trọng đánh dấu sự chuyển đổi cơ chế điều chỉnh bằng pháp luật trong lĩnh vực này Sau đó, BLLĐ năm 1994 được ban

hành đã sử dụng thuật ngữ “đưa NLĐ đi làm việc có thời hạn ở nước ngoài”

và được sử dụng phổ biến trong các văn bản pháp luật của nhà nước ta từ những năm 1990 đến nay Khi chuyển sang nền kinh tế thị trường, sức lao động được coi là một thứ hàng hóa đặc biệt, không chỉ được tự do thuê mướn ở trong nước mà c ̣òn có thể chuyển dịch ra nước ngoài với mục đích kinh tế, nhằm thu ngoại tệ về cho Việt Nam Hiện nay, trong Luật NLĐ Việt

Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, cụm từ “XKLĐ” đã chính thức

được thay thế bằng cụm từ “đưa NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài

theo hợp đồng” Theo Khoản 1 Điều 3 Luật NLĐ Việt Nam đi làm việc ở

nước ngoài theo hợp đồng có định nghĩa “NLĐ đi làm việc ở nước ngoài

theo hợp đồng (sau đây gọi là NLĐ đi làm việc ở nước ngoài) là công dân Việt Nam cư trú tại Việt Nam, có đủ các điều kiện theo quy định của pháp luật Việt Nam và pháp luật của nước tiếp nhận NLĐ, đi làm việc ở nước ngoài theo quy định của Luật này.”

Luật NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng không đưa

ra khái niệm về DN hoạt động dịch vụ đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài song theo các quy định của Luật này, có thể hiểu đây là các chủ thể kinh doanh có điều kiện trong lĩnh vực dịch vụ việc làm nhằm đưa NLĐ Việt Nam ra nước ngoài làm việc trên cơ sở sự thỏa thuận bằng văn bản Các chủ

thể kinh doanh này “phải có vốn pháp định theo quy định của Chính phủ và

được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp Giấy phép hoạt động dịch vụ đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài” [24, Điều 8] Các DN có đủ điều kiện được

cấp phép sẽ tiến hành tìm kiếm các ứng viên phù hợp để giới thiệu cho các đối tác nước ngoài đang có nhu cầu tuyển lao động, sau đó đào tạo định hướng hoặc dạy nghề cho NLĐ, tiến hành các thủ tục cần thiết để giúp NLĐ xuất cảnh khỏi Việt Nam, nhập cảnh vào nước tiếp nhận lao động Kết quả của hoạt động này là các quan hệ lao động được hình thành giữa NLĐ Việt Nam và DN, cá nhân nước ngoài là người sử dụng lao động theo hợp đồng lao động được ký trực tiếp giữa các bên Tuy nhiên, do hoạt động dịch vụ cung ứng lao động giữa nhà trung gian cung ứng lao động Việt Nam và đối tác nước ngoài có nhu cầu tuyển dụng lao động chịu sự điều chỉnh chủ yếu của các điều ước quốc tế và pháp luật quốc gia đó nên tạm thời chưa được đề cập trong phạm vi của đề tài này

b Đặc điểm của doanh nghiệp đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài

Theo Điều 6 Luật NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng thì các hình thức mà NLĐ Việt Nam có thể đi làm việc ở nước ngoài

theo hợp đồng là:

1 Hợp đồng đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài với DN hoạt động dịch

vụ đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài, tổ chức sự nghiệp được phép hoạt động đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài;

2 Hợp đồng đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài với DN trúng thầu, nhận thầu hoặc tổ chức, cá nhân đầu tư ra nước ngoài có đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài;

3 Hợp đồng đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài theo hình thức thực tập nâng cao tay nghề với DN đưa NLĐ đi làm việc dưới hình thức thực tập nâng cao tay nghề;

4 Hợp đồng cá nhân

Theo đó, ngoài các DN được phép hoạt động đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài thì còn có các DN trúng thầu, nhận thầu hoặc đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài dưới hình thức thực tập nâng cao tay nghề hoặc theo hợp đồng cá nhân Hình thức đưa NLĐ Việt Nam đi nước ngoài làm việc theo hợp đồng với DN hoạt động dịch vụ này là trường hợp các tổ chức kinh tế Việt Nam được phép tuyển dụng lao động Việt Nam để đưa đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng cung ứng lao động Hình thức này tương đối phổ biến, được thực hiện rộng rãi trong các năm vừa qua và những năm tới Hình thức đưa lao động đi làm việc theo hợp đồng nhận thầu, khoán công trình ở nước ngoài, đầu tư ra nước ngoài là trường hợp DN tuyển lao động và chuyên gia Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài để thực hiện hợp đồng kinh tế với bên nước ngoài; các DN Việt Nam trúng thầu, nhận khoán công trình ở

nước ngoài hoặc đầu tư dưới hình thức liên doanh, liên kết chia sản phẩm hoặc các hình thức đầu tư khác ở nước ngoài Hình thức đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài thông qua thực tập, nâng cao tay nghề chủ yếu do các DN

có vốn đầu tư nước ngoài thực hiện để đưa lao động sang thực tập tại cơ sở sản xuất chính ở nước ngoài Những năm vừa qua, các hình thức này tuy chưa phổ biến nhưng theo chủ trương chủ động hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực, mở rộng và tăng cường kinh tế đối ngoại thì hình thức này sẽ ngày càng phát triển Hình thức đưa NLĐ Việt Nam đi nước ngoài làm việc theo hợp đồng lao động giữa các cá nhân NLĐ với người sử dụng lao động nước ngoài ở nước ta chưa phổ biến vì muốn ký được hợp đồng với phía nước ngoài, NLĐ phải có những hiểu biết cần thiết về nhiều mặt như các thông tin

về đối tác nước ngoài, về ngôn ngữ, khả năng giao tiếp với người nước ngoài…vv Trong khi đó, trình độ hiểu biết các vấn đề kinh tế, văn hoá, xã hội và pháp luật của NLĐ Việt Nam còn những hạn chế nhất định

Có thể nói, trong các hình thức trên, hình thức đưa NLĐ Việt Nam đi nước ngoài làm việc của DN cung ứng lao động là hình thức chủ yếu để NLĐ có thể đến được với các thị trường lao động trên thế giới Theo báo cáo của Chính phủ, tính đến 30/6/2010, Việt Nam có 167 DN đang hoạt động dịch vụ đưa lao động đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng (sau đây gọi chung là DN), trong đó có 98 DN 100% vốn nhà nước hoặc cổ phần có vốn nhà nước chi phối; 39 DN cổ phần vốn nhà nước không chi phối; 30 DN tư nhân; 18 DN xác định hoạt động đưa lao động đi làm việc ở nước ngoài là hoạt động kinh doanh chính, còn lại là các DN kinh doanh đa ngành [21] Các DN là lực lượng chính thực hiện đưa khoảng 80% NLĐ đi làm việc ở nước ngoài theo kế hoạch hằng năm Để hoạt động trong lĩnh vực này, các

DN dịch vụ mang những đặc điểm riêng so với các DN kinh doanh trong các

lĩnh vực khác , đó là những đặc thù của hoạt động kinh tế dưới dạng dịch vụ cung ứng lao động cho nước ngoài, mà đối tượng của nó là con người

Thứ nhất, DN dịch vụ XKLĐ được tổ chức, thành lập theo quy định

chặt chẽ của ngành nghề kinh doanh có điều kiện

Theo Điều 2 nghị định số 126/2007/NĐ-CP quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài

theo hợp đồng thì “DN được xem xét cấp Giấy phép hoạt động dịch vụ đưa

NLĐ đi làm việc ở nước ngoài (sau đây gọi tắt là Giấy phép) là DN được thành lập và hoạt động theo Luật DN có 100% vốn điều lệ của các tổ chức,

cá nhân Việt Nam”

Như vậy, các DN hoạt động dịch vụ đưa NLĐ Việt Nam đi nước ngoài làm việc theo hợp đồng mặc dù được thành lập và chịu sự điều chỉnh của Luật

DN, song do đặc thù của ngành nghề kinh doanh là trong lĩnh vực lao động mà

cụ thể là việc làm nên các loại hình DN này cũng mang những đặc điểm riêng

về thủ tục thành lập so với các DN kinh doanh trong các lĩnh vực khác

Trước tiên, DN hoạt động dịch vụ đưa NLĐ Việt Nam đi nước ngoài làm việc theo hợp đồng phải có vốn pháp định là 5 tỷ đồng và có tiền ký quỹ tại ngân hàng 1 tỷ đồng Vốn pháp định được xác định như là một ”ngưỡng” tài chính tối thiểu mà nhà nước yêu cầu nhà đầu tư phải đáp ứng và chứng minh bằng các phương thức khác nhau rồi mới được phép hoạt động kinh doanh Đối với lĩnh vực đưa người lao động ra nước ngoài làm việc, ngoài các chi phí để xúc tiến tìm hiểu thị trường, chi phí giao thông, DN dịch vụ còn phải tổ chức đào tạo, giáo dục định hướng, bồi dưỡng kiến thức cho NLĐ, có trách nhiệm bảo vệ quyền lợi của NLĐ khi họ làm việc ở nước ngoài…Những hoạt động này đòi hỏi vốn lớn và cần bảo hiểm rủi ro, vì vậy việc quy định mức vốn tối thiểu và tiền ký quỹ là điều cần thiết

Ngoài ra, DN dịch vụ cần phải có đề án hoạt động đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài; có bộ máy chuyên trách để bồi dưỡng kiến thức cần thiết cho NLĐ trước khi đi làm việc ở nước ngoài và hoạt động đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài theo quy định của Bộ LĐTBXH, nếu DN lần đầu tham gia hoạt động đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài thì phải có phương án tổ chức

bộ máy chuyên trách để bồi dưỡng kiến thức cần thiết và hoạt động đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài; người lãnh đạo điều hành hoạt động đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài phải có trình độ từ đại học trở lên, có ít nhất

ba năm kinh nghiệm trong lĩnh vực đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài hoặc hoạt động trong lĩnh vực hợp tác và quan hệ quốc tế;

Thứ hai, DN dịch vụ XKLĐ là tổ chức trung gian làm cầu nối giữa NLĐ

với NSDLĐ và nhân danh chính mình để thực hiện giao dịch với các bên Dịch vụ XKLĐ trong các DN được hiểu là toàn bộ các hoạt động hỗ trợ liên quan đến quá trình đưa NLĐ Việt Nam đi làm việc có thời hạn ở nước ngoài của DN Những hoạt động dịch vụ đó bao gồm: nghiên cứu thị trường, tìm kiếm đối tác, ký kết hợp đồng; tổ chức tuyển chọn lao động, đào tạo giáo dục định hướng; tổ chức đưa lao động đi làm việc ở nước ngoài; quản lý và bảo vệ quyền lợi của lao động ở nước ngoài và đưa lao động về nước khi hết hạn hợp đồng Đổi lại, NLĐ chi trả cho DN khoản phí gọi là phí dịch vụ Kết quả của những hoạt động này là hình thành các mối quan hệ song song tồn tại giữa NLĐ và DN dịch vụ, giữa DN dịch vụ và bên môi giới, DN sử dụng lao động ở nước ngoài và giữa DN sử dụng lao động ở nước ngoài với NLĐ Các quan hệ này được xác lập trên cơ sở hợp đồng bằng văn bản: hợp đồng đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài, Hợp đồng lao động Các hợp đồng này có tính chất là hợp đồng song vụ, ưng thuận và có tính chất đền bù Theo đó, DN dịch vụ phải tự chịu trách nhiệm về hoạt động dịch vụ đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài của mình

Thứ ba, hoạt động đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài của DN dịch vụ

phải đảm bảo được lợi ích của cả 3 bên: Nhà nước - NLĐ - DN đưa đi

Trong hoạt động này, lợi ích kinh tế của Nhà nước là khoản ngoại tệ

mà NLĐ ở nước ngoài gửi về, là khoản thu từ thuế thu nhập cá nhân Lợi ích của tổ chức, DN hoạt động trong lĩnh vực này là các khoản thu từ các loại phí dịch vụ Còn lợi ích của NLĐ là có công ăn việc làm, thu nhập chắc chắn

sẽ cao hơn nhiều so với ở trong nước Xuất phát từ lợi ích, các DN rất dễ vi phạm quy định của Nhà nước trong việc thu các loại phí dịch vụ, đóng thêm các khoản tiền ngoài quy định của pháp luật Ngược lại, vì chạy theo lợi ích, mong muốn nhanh chóng thu hồi những khoản chi phí đã bỏ ra để được đi làm việc ở nước ngoài, nhiều NLĐ đã vi phạm hợp đồng (như bỏ trốn ra ngoài làm việc bất hợp pháp, vi phạm pháp luật nước sở tại…) Do đó, các chế độ, chính sách pháp luật về đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài khi ban hành phải được xem xét trên mọi khía cạnh, phải được tính toán sao cho đảm bảo sự hài hoà lợi ích của các bên, đặc biệt quan tâm tới lợi ích của NLĐ

Thứ tư, hoạt động của các DN làm dịch vụ đưa NLĐ ra nước ngoài

làm việc chịu sự tác động mạnh mẽ của các biến động của thị trường sử dụng lao động

Khi nền kinh tế thế giới biến động nó sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến số lượng lao động mà nền kinh tế đó cần Nếu nền kinh tế tăng trưởng thì nhu cầu về lao động sẽ tăng lên do các ngành, các DN tăng cường sản xuất mở rộng thị trường, ngược lại, khi nền kinh tế suy thoái thì các DN buộc phải cắt giảm lao động do thị trường bị thu hẹp, người dân tiết kiệm chi tiêu Do tác động của quá trình toàn cầu hóa mà nền kinh tế thế giới ngày càng phát triển kéo theo nhu cầu về lao động của các quốc gia ngày càng tăng mạnh Theo Quỹ tiền tệ Quốc tế (IMF), thị trường lao động thế giới hiện nay đã tăng gấp

4 lần so với năm 1980 và dự báo sẽ tăng gấp đôi vào 2050 Trong điều kiện

mà mỗi quốc gia đều dựa vào lợi thế của mình cũng như thị trường lao động thế giới để đưa NLĐ đi nước ngoài làm việc thì tính liên kết và phụ thuộc giữa các nước ngày càng tăng lên Chính vì điều này mà mỗi sự biến động của tình hình kinh tế- xã hội ở nước ngoài đều có những ảnh hưởng nhất định đối với hoạt động đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài

Ngoài ra, sự biến động của các yếu tố chính trị, pháp luật của nước tiếp nhận lao động cũng ảnh hưởng rất lớn đến quá trình đưa NLĐ Việt Nam

ra nước ngoài của doanh nghiệp Điển hình là năm 2011, những diễn biến phức tạp và bất ổn về chính trị ở Bắc Phi, Trung Đông; thảm họa về động đất, sóng thần ở Nhật Bản; hậu khủng hoảng, suy thoái về kinh tế vẫn còn có những bất lợi hiện hữu về việc làm; đặc biệt do bất ổn về chính trị ở Libi, Chính phủ ta đã phải quyết định đưa hơn 10.000 lao động về nước Rõ ràng XKLĐ là một hoạt động kinh tế đối ngoại có nét đặc thù và chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố khác nhau, bị tác động bởi các nền kinh tế và các chính sách phát triển của các nước, đồng thời nó cũng tác động trở lại đối với nền kinh

tế và xã hội của cả nước xuất, nhập khẩu lao động

Thứ năm, hoạt động đưa NLĐ ra nước ngoài làm việc của DN dịch vụ

chịu sự điều chỉnh của nhiều loại quy phạm pháp luật

Đây cũng là một loại quan hệ phát sinh trong lĩnh vực lao động, vì vậy

nó được pháp luật lao động điều chỉnh một cách thống nhất Bên cạnh đó, hoạt động này còn chịu sự điều chỉnh của luật dân sự (về hợp đồng, bảo lãnh, tiền ký quỹ, ), luật hành chính (về vấn đề xuất, nhập cảnh, xử lư vi phạm hành chính), luật hình sự (đối với các vi phạm hình sự), luật tố tụng dân sự (đối với vấn đề giải quyết tranh chấp),

Quan hệ này cũng chịu sự điều chỉnh của các văn bản pháp luật quốc

tế như các Hiệp định ký kết giữa Chính phủ với các nước, các quy phạm pháp luật quốc gia mà NLĐ đến làm việc Đôi khi, không tránh khỏi tình

trạng xung đột pháp luật Vì vậy, trong quá trình xây dựng các chính sách, pháp luật điều chỉnh hoạt động đưa NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài cần có sự thống nhất giữa các văn bản pháp luật trong nước với nhau và giữa pháp luật trong nước với pháp luật và thông lệ quốc tế

1.1.2 Sự cần thiết của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người lao động Việt Nam đi nước ngoài làm việc theo hợp đồng

Việt Nam là một quốc gia đông dân trên 90 triệu người Cùng với sự gia tăng dân số sẽ bổ sung nguồn lao động lớn hàng năm, khi đó mâu thuẫn giữa lao động và việc làm sẽ ngày càng trở nên gay gắt Nếu không giải quyết một cách hài hòa và có những bước đi thích hợp giữa mục tiêu kinh tế và xã hội

sẽ dẫn tới mất ổn định nghiêm trọng về mặt xã hội Do đó, hoạt động đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài đã trở thành một lĩnh vực cứu cánh cho bài toán giải quyết việc làm không những đối với Việt Nam mà còn đối với hầu hết các nước XKLĐ trong khu vực và trên thế giới Cùng với hướng giải quyết việc làm trong nước là chính, đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài là một định hướng chiến lược tích cực quan trọng, lâu dài, cần phải được phát

triển lên một tầm cao mới

Việc thực hiện chính sách đưa NLĐ ra nước ngoài làm việc sẽ tạo cơ hội để sử dụng số lao động thất nghiệp vào việc sản xuất ra hàng hóa, dịch

vụ tại nước khác, mang lại thu nhập cho NLĐ; đồng thời góp phần làm tăng thu nhập quốc gia Theo thống kê của Ngân hàng thế giới, năm 2006, người Việt Nam ở nước ngoài gửi tiền về nước bằng con đường chính thức là 4,8 tỉ USD, tương đương với 7,9% GDP năm 2006 [12] Đối với đa số DN đưa

NLĐ đi làm việc ở nước ngoài, đây là một hoạt động kinh doanh thuần túy,

do đó, mục tiêu của họ là hướng tới các khoản lợi nhuận thu được thông qua hoạt động này Đối với nhà nước, việc cho phép đưa NLĐ ra nước ngoài làm việc tạo điều kiện để chúng ta tận dụng nguồn nhân lực làm tăng thu nhập

quốc gia Bên cạnh đó, việc đưa NLĐ ra nước ngoài làm việc còn góp phần thúc đẩy chi tiêu của Chính phủ cho việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực NLĐ ra nước ngoài làm việc muốn được DN nước sở tại tiếp nhận thì họ phải có kỹ năng nghề nghiệp và trình độ ngoại ngữ nhất định theo yêu cầu của chủ sử dụng lao động Do vậy, Chính phủ phải đầu tư về cơ sở vật chất, đội ngũ giảng viên và các điều kiện khác để đảm bảo cho việc đào tạo NLĐ Điều này sẽ làm tăng chi tiêu của Chính phủ Khi chi tiêu cho đầu tư của Chính phủ tăng sẽ góp phần làm tăng GDP cả trong ngắn hạn và dài hạn Việc đưa lao động ra nước ngoài làm việc cũng tạo điều kiện cho việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế, sắp xếp lại cơ cấu ngành nghề cho phù hợp với

sự thay đổi của thực tiễn kinh tế - xã hội

Việc đưa NLĐ ra nước ngoài làm việc c ̣òn góp phần trực tiếp nâng cao chất lượng nguồn nhân lực Khi đi làm việc ở nước ngoài, NLĐ được trang

bị một khối lượng kiến thức học vấn và ngoại ngữ cơ bản Khi được làm việc trong môi trường công nghiệp hiện đại, kỹ thuật và công nghệ tiên tiến, trình

độ tay nghề và kỹ năng nghề nghiệp của họ ngày càng được nâng cao

Chính vì những lợi ích và tầm quan trọng nói trên của hoạt động đưa NLĐ

đi làm việc ở nước ngoài mà vai trò của các DN hoạt động dịch vụ đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài (động lực thúc đẩy sự phát triển của lao động ngoài nước) lại càng cần thiết Hoạt động dịch vụ đưa lao động đi làm việc ở nước ngoài (nói gọn là dịch vụ việc làm ngoài nước) là hoạt động liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích của NLĐ đi làm việc ở nước ngoài Đây là một trong những loại hình dịch vụ nếu được tổ chức thực hiện tốt, sẽ đưa lại hiệu quả to lớn, nhiều mặt cho cả DN, NLĐ và xã hội Đồng thời, nó cũng là hoạt động có tính nhạy cảm cao, ẩn chứa không ít rủi ro, nên nếu không phòng ngừa được, thì dẫn tới thiệt hại cho cả DN và NLĐ và hệ quả tiêu cực cho xã hội

Muốn phát triển bền vững và có thương hiệu tốt, DN hoạt động dịch

vụ đưa lao động đi làm việc ở nước ngoài vừa phải chấp hành tốt luật pháp của quốc gia, các công ước, khuyến nghị của Tổ chức lao động quốc tế (ILO)

và các tiêu chuẩn quốc tế khác, vừa phải thực hiện dịch vụ của mình một cách có đạo đức, lương tâm nghề nghiệp Sự hoạt động có hiệu quả của các

DN dịch vụ là nhân tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển bền vững của việc đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng

1.2 Pháp luật Việt Nam về hoạt động của doanh nghiệp đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng

1.2.1 Quá trình phát triển của pháp luật Việt Nam về đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài

Việt Nam là một quốc gia đang phát triển với lực lượng lao động đông đảo Trong bối cảnh tình hình chung của thế giới và xuất phát từ nhu cầu khách quan của Việt Nam hiện nay, Đảng và Nhà nước ta rất quan tâm đến vấn đề lao động và giải quyết việc làm Để giải quyết việc làm cho NLĐ trong nước và cải thiện đời sống của NLĐ cũng như gia đình họ, Nhà nước

đã có nhiều chính sách giải quyết việc làm, trong đó có hoạt động đưa NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài

Nhìn chung, có thể tóm lược quá trình phát triển của pháp luật Việt Nam về đưa NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài thành ba giai đoạn: Giai đoạn những năm 1980-1990, giai đoạn từ 1991 đến 6/2007 và giai đoạn

từ 7/2007 đến nay

- Giai đoạn 1980-1990: Đây là thời kỳ hợp tác lao động với các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu và một số nước châu Phi theo cơ chế kế hoạch hóa, tập trung Trong giai đoạn này, Nhà nước ký các hiệp định chính phủ cung cấp lao động và chuyên gia, các DN không phải tìm kiếm và ký kết hợp đồng cung ứng lao động Cơ sở pháp lý cho việc đưa lao động và chuyên gia đi làm việc

ở nước ngoài trong thời kỳ này là Quyết định số 46/CT ngày 11/2/1980 của Hội đồng chính phủ về việc đưa công nhân và cán bộ đi bồi dưỡng nâng cao trình độ và làm việc có thời hạn tại các nước XHCN, Nghị quyết số 362/CP ngày 29/11/1980 của Hội đồng chính phủ về việc hợp tác sử dụng lao động với các nước XHCN, Quyết định 262/CT ngày 24/7/1984 của Hội đồng bộ trưởng Bước vào đầu thời kỳ đổi mới, Hội đồng bộ trưởng ban hành chỉ thị

số 108/HĐBT ngày 30/6/1988 về mở rộng hợp tác lao động và chuyên gia với nước ngoài, theo đó cho phép thành lập các tổ chức kinh tế XKLĐ và chuyên gia đi làm việc ở nước ngoài

Việc tổ chức đưa đi, quản lý chuyên gia và lao động được thực hiện ở Trung ương, tập trung ở ba bộ: Bộ lao động, Bộ Y tế, Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp Đối tượng đi lao động rất đa dạng nhưng chủ trương của Nhà nước ta là ưu tiên những người trong biên chế nhà nước, người đã qua nghĩa vụ quân sự, được tổ chức thành đoàn, đội, quản lý chặt chẽ NLĐ và chuyên gia không phải bỏ chi phí trước khi đi, hằng năm phải đóng góp nghĩa

vụ xây dựng Tổ quốc theo quy định Thời kỳ này chúng ta đã đưa được khoảng 300 nghìn lao động và chuyên gia đi làm việc ở nước ngoài, đóng góp cho ngân sách nhà nước 800 tỷ đồng (tính theo tỷ giá Rúp/VNĐ năm 1990) và hơn 300 triệu USD, không tính số ngoại tệ lao động và chuyên gia mang về cùng lượng hàng hóa thiết yếu trị giá hàng nghìn tỷ đồng góp phần cải thiện, nâng cao đời sống cho một bộ phận NLĐ và gia đình, nhiều lao động có tay nghề cao, tác phong công nghiệp, có trình độ ngoại ngữ phục vụ tốt cho công việc cơ quan, đơn vị, DN sau khi về nước [28, tr.2]

- Giai đoạn từ năm 1991 đến 6/2007: Bước sang năm 1991, chủ trương

và chính sách đưa lao động và chuyên gia đi làm việc ở nước ngoài đã được đổi mới một cách căn bản so với thời kỳ hợp tác lao động Sau khi các hiệp định hợp tác lao động với các nước Đông Âu cũ mất dần hiệu lực, thấy rõ thế

mạnh của XKLĐ và chuyên gia, Nhà nước đã chủ trương mở rộng thị trường hiện có, tìm và mở các thị trường mới, cho phép nhiều thành phần kinh tế cùng tham gia dưới sự quản lý của Nhà nước

Ngày 9/11/1991, Hội đồng bộ trưởng đã ban hành Nghị định số 370/HĐBT, trong đó có quy định đổi mới phương thức và mục tiêu XKLĐ, coi XKLĐ là một hoạt động kinh tế theo cơ chế thị trường có sự quản lý chặt chẽ của Nhà nước và xác định mục tiêu kinh tế hàng đầu Tiếp đó, Quốc hội

đã thông qua BLLĐ, trong đó có quy định về NLĐ đi làm việc ở nước ngoài Năm 1999, Chính phủ ban hành Nghị định số 152/1999/NĐ-CP (thay thế nghị định số 07/CP ngày 20/01/1995 quy định chi tiết một số điều của BLLĐ đưa NLĐ Việt Nam đi làm việc có thời hạn ở nước ngoài) quy định việc NLĐ và chuyên gia Việt Nam đi làm việc có thời hạn ở nước ngoài Nghị định này một lần nữa cụ thể hóa chủ trương, chính sách đưa lao động đi làm việc ở nước ngoài trong thời kỳ mới với việc quy định thủ tục cấp phép hoạt động chuyên doanh và đăng ký hợp đồng đưa lao động đi làm việc Đối tượng tham gia đi lao động ở nước ngoài không còn là những người trong biên chế nhà nước mà đa số là lao động xã hội, đặc biệt là lao động ở nông thôn Việc tổ chức đưa đi, quản lý và đóng góp của NLĐ cũng thay đổi nhằm mục tiêu cơ bản phát triển nguồn nhân lực, giải quyết việc làm, tạo thu nhập, cải thiện đời sống, xóa đói giảm nghèo, đào tạo, nâng cao tay nghề, tăng nguồn ngoại tệ cho đất nước Từ năm 1999 đến 5/2005 đã có 323 nghìn lượt lao động và chuyên gia đi làm việc ở nước ngoài gửi về nước khoảng 1 tỷ USD/năm [28]

Trong xu thế hội nhập kinh tế quốc tế, hoạt động đưa NLĐ đi làm việc

ở nước ngoài có nhiều thay đổi, đòi hỏi các quy định của pháp luật cũng phải

có sự điều chỉnh để kịp thời đáp ứng nhu cầu Ngày 2/4/2002, Quốc hội khóa

X thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của BLLĐ với việc sửa đổi,

bổ sung điều 134 và 135 thành 6 điều từ 134 đến 135c về NLĐ đi làm việc ở nước ngoài Trên cơ sở này, ngày 17/7/2003, chính phủ ban hành Nghị định

số 81/2003/NĐ-CP quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành BLLĐ về NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài Đây là văn bản dưới luật quy định khá

cụ thể các vấn đề trong hoạt động này, từ phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng, các hình thức đi làm việc ở nước ngoài, tới các quy định về quản lý nhà nước, giải quyết tranh chấp Tiếp đó, chính phủ ban hành Nghị định số 141/2005/NĐ-CP ngày 11/11/2005 về quản lý lao động Việt Nam làm việc ở nước ngoài Các thông tư hướng dẫn thi hành cũng đã được ban hành như Thông tư số 22/2003/TT-BLĐTBXH ngày 13/10/2003 hướng dẫn thực hiện một số điều của nghị định số 81/2003/NĐ-CP, Thông tư liên tịch số 01/2005/TTLT-BCA-BLĐTBXH ngày 18/1/2005 hướng dẫn công tác phòng ngừa và chống các hành vi vi phạm pháp luật trong lĩnh vực XKLĐ, Thông

tư liên tịch số 09/2006/TTLT/BLĐTBXH-BCA-VKSNDTC-TANDTC ngày 04/8/2006 hướng dẫn truy cứu trách nhiệm hình sự người có hành vi vi phạm pháp luật trong lĩnh vực XKLĐ…

- Giai đoạn từ 7/2007 đến nay

Nhìn chung các quy định về hoạt động đưa NLĐ Việt Nam đi làm việc

có thời hạn ở nước ngoài trước đây còn rất sơ sài, chưa cụ thể và còn nhiều điểm không phù hợp Điều này đã gây nhiều bất cập trong việc áp dụng pháp luật, gây thiệt hại cho NLĐ và tạo ra nhiều tranh chấp phức tạp trong quá trình đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài Trước tình hình đó, tháng 11/2006, tại kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XI đã thông qua Luật NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng (có hiệu lực từ 01 tháng 7 năm 2007) Nhận thấy hoạt động đưa NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài là hoạt động mang lại lợi ích kinh tế cho cả bản thân NLĐ, DN đưa đi và nhà nước nên pháp luật Việt Nam từ 7/2007 trở đi đã mở rộng chủ thể hoạt động

đưa NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, quy định rõ về các điều kiện của DN được hoạt động trong lĩnh vực này Sau khi Luật đưa NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng có hiệu lực, hàng loạt các nghị định và thông tư hướng dẫn các quy định của Luật này đã được ban hành, như: Nghị định số 126/2007/NĐ-CP ngày 01/8/2007 của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng; Thông tư 21/2007/TT-BLĐTBXH ngày 08/10/2007 hướng dẫn chi tiết một số điều của Luật NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng; Nghị định số 144/2007/NĐ-CP ngày 10/9/2007 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động đưa lao động đi làm việc ở nước ngoài; Quyết định số 144/2007/QĐ-TTg ngày 31/8/2007 của Thủ tướng chính phủ về việc thành lập, quản lý và sử dụng Quỹ hỗ trợ việc làm ngoài nước; Thông tư liên tịch số 08/TTLT-BLĐTBXH-BTP ngày 11/7/2007 hướng dẫn nội dung hợp đồng bảo lãnh và thanh lý hợp đồng bảo lãnh cho NLĐ đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng; Thông tư liên tịch số 16/2007/TTLT-BLĐTBXH-BTC ngày 4/9/2007 quy định cụ thể về tiền môi giới và tiền dịch vụ trong hoạt động đưa lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng…Bên cạnh đó, Chính phủ và các bộ, ngành đã ban hành một số văn bản liên quan đến chính sách hỗ trợ đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng đối với hộ gia đình người có công, hộ nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số nghèo, đời sống khó khăn

Nhìn chung, các văn bản hướng dẫn thi hành Luật đã cụ thể hóa các quy định của Luật và cùng với Luật đã đáp ứng cơ bản khuôn khổ pháp lý cho hoạt động đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng Tuy nhiên, do những thay đổi khách quan của thị trường lao động quốc tế nên một số nội dung theo quy định của Luật đã không còn phù hợp hoặc cần được hướng

dẫn cụ thể hơn…Do đó, pháp luật Việt Nam về đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng cần được hoàn thiện và đổi mới hơn nữa để thúc đẩy hoạt động của DN đưa NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài phát triển một cách bền vững

1.2.2 Phạm vi điều chỉnh và đối tượng điều chỉnh của pháp luật Việt Nam đối với doanh nghiệp hoạt động đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng

Pháp luật Việt Nam về đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài chỉ điều chỉnh hoạt động của các DN, tổ chức Việt Nam đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài và NLĐ Việt Nam đối với các vấn đề về lao động và giải quyết tranh chấp (nếu có) trước khi NLĐ ra nước ngoài làm việc và sau khi NLĐ về nước Những vấn đề này bao gồm điều kiện gia nhập thị trường, hoạt động tìm kiếm thị trường, tuyển dụng lao động, trách nhiệm của DN trong việc giáo dục, định hướng cho NLĐ để đáp ứng yêu cầu của bên nước ngoài tiếp nhận lao động, quyền và nghĩa vụ của hai bên trong việc ký kết, thực hiện và thanh lý hợp đồng đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài, việc xử lý vi phạm và việc giải quyết tranh chấp giữa hai bên (nếu có) Ngoài ra, có thể điều chỉnh một phần quan hệ hợp đồng cung ứng lao động sao cho phù hợp với những nguyên tắc của pháp luật Việt Nam trong trường hợp không có điều ước quốc tế điều chỉnh quan hệ giữa hai bên Còn mối quan hệ giữa NLĐ Việt Nam với bên nước ngoài tiếp nhận lao động diễn ra ở nước ngoài và hoàn toàn chịu sự điều chỉnh của pháp luật nước ngoài hoặc các điều ước quốc tế

ký kết giữa Chính phủ Việt Nam với các quốc gia tiếp nhận lao động

Những vấn đề khác liên quan đến lĩnh vực này như việc thành lập của các DN đưa lao động đi nước ngoài, tiến hành các thủ tục để NLĐ xuất cảnh, nhập cảnh, việc xử lý vi phạm hình sự đối với các chủ thể vi phạm pháp luật trong quá trình đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài sẽ không được pháp luật

lao động Việt Nam trực tiếp điều chỉnh Việc thành lập của DN đưa NLĐ đi nước ngoài vẫn chịu sự điều chỉnh của Luật DN và các văn bản hướng dẫn Tuy nhiên điều kiện để được cấp phép thành lập cũng như hoạt động của các

DN này thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật lao động về đưa NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài

Nếu Việt Nam và quốc gia tiếp nhận lao động Việt Nam đã có những hiệp định tương trợ tư pháp quy định chi tiết, cụ thể về quyền và nghĩa vụ của 3 bên (NLĐ, tổ chức dịch vụ lao động và người sử dụng lao động) trong quá trình tìm kiếm, đưa lao động đi làm việc - tiếp nhận lao động - thanh lý hợp đồng thì luật Việt Nam chỉ đưa ra những vấn đề chung về nguyên tắc áp dụng pháp luật quốc tế và việc thanh tra, xử lý vi phạm đối với những trường hợp vi phạm các cam kết giữa hai chính phủ Trong trường hợp chưa có hiệp định tương trợ tư pháp giữa hai quốc gia hoặc nếu đã có nhưng hiệp định đó quy định chưa cụ thể thì cần có sự xác định rõ ràng phạm vi điều chỉnh và đối tượng điều chỉnh của pháp luật lao động Việt Nam và pháp luật lao động của nước tiếp nhận lao động Trên cơ sở đó xây dựng các quy phạm pháp luật tương ứng, cũng như hạn chế tình trạng xung đột pháp luật khi điều chỉnh một vấn đề cụ thể phát sinh từ hoạt động này Thông thường, những vấn đề phát sinh trong giai đoạn tìm kiếm lao động - giáo dục định hướng và chuẩn bị đưa NLĐ xuất cảnh khỏi Việt Nam (gọi chung là giai đoạn trước khi xuất cảnh khỏi Việt Nam) và giai đoạn thanh lý hợp đồng đưa lao động

đi làm việc ở nước ngoài sau khi về Việt Nam sẽ thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật Việt Nam, với đối tượng điều chỉnh là quan hệ giữa tổ chức,

DN đưa lao động đi nước ngoài với NLĐ và quan hệ giữa tổ chức, DN đưa lao động đi nước ngoài với DN tiếp nhận lao động ở nước ngoài

Quan hệ giữa NLĐ với DN tiếp nhận lao động ở nước ngoài sau khi NLĐ sang đến nước tiếp nhận sẽ không thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp

luật lao động Việt Nam Tuy nhiên, do hợp đồng lao động ký giữa NLĐ với

DN tiếp nhận lao động ngoài việc phải phù hợp với pháp luật lao động của nước tiếp nhận lao động, phù hợp với quy định nội bộ về lao động của DN tiếp nhận lao động (nếu quy định đó là hợp pháp) thì những vấn đề cơ bản của hợp đồng lao động này cũng phải phù hợp với thỏa thuận đã đạt được trong hợp đồng cung ứng lao động và hợp đồng đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài Do đó, ở một mức độ nhất định, tuy không trực tiếp điều chỉnh nhưng những quy định có tính chất khung của pháp luật lao động Việt Nam về vấn

đề đưa lao động Việt Nam đi nước ngoài làm việc cũng có những tác động nhất định đến quan hệ giữa NLĐ với DN tiếp nhận lao động ở nước ngoài

1.2.3.Những nội dung cơ bản được điều chỉnh bởi pháp luật Việt Nam về đưa người lao động Việt Nam đi nước ngoài làm việc theo hợp đồng

Từ việc xác định và phân biệt về phạm vi và đối tượng điều chỉnh của pháp luật Việt Nam về đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng lao động, có thể tóm lược những vấn đề căn bản được điều chỉnh trong lĩnh vực này là: các hình thức đưa lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài; quyền và nghĩa vụ của tổ chức, DN đưa lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài; quyền và nghĩa vụ của NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài; vấn đề thanh tra và xử lý vi phạm pháp luật về đưa lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài; vấn đề giải quyết tranh chấp trong hoạt động đưa lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài;…

Về hình thức đưa NLĐ Việt Nam ra nước ngoài làm việc theo hợp đồng, cần xác định rõ các loại hình thức, chủ thể tham gia và địa vị pháp lý của các chủ thể này, điều kiện tiến hành đưa lao động đi làm việc ở nước ngoài, các loại hợp đồng làm căn cứ phát sinh quan hệ giữa các bên cũng như trình tự, thủ tục tiến hành đưa NLĐ đi nước ngoài làm việc theo từng hình thức Đồng thời, vấn đề quyền và nghĩa vụ của các chủ thể đưa NLĐ đi

nước ngoài làm việc cũng cần được quy định tương ứng với hình thức đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài vì mỗi loại hình thức lại có tính chất và đặc điểm khác nhau Việc quy định rõ các quyền và nghĩa vụ của tổ chức, DN đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài là cơ sở pháp lý quan trọng để tiến hành các hoạt động đưa NLĐ đi nước ngoài làm việc, bảo về quyền lợi của các chủ thể này đồng thời ràng buộc trách nhiệm của họ đối với NLĐ trong toàn

bộ quá trình thực hiện hợp đồng Đây cũng là cơ sở pháp lý để giải quyết các tranh chấp (nếu có) giữa các chủ thể này với NLĐ

Bên cạnh đó, NLĐ đi làm việc ở nước ngoài cũng có những quyền và nghĩa vụ đối với chủ sử dụng lao động và đối với DN, tổ chức đưa họ đi nước ngoài làm việc theo hợp đồng Mối quan hệ giữa NLĐ Việt Nam với chủ sử dụng lao động nước ngoài do pháp luật nước ngoài điều chỉnh Còn pháp luật lao động Việt Nam chủ yếu điều chỉnh các quyền và nghĩa vụ của NLĐ trong quan hệ với các DN, tổ chức tiến hành đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài

Về việc xử lý vi phạm trong hoạt động đưa NLĐ Việt Nam đi làm việc

ở nước ngoài, các văn bản pháp luật cần quy định cụ thể, đầy đủ về việc xử

lý vi phạm, phân loại các vi phạm: vi phạm hành chính, vi phạm dân sự hay

vi phạm hình sự, quy định các chế tài xử phạt nghiêm khắc,…mới có thể bảo

vệ được quyền lợi của các chủ thể tham gia quan hệ này và loại bỏ được các hành vi vi phạm

Pháp luật lao động Việt Nam cần điều chỉnh những nội dung của việc giải quyết tranh chấp trong lĩnh vực đưa NLĐ Việt Nam đi nước ngoài làm việc như: các nguyên tắc giải quyết tranh chấp, các dạng tranh chấp và phân loại tranh chấp, cơ chế giải quyết tranh chấp, cơ quan có thẩm quyền giải quyết, trình tự thủ tục giải quyết,…

Các nội dung cơ bản nói trên được pháp luật lao động Việt Nam điều chỉnh đều phải phù hợp với quy định khác của hệ thống pháp luật Việt Nam

và các điều ước quốc tế mà Việt Nam đã ký kết hoặc tham gia

CHƯƠNG 2:

THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA DOANH NGHIỆP CUNG CẤP DỊCH VỤ ĐƯA NGƯỜI LAO ĐỘNG VIỆT NAM RA NƯỚC NGOÀI LÀM VIỆC THEO HỢP ĐỒNG 2.1 Tình hình đưa người lao động Việt Nam ra nước ngoài làm việc theo Hợp đồng của doanh nghiệp

Theo báo cáo của Chính phủ, năm 2010 ước tính có khoảng 500 nghìn lao động Việt Nam đang làm việc ở khoảng 40 quốc gia, vùng lãnh thổ trên thế giới, với khoảng 30 ngành, nghề khác nhau từ lao động giản đơn đến lao động kỹ thuật cao và chuyên gia Trong 5 hình thức đi làm việc ở nước ngoài (qua DN dịch vụ; tổ chức sự nghiệp; DN trúng thầu, nhận thầu, đầu tư ra nước ngoài; thực tập nâng cao tay nghề và hợp đồng cá nhân), đa số lao động đi làm việc ở nước ngoài thông qua các DN hoạt động dịch vụ và tổ chức sự nghiệp Việc đưa NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài của DN dịch vụ gặp khá nhiều khó khăn, nhiều năm không đạt được chỉ tiêu đề ra Có rất nhiều khó khăn cùng xuất hiện, gây cản trở mục tiêu XKLĐ, nhưng trong đó nguyên nhân chính là do kinh tế thế giới khó khăn, nhiều thị trường lao động mới mà các DN của chúng ta vừa khai thác được thì lại xảy ra biến động về chính trị Song cũng phải kể tới một nguyên nhân chủ quan là tình trạng lao động Việt Nam vi phạm hợp đồng khi ra nước ngoài làm việc, mãn hạn nhưng không chịu về, ở lại lao động trái phép,… Bằng chứng là năm 2013, XKLĐ Việt Nam bị đối tác Hàn Quốc dừng ký kết chương trình cấp phép việc làm cho lao động nước ngoài vì tỷ lệ lao động bỏ trốn quá cao [36] Tuy nhiên với quyết tâm và nỗ lực, tính đến hết tháng 11/2013, các DN dịch vụ đã đưa 78.664 lao động được đi nước ngoài làm việc (đạt 92,5% chỉ tiêu kế hoạch năm 2013) Riêng Đài Loan (Trung Quốc), Việt Nam đã đưa được trên 41.000 lao động đi làm việc, chiếm một nửa chỉ tiêu Các thị trường khác số lượng

lao động đưa đi lần lượt là Nhật Bản: 7.130, Malaysia 6.280, Hàn Quốc: 4.219 , Lào 4.549, Campuchia 3.96…[32] Để đạt mục tiêu trên, Bộ LĐTBXH xác định theo dõi sát diễn biến thị trường ngoài nước, kịp thời đón nhận các hợp đồng tiếp nhận lao động, nhất là từ thị trường có thu nhập cao,

an toàn, phù hợp với điều kiện lao động Việt Nam, như: Đài Loan, Trung Quốc, Nhật Bản… Bộ cũng chủ trương sửa đổi, hoàn thiện các quy định về cấp, đổi giấy phép hoạt động dịch vụ đưa lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài; tăng cường công tác đào tạo, nâng cao chất lượng tay nghề NLĐ trước khi đi làm việc ở nước ngoài

Số lượng NLĐ cũng phân bố khác nhau ở các địa bàn Theo báo cáo của Chính phủ, từ năm 2007 đến tháng 6/2010 có 282.106 lao động Việt Nam

đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, trong đó các thị trường đi nhiều là: Đài Loan (89.887 người), Malaysia (39.817 người), Hàn Quốc (39.382 người), Nhật Bản (19.590 người), khu vực Trung Đông (32.196 người) và khu vực châu Phi (12.092 người) [28] Theo số liệu tổng hợp từ 58 tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương thì 4 tỉnh có trên 20 nghìn lao động đi làm việc ở nước ngoài; 10 tỉnh, thành phố có từ 5.000 đến 12.000 người, 16 tỉnh có từ trên 1.000 đến 4.000 và 2 tỉnh chỉ có dưới 100 người là Lai Châu (72 người)

và Bà Rịa - Vũng Tàu (11 người) Lao động các tỉnh, thành phố khu vực miền Bắc, miền Trung chiếm 95%; phía Nam chiếm 5% [26] Đa số ngành, nghề, việc làm theo yêu cầu của nước ngoài thường đòi hỏi trình độ không cao nên phù hợp với khả năng lao động nông thôn Việt Nam như: xây dựng; giày da, may mặc; giúp việc gia đình, chăm sóc người bệnh hoặc người già yếu, tàn tật; nông nghiệp; lắp ráp điện tử… Một số quốc gia có nhu cầu ngành, nghề

kỹ thuật cao nhưng chúng ta chưa đáp ứng được Trong số lao động đi làm việc ở nước ngoài, tỷ lệ lao động nữ tăng dần, từ năm 1992-1996 tỷ lệ nữ chỉ

chiếm khoảng 10-15% trong tổng số lao động, đến thời kỳ 2007- 2010 đến nay, tỷ lệ lao động nữ luôn chiếm từ 30% trở lên

Phần đông NLĐ Việt Nam được các quốc gia và các DN nơi đến đánh giá khéo tay, cần cù, nắm bắt nhanh công việc đảm nhận, ham học hỏi, sáng tạo, năng động, làm việc năng suất, chất lượng Một số quốc gia như Hàn Quốc, Nhật Bản ghi nhận lao động Việt Nam ở vị trí cao so với lao động các nước khác So với trước khi đi, NLĐ được nâng cao tay nghề, có thu nhập tương đối ổn định, cao hơn so với việc làm trong nước cùng ngành nghề, cùng trình độ… Tính bình quân chung, thu nhập sau khi trừ chi phí sinh hoạt của lao động tại các thị trường cơ bản như sau: Khoảng từ 3-4 triệu đồng/tháng tại thị trường thu nhập thấp, sử dụng lao động giản đơn (Malaysia); từ 7-12 triệu tại thị trường có thu nhập trung bình (Trung Đông, Đông Âu) và từ 15-20 triệu đồng ở những thị trường thu nhập cao (Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan)

Hàng năm lượng tiền NLĐ gửi về nước khoảng 2 tỷ đô la Mỹ Việc chuyển tiền về nước được NLĐ gửi thông qua nhiều kênh khác nhau như: qua các ngân hàng thương mại, qua công ty môi giới, phái cử hoặc người thân, bạn bè và qua NLĐ hoặc các cá nhân khác Tại một số tỉnh có số lượng lớn lao động đi làm việc ở nước ngoài, có năm lượng tiền NLĐ gửi về nước xấp

xỉ bằng tổng thu nội địa của địa phương

Gần đây một số thị trường điều chỉnh chính sách theo hướng có lợi và bảo vệ tốt hơn cho NLĐ như Hàn Quốc (Chương trình cấp phép lao động nước ngoài gọi tắt là EPS), Nhật Bản (theo hình thức thực tập sinh) tạo sự thay đổi tích cực đối với NLĐ, chất lượng lao động và sự tín nhiệm tăng lên, hạn chế tình trạng tự ý bỏ việc và vi phạm pháp luật của NLĐ

Như vậy, có thể thấy số lượng lao động đi làm việc ở nước ngoài theo hình thức thông qua các DN dịch vụ là chủ yếu Theo thống kê của Bộ lao động, các DN dịch vụ đưa khoảng 80% trong tổng số lao động Việt Nam đi

làm việc ở nước ngoài hàng năm Các DN dịch vụ sau khi được cấp giấy phép hoạt động đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài đều đầu tư cho hoạt động này

Có thể tổng kết tình hình đưa NLĐ Việt Nam đi nước ngoài làm việc của các

DN dịch vụ dựa trên những phương diện sau:

- Về đăng ký hợp đồng: Theo quy định, các DN phải thực hiện đăng ký hợp đồng tại Bộ LĐTBXH (thông qua Cục quản lý lao động ngoài nước) Nhìn chung, các DN đã tuân thủ quy định về đăng ký hợp đồng, hợp đồng đã quy định đầy đủ các điều kiện cơ bản như: thời hạn hợp đồng, loại hình công việc, thời gian làm việc, mức lương cơ bản,…nên các hợp đồng đăng ký đều phù hợp với quy định của pháp luật Việt Nam và nước tiếp nhận lao động, mang lại hiệu quả kinh tế cho DN và NLĐ Tuy nhiên, cũng có khoảng 1% số hợp đồng cần được đàm phán lại Việc đăng ký hợp đồng cung ứng lao động vẫn còn vi phạm dưới nhiều hình thức khác nhau như: không đăng ký hợp đồng; tổ chức thực hiện hợp đồng trước khi đăng ký; đưa lao động đi nhiều hơn số lượng hợp đồng đăng ký; chưa có chấp thuận của cơ quan quản lý nhà nước vẫn thực hiện hợp đồng Hợp đồng cung ứng lao động còn những nội dung chưa được bảo đảm theo quy định của pháp luật, thiếu rõ ràng về nội dung, nhất là các điều khoản liên quan đến quyền lợi của NLĐ

- Về tuyển chọn lao động: Theo quy định của Luật, các DN phải trực tiếp tuyển chọn lao động Khi tuyển chọn lao động tại địa phương, DN phải xuất trình giấy phép và thông báo kế hoạch tuyển chọn lao động với Sở LĐTBXH, chính quyền huyện và xã nơi DN tuyển chọn lao động Những DN đưa NLĐ đi đã phối hợp chặt chẽ với Ban chỉ đạo XKLĐ địa phương tổ chức

tư vấn, tuyển chọn lao động Tuy nhiên, cũng còn nhiều DN chưa thực hiện tốt chế độ báo cáo với địa phương, một số DN còn tuyển chọn thông qua các

tổ chức trung gian, không kiểm soát được chi phí của NLĐ Theo Nghị định 95/2013/NĐ-CP ngày 22/08/2013 của Chính phủ về việc xử phạt vi phạm

hành chính trong lĩnh vực lao động, bảo hiểm xã hội và đưa NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, DN tổ chức đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài sẽ bị phạt tiền từ 20 - 40 triệu đồng nếu có hành vi không báo cáo danh sách lao động xuất cảnh với cơ quan đại diện ngoại giao, cơ quan lãnh

sự VN ở nước ngoài theo quy định hoặc không phối hợp với các cơ quan này trong việc quản lý và bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của NLĐ trong thời gian làm việc ở nước ngoài Kể từ khi triển khai Luật đến nay đã xử phạt vi phạm hành chính đối với hơn 10 DN dịch vụ vi phạm quy định về tuyển chọn lao động trực tiếp

- Các DN đã thực hiện đào tạo ngoại ngữ và bồi dưỡng kiến thức cần thiết cho NLĐ trước khi đi làm việc ở nước ngoài, song một số DN đào tạo không đủ thời lượng và nội dung quy định Bộ LĐTBXH đã xử phạt vi phạm hành chính đối với 07 DN vi phạm quy định về đào tạo, bồi dưỡng kiến thức cần thiết cho NLĐ Công tác đầu tư, đào tạo nghề, giáo dục định hướng của không ít DN thiếu kỹ lưỡng, có tính hình thức, chưa bảo đảm chất lượng, việc

bổ túc tay nghề, ngoại ngữ cho NLĐ chưa đảm bảo yêu cầu, chỉ dừng lại ở việc giáo dục định hướng, trang bị bước đầu một số kỹ năng nghề, đáp ứng yêu cầu trước mắt của DN

Tuy nhiên, cũng có một số DN đã hợp tác với đối tác nước ngoài để đào tạo theo yêu cầu thị trường, một số DN đã triển khai đầu tư chiều sâu, nâng cấp cơ sở vật chất phục vụ tuyển chọn, đào tạo lao động; cơ cấu, đào tạo đội ngũ cán bộ, nhân viên chuyên môn của DN hợp lý; quy trình hóa các khâu nghiệp vụ, bước đầu áp dụng công nghệ thông tin và quản trị DN; khoảng 1/3

số DN hoạt động hiệu quả đã đưa được 2/3 tổng số lao động đi làm việc ở nước ngoài ổn định, bảo đảm quyền lợi NLĐ, trong đó: chỉ tính riêng 10 DN trong tổng số 167 DN, năm 2007 đưa 22.326 lao động đi làm việc ở nước