Qua mấy năm giảng dạy chương trình mới của bộ môn Ngữ Văn nói chung, phân môn Văn nói riêng và vận dụng phương pháp tích hợp để giảng dạy, bản thân tôi đã thực hiện một số giải pháp tích
Trang 1Một vài giải pháp
TRONG VIỆC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP TÍCH HỢP
ĐỐI VỚI PHÂN MÔN
VĂN CỦA BỘ MÔN NGỮ
VĂN
chương trình giáo dục, môn
Ngữ văn có một vị trí hết
sức quan trọng Trước hết
nó là một môn học thuộc
nhóm khoa học-xã hội
Điều đó nói lên tầm quan
trọng của nó trong việc
giáo dục quan điểm, tư
tưởng, tình cảm cho học sinh
Môn Ngữ văn còn là một
môn học công cụ, có vị trí
quan trọng trong việc góp phần hình thành những con người có trình độ học vấn, có ý thức tự tu dưỡng, biết yêu thương, qúi trọng gia đình, bạn bè, có lòng yêu nước, tự hào dân tộc, biết hướng tới những tình cảm cao đẹp như lòng nhân ái, tinh thần tôn trọng lẽ phải, sự công bằng, lòng căm ghét cái ác, cái xấu Đó là những con người biết rèn luyện để có tính tự lập, có tư duy sáng tạo, bước đầu có năng lực thực
Trang 2Việt như một công cụ để
tư duy giao tiếp
Để đạt được những mục
tiêu trên chương trình và
sách giáo khoa đổi mới đã
kịp thời đáp ứng Bên cạnh
những hướng cải tiến chung
như giảm tải, tăng thực
hành, gắn với đời sống, thì
nét nổi bật nhất của
chương trình và sách giáo
khoa môn Ngữ văn là
hướng tích hợp Biểu hiện
rõ nhất của của hướng
đó là việc sát nhập ba
phân môn: Văn –Tiếng
Việt- Tập làm văn vào
một chỉnh thể là Ngữ
văn
Chương trình Ngữ văn mới
đã khẳng định: “Lấy quan
điểm tích hợp làm nguyên
tắc chỉ đạo tổ chức nội
dung chương trình, biên soạn
sách giáo khoa và lựa chọn
các phương pháp giảng
dạy” Lấy quan điểm tích hợp
làm nguyên tắc lựa chọn
các phương pháp trong
giảng dạy sẽ tạo ra “sản
phẩm con người” năng
động, sáng tạo, thích ứng
môi trường, xã hội… Vì
quan điểm tích hợp phù hợp
với xu thế chung của thế
giới Vì kiến thức nhân loại
ngày càng phát triển,
nhiều ngành xâm nhập lẫn
nhau Tích hợp trong phương
pháp giảng dạy sẽ phối
hợp tối ưu các phân môn
khác nhau, theo hệ thống
của từng cấp bậc khác
nhau Bởi vậy giảng dạy môn Ngữ văn theo hướng tích hợp là một điều tất yếu
Qua mấy năm giảng dạy chương trình mới của bộ môn Ngữ Văn nói chung, phân môn Văn nói riêng và vận dụng phương pháp tích hợp để giảng dạy, bản thân tôi đã thực hiện một số giải pháp tích hợp và bước đầu đã mang lại một số hiệu quả nhất định Tôi mạnh dạn đưa ra
giải pháp “Một vài giải
pháp trong việc vận dụng phương pháp tích hợp đối với phân môn Văn của bộ môn Ngữ văn.”
Trước đây, trong chương trình và sách giáo khoa cũ, dù tách bạch ba phân môn : Văn- Tiếng Việt- Tập làm văn thì giáo viên có
Trang 3kinh nghiệm vẫn luôn có ý
thức vận dụng phương pháp
tích hợp khi giảng dạy cả ba
phân môn này Nhưng do
không được chương trình hoá,
hiệu quả tích hợp đó vẫn
rất hạn chế
Hiện nay, chương trình
môn Ngữ Văn đã được xây
dựng thành một chỉnh thể
nên việc vận dụng phương
pháp tích hợp sẽ thuận lợi
hơn, hiệu quả cao hơn rất
nhiều Và, đây cũng chính
là yêu cầu đặt ra cho giáo
viên giảng dạy môn Ngữ
Văn Thế nhưng việc giảng
dạy ba phân môn như một
thể thống nhất, trong đó
để mỗi phân môn vừa giữ
được bản sắc riêng, vừa
hoà nhập nhau để cùng
hình thành một tri thức, kỹ
năng thống nhất ở học sinh
là một việc làm mới mẻ
và không phải dễ dàng
Bởi vậy trong quá trình thực
hiện vận dụng phương pháp
tích hợp ở môn Ngữ Văn
trong thời gian qua còn có
tình trạng như:
- Phía giáo viên: Ít chú ý
hoặc lưu ý chưa toàn diện;
hoặc có lưu ý nhưng lại
thái quá chưa đảm bảo
được yêu cầu là giữ được
bản sắc riêng của từng
phân môn, lại vừa kết hợp
các phân môn để hình
thành tri thức, kỹ năng
thống nhất; hoặc là có lưu
ý tích hợp hàng dọc lại
không ưu ý tích hợp hàng
ngang; hoặc có khi lưu ý tích hợp hướng nội mà không
tích hợp hướng ngoại (theo
tôi tích hợp hướng ngoại đối với môn Ngữ Văn không kém phần quan trọng trong việc hình thành nhân cách
ở học sinh.)
- Phía học sinh: Chưa có thói
quen vận dụng, kết hợp vốn hiểu biết nhiều phân môn, nhiều môn học để nắm bắt kiến thức từng môn học; hoặc là có thói quen học đâu bỏ đó, không biết vận dụng vốn hiểu biết về môn học này để giải quyết các yêu cầu của môn học kia…
Trước thực trạng đó, việc tìm kiếm các giải pháp thích hợp, tích cực để vận dụng trong phương pháp giảng dạy theo hướng tích hợp là một việc làm bức thiết đối với giáo viên giảng dạy môn Ngữ Văn nói chung va øphân môn Văn nói riêng
“Dạy văn là dạy người” tức là, dạy văn học vừa là giúp cho học sinh thấy được cái hay, cái đẹp trong từng tác phẩm văn chương, lại vừa dạy học sinh làm người, tức là dạy học sinh biết yêu, ghét rạch ròi, biết tôn trọng lẽ phải, sự công bằng, dạy cho học sinh lòng nhân ái, vị tha, đức hi sinh, … Đồng thời, phải biết dạy học sinh biết
Trang 4học tập cách viết, cách
nói từ tác phẩm văn
chương để sử dụng ngôn
ngữ đạt hiệu quả cao nhất
trong quá trình giao tiếp
Để đạt được mục tiêu
đó, người dạy lẫn người
học phải cảm thụ được tác
phẩm văn chương theo mối
quan hệ tay tư: “Người
đọc-Tác phẩm –Hoàn cảnh
sáng tác tác phẩm –Tác
giả” Cho nên khi vận dụng
phương pháp tích hợp trong
giảng dạy phân môn văn
học, chúng ta cũng phải
chú ý tới mối quan hệ
này trong quá trình giúp học
sinh lĩnh hội kiến thức
Ngoài ra, khi tiến hành tích
hợp ở phân môn này cũng
phải chú ý tới bản sắc
riêng, yêu cầu riêng của
việc cảm thụ tác phẩm
văn chương
Bước chuẩn bị là một
trong những thao tác quan
trọng để giúp người dạy và
người học đạt được hiệu
quả cao trong việc truyền
thụ và lĩnh hội kiến thức
Hơn nữa, công việc
chuẩn bị là một yêu cầu,
vừa là một biện pháp để
phát huy tính tích cực, chủ
động sáng tạo của học sinh
Cho nên chúng ta không
nên coi nhẹ phần này Trong
bước chuẩn bị chúng ta
nên tiến hành ở hai khâu:
Chuẩn bị dài hơi cho cả
năm học và chuẩn bị theo từng giai đoạn, từng bài Sau khi được phân công giảng dạy ở các khối lớp, giáo viên cần nghiên cứu chương trình, chuẩn bị tư liệu phục vụ cho việc dạy và học đối với phân môn này Sau đó hướng dẫn học sinh sưu tầm tài liệu và đọc trước văn bản sưu tầm đó Khi hướng dẫn học sinh sưu tầm tài liệu cần cụ thể và chỉ rõ cho học sinh thấy công dụng của từng tư liệu
Vd: Để chuẩn bị tốt cho
việc thực hiện phương pháp tích hợp trong phần giảng
dạy- học thơ Trung đại (Ngữ
văn7), tôi đã giới thiệu cho
học sinh sưu tầm các tài liệu về thơ của các tác giả Trung đại Ngoài ra còn phải sưu tầm các tài liệu
như: “ Thế thứ các triều
vua” (để tích hợp hướng nội và tích hợp hướng ngoại, khi dạy về Hoàn cảnh ra đời của tác phẩm) “Những ông vua sính chữ” tích hợp
hướng ngoại khi dạy về tác
giả bài thơ (Thiên Trường
vãn vọng của tác giả Trần Nhân Tông)
- Ngoài việc yêu cầu học sinh chuẩn bị bài theo yêu cầu sách giáo khoa, giáo viên cần nhắc học sinh biết vận dụng những kiến thức khác nhau như: lịch sử- xã hội, môi trường ,… vào việc
Trang 5chuẩn bị lĩnh hội kiến
thức
Ví dụ:
+ Khi dạy bài: “Bức thư của
thủ lĩnh da đỏ” (Ngữ văn
6-tập 2) tôi nhắc học sinh tìm
hiểu tác hại của việc tàn
phá môi trường sống từ
kiến thức: Sinh học, Công
nghệ và sách báo (nhằm
tích hợp hướng ngoại và
hướng nội)
+ Khi dạy bài thơ : “Qua đèo
Ngang” của Bà Huyện Thanh
Quan (Ngữ văn 7 – tập 1)
nhắc học sinh coi lại “Thế
thứ các triều Nguyễn, triều
Lê, lịch sử thời Trịn
h-Nguyễn phân tranh”, để học
sinh hiểu được nỗi buồn
của nhà thơ về một quá
khứ vàng son cũng như nỗi
đau về đất nước trong thực
tại
- Nhắc học sinh ôn các
kiến thức liên quan đến
bài học như thể loại, chủ
đề Cùng với việc nhắc
nhở học sinh chuẩn bị
bài, người dạy cần
chuẩn bị một hệ thống
câu hỏi phục vụ cho
phương pháp tích hợp sao
cho hài hoà, thích hợp mà
vẫn giữ được bản sắc
riêng của môn học
Như trên tôi đã trình
bày, dạy tác phẩm văn
chương là phải đặt tác
phẩm trong mối quan hệ tay
tư : “Tác phẩm- Tác
giả-Hoàn cảnh ra đời của tác
pẩm – Người đọc” Cho nên
phần giới thiệu chung, chúng ta cũng phải thực hiện phương pháp tích hợp học sinh nắm bắt tác phẩm tốt hơn
- Khi giới thiệu về tác giả trong chương trình, có những tác giả nào có vai trò trong lịch sử, trong nền văn học thì ta đưa những câu hỏi và tích hợp ở dạng này
Vd: Khi dạy bài: “Phò giá
về kinh” – Trần Quang Khải ( Ngữ văn 7), ta nên đưa ra những câu hỏi tích hợp về vai trò vị thế của Trần Quang Khải trong các chiến thắng vang dội của quân và dân nhà Trần được nhắc đến trong bài thơ để giúp học sinh sống lại trong hào khí chiến thắng đó khi cảm thụ bài thơ
+ Khi giới thiệu về tác phẩm; về hoàn cảnh ra đời của tác phẩm có liên quan đến lịch sử – xã hội thì ta đưa ra câu hỏi và tích hợp
kiến thức này Vd: Cùng
với bài “Phò giá về kinh” – Trần Quang Khải (Ngữ văn
7 ), ta tiến hành tích hợp kiến thức lịch sử về cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông xâm lược ( tích hợp theo hướng ngoại) để hiểu sâu hơn về tác phẩm ( hướng nội) Đồng thời hiểu rõ hơn về lịch sử chống giặc ngoại xâm của dân tộc ở giai đoạn này và từ đó có sự đồng cảm
Trang 6với tác giả khi tìm hiểu nội
dung bài thơ
+ Về thể loại và phương
thức biểu đạt: ở phần này
có kiến thức liên quan trong
phần so sánh, hệ thống
kiến thức thì ta cũng chú ý
tích hợp và đưa ra câu hỏi
giúp học sinh tích hợp được
kiến thức
Vd: Khi dạy bài: “Hồi hương
ngẫu thư” – Tác giả Hạ Tri
Chương (Ngữ văn 7) ta có
thể cho học sinh tích hợp về
thể thơ thất ngôn tứ tuyệt
và cách biểu đạt biểu
cảm với bài “Bánh trôi
nước” của tác giả Hồ
Xuân Hương Tích hợp chủ
đề tình yêu quê hương với
bài “Tĩnh dạ tứ” của Lý
Bạch
Ở phần này khi thực
hiện phương pháp tích hợp
cần linh hoạt, không nên
quá công thức hay quá
tham tích hợp mà phá vỡ
đặc thù của phân môn,
phá vỡ “chất văn” trong
bài dạy
Trong quá trình giúp học
sinh tiếp cận tác phẩm
văn chương qua hệ thống
ngôn ngữ được trình bày
trong văn bản, người dạy
phải tuyệt đối tuân thủ
theo các phương pháp giảng
dạy văn Khi thực hiện các
phương pháp này thì phương
pháp tích hợp được vận
dụng lồng trong phương pháp
như: gợi mở, nêu vấn đề,
so sánh, phân tích tổng hợp
Để chuẩn bị tích hợp tốt, giáo viên cũng nên hướng dẫn học sinh chuẩn bị trước
ở nhà (nếu gặp vấn đề
khó)
Vd: Khi dạy bài:“Hồi hương
ngẫu thư” của Hạ Tri Chương
(Ngữ văn 7) giáo viên nên
đưa vấn đề để tích hợp là:
Cũng viết về tình cảm đối với quê hương song tình cảm đó biểu hiện ở Lý Bạch với bài thơ “ Tĩnh dạ tứ” có điểm gì giống và khác với bài “Hồi hương ngẫu thư” của Hạ Tri Chương?
Ngoài ra ở phần Đọc – Hiểu văn bản, kiến thức cần tích hợp còn được chú
ý tới bút pháp sáng tác và cách sử dụng ngôn từ của nhà văn, nhà thơ Thông qua việc phân tích bút pháp, cách sử dụng ngôn ngữ, ta tiến hành tích hợp kiến thức Văn- Tập làm văn và Văn –Tiếng Việt
Khi phân tích bút pháp thể hiện của một tác phẩm ta có thể tích hợp được kiến thức Tập làm văn
Vd: Dạy bài: “Cảnh khuya”
của Hồ Chí Minh (Ngữ văn
7) ta sẽ tích hợp được yếu
tố tự sự và miêu tả trong văn biểu cảm
Trang 7
Khi phân tích cách sử
dụng của ngôn ngữ của
tác giả trong tác phẩm
văn chương, ta cũng tích hợp
được kiến thức Tiếng Việt
Vd: Dạy bài: “Qua đèo
Ngang” của Bà Huyện Thanh
Quan và bài “Bạn đến chơi
nhà” của Nguyễn Khuyến,
ta vừa tích hợp được kiến
thức về đại từ “ta” được sử
dụng ở cuối mỗi bài thơ
Vừa tổng hợp nâng cao
kiến thức về việc vận
dụng sáng tạo từ Tiếng
Việt ở bài “Bạn đến chơi
nhà” của Nguyễn Khuyến
Hay khi dạy bài: “Ngẫu
nhiên viết nhân buổi mới
về quê” của Hạ Tri Chương,
trong quá trình phân tích
nghệ thuật sử dụng tiểu
đối để khái quát quãng
thời gian xa quê của nhà
thơ, ta sẽ tích hợp được kiến
thức về “Từ trái nghĩa” sẽ
học ở bài sau
Vận dụng phương pháp
tích hợp trong việc dạy – học
ở phân môn Văn học, ta
không chỉ vận dụng hai
phần trên của bài học mà
còn có thể vận dụng được
ở ngay cả phần Luyện tập
– tổng kết
Ơû phần tổng kết bài
học, ta có thể tích hợp được
kiến thức theo cả chiều
dọc lẫn chiều ngang trong
việc rút ra cảm nhận chung
về nội dung và nghệ thuật của tác phẩm văn chương Cũng như phần liên hệ, liên tưởng nhưng phải chú
ý không để lặp lại ý ở phần trên
Vd: Khi dạy phần tổng kết
bài “ Tiếng gà trưa” của
Xuân Quỳnh (Ngữ văn 7) ta
sẽ tổng kết cho học sinh về
cách biểu cảm (có vận
dụng yếu tố tự sự và miêu tả, cách lập ý hồi tưởng quá khứ, suy ngẫm về hiện tại …)
Hay là: Khi dạy phần Luyện tập của truyện:“Cây
bút thần” (Ngữ văn 6), ta
cho học sinh kể lại phần kết thúc truyện theo cách riêng của mình Tức là ta đã tích hợp kiến thức cho bài Tập làm văn: “Kể chuyện
tưởng tượng” sẽ học ở các tiết tới
Nói tóm lại, cách vận dụng phương pháp tích hợp trong phân môn Văn khá đa dạng, khá phong phú, đòi hỏi người giáo viên - người chỉ đạo học sinh tiếp cận giá trị văn chương phải biết vận dụng linh hoạt, sáng tạo để không tạo nên sự nhàm chán, công thức trong quá trình dạy - học
Sau đây là một tiết minh hoạ cụ thể cho việc vận dụng đó
Trang 8ạy – học theo phương
pháp tích hợp là một
vấn đề cần được
quán triệt trong bộ môn
Ngữ văn nói chung và trong
phân môn văn nói riêng
Quan điểm tích hợp không
chỉ được thể hiện trong
một khâu nhất định nào
của bài học mà cần được
quán triệt trong mọi khâu,
mọi bước tiến hành thực
hiện trên lớp và đặc biệt
ngay cả khâu chuẩn bị của
thầy và trò từ đầu năm
và trong suốt cả năm học
D
Để vận dụng tốt được
phương pháp dạy và học
này đòi hỏi người dạy lẫn
người học phải tích cực, chủ
động và không ngừng tìm tòi sáng tạo
Với khả năng hạn chế và trong giới hạn của khối lớp do tôi phụ trách giảng dạy, những giải pháp tôi đưa ra đây có thể chưa đầy đủ hoặc còn nhiều khiếm khuyết; các dẫn chứng đi kèm chưa bao quát hết được các lớp trong chương trình THCS Tôi rất mong các đồng nghiệp thông cảm và góp ý xây dựng để bản thân tôi có điều kiện học hỏi và góp phần giúp nhau hoàn thiện về phương pháp dạy học, đồng thời hoàn thành tốt công việc giảng dạy Ngữ văn bậc Trung học
cơ sở
Đà lạt, tháng 12 – 2005
Trang 9
Giới thiệu 1 tiết minh hoạ
Tiết 30 : BẠN ĐẾN CHƠI NHÀ
- Nguyễn Khuyến
-I/ Mục tiêu bài học: -Giúp học sinh:
- Cảm nhận được tình bạn đậm đà, hồn nhiên của Nguyễn Khuyến
- Thể thơ thất ngôn bát cú được Việt hoá bằng lời thơ thuần Việt trong sáng, bình dị
- Tính biểu cảm của văn bản thơ có thể được bộc lộ bằng các yếu tố tự sự sinh hoạt hằng ngày
II/ Chuẩn bị:
Gv: tiếp tục luyện tập đọc biểu cảm thơ Đường luật Qua câu hỏi phân tích, luyện tập nói cho học sinh Phân tích hai câu đầu, hai câu cuối và phân tích tổng hợp bốn câu giữa
Tích hợp văn bản để dạy bài Quan hệ từ tiết tiếp theo (ma
ø- thời - thì ).
- Đồ dùng dạy học: bức chân dung Nguyễn Khuyến, tranh ảnh ao làng, …
- Hs: tiếp tục đọc văn bản, nắm vững tiểu sử tác giả, trả lời câu hỏi phần đọc hiểu
cách viết của các giả, Tiếng Việt về từ đồng âm, Đại từ , quan hệ từ Yếu tố miêu tả trong văn biểu cảm…
III/ Các bước lên lớp:
1 Ổn định:
của Bà Huyện Thanh Quan Cho biết ý nghĩa của bài
Trang 10chỉ tự hào về khí phách và khát vọng độc lập dân
tộc, tự hào về chiến thắng chống ngoại xâm, khẳng
định sức mạnh của dân tộc trong việc bảo vệ và phát triển đất nước qua hai bài thơ: Sông núi nước Nam và
Phò giá về kinh Ta còn cảm nhận được tình yêu quê
hương đất nước của các tác giả qua các bài ca dao về quê hương đất nước, qua bài “ Thiên Trường vãn vọng”
của Trần Nhân Tông Mà chúng ta còn có dịp tìm hiểu và biết thêm một quan điểm về tình bạn trong cuộc
sống của con người Bài thơ: “Bạn đến chơi nhà” của
Nguyễn Khuyến là một bài thơ hay trong đề tài tình bạn và cũng là bài thơ hay nhất trong thơ Nguyễn Khuyến
nói riêng, thơ Nôm Đường luật Việt Nam nói chung.(Tích
hợp chủ đề).
- Hoạt động 1: 10
phút
-Đọc toàn bộ bài
thơ Giải thích từ
khó
-Tác giả bài thơ
này là ai?-Hãy
trình bày đôi nét
về tác giả
Nguyễn Khuyến?
-Điểm nào ở tác
giả Nguyễn
Khuyến làm ta
khâm phục ? (Tích
hợp hướng ngoại
kiến thức lịch sử
– xã hội)
-Thể loại của bài
giống bài thơ nào
đã học? (Tích hợp
-Gv nhận xét cách đọc, cách ngắt nhịp
-Hs dựa vào tiểu dẫn trình bày về tác giả Nguyễn Khuyến
-Gv trình bày một vài nét về Lịch sử Việt Nam lúc bấy giờ, sau đó chốt: Xuất thân từ một gia đình nhà nho nghèo, Nguyễn Khuến đã gắng học tập để đỗ đạt làm quan, nhưng trước cảnh nước mất, ông bỏ quan về ở ẩn, thể hiện một tinh thần bất hợp tác với giặc, giữ cho mình một nhân cách trong sạch
-Học sinh trình bày lại thể thơ Thất ngôn bát cú
I/ Giới thiệu chung
1/ Tác giả: Nguyễn Khuyến ( sgk )
2/ Thể thơ: Thất ngôn bát cú ( sgk )