phương pháp lồng ghép bảng bài tập vào trong giảng dạy các bài thuộc chương Di truyền học quần thể - môn Sinh học 12(NC

Việc sử dụng bảng bài tập để lồng ghép vào quá trình giảng dạy các bài thuộcchương Di truyền học quần thể là một trong những phương pháp hữu hiệu giúp học sinhvừa rút ra công thức tổng q

MUÏC LUÏC

Trang

I Tóm tắt đề tài……….2

II Giới thiệu ……….2

III Phương pháp:……….3

1 Khách thể nghiên cứu……… 3

2 Thiết kế nghiên cứu……….3

3 Quy trình nghiên cứu……… 4

4 Đo lường và thu thập dữ liệu……… 5

IV Phân tích dữ liệu và bàn luận kết quả……… 5

V Kết luận và khuyến nghị……….7

VI Tài liệu tham khảo……… 9

VII Phụ lục: ……… 10

1 Phương pháp lồng ghép bảng bài tập ………10

2 Đề kiểm tra và đáp án.……… ……….18

3 Kết quả các bài kiểm tra……… 19

I TÓM TẮT ĐỀ TÀI

Đặc thù của bộ môn Sinh học phần lớn nội dung và thời lượng trong mỗi tiết họcdành cho việc nghiên cứu về cơ sở lý thuyết nên thời lượng dành cho học sinh vận dụngkiến thức vào giải bài tập còn hạn chế Mặt khác, ở một số bài học trong sách giáo khoa lạikhông cung cấp công thức giải bài tập Trong khi đó, cấu trúc các đề thi tốt nghiệp THPThay đề thi tuyển sinh đại học, cao đẳng trong các năm học qua và cấu trúc đề thi THPTquốc gia năm học 2014-2015 đều có nhiều câu hỏi vận dụng kiến thức để giải bài tập

Việc sử dụng bảng bài tập để lồng ghép vào quá trình giảng dạy các bài thuộcchương Di truyền học quần thể là một trong những phương pháp hữu hiệu giúp học sinhvừa rút ra công thức tổng quát để giải bài tập phần di truyền học quần thể, vừa biết vậndụng kiến thức để giải bài tập ngay tại lớp

Phương pháp giảng dạy này còn rèn cho các em kỹ năng nghiên cứu tài liệu và làmviệc theo nhóm

II GIỚI THIỆU

Theo Quyết định số 16/ 2006/QĐ-BGDĐT ngày 05/05/2006 của Bộ trưởng Bộ Giáo

dục và Đào tạo đã nêu: “Phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc trưng môn học, đặc điểm đối tượng học sinh, điều kiện của từng lớp học; bồi dưỡng cho học sinh phương pháp tự học, khả năng hợp tác; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm đem lại niềm vui, hứng thú và trách nhiệm học tập của học sinh ”

Để tiết dạy vừa phát huy tính tích cực, chủ động tư duy sáng tạo của học sinh vừagiúp học sinh nắm kiến thức vừa sâu, vừa rộng, vừa nhanh và vừa biết vận dụng kiến thức

để giải bài tập ngay tại lớp thì giáo viên phải thiết kế giáo án giảng dạy phù hợp và phảichuẩn bị đồ dùng dạy học phù hợp

Phương pháp sử dụng bảng bài tập vào một số tiết dạy phù hợp, được tôi áp dụngtrong những năm học vừa qua ở chương Cơ chế di truyền và biến dị và chương Tính quy

luật của hiện tượng di truyền đã đem lại hiệu quả trong công tác giảng dạy nên năm học2014-2015 tôi tiếp tục mở rộng đề tài nghiên cứu ở chương Di truyền học quần thể.

Vấn đề nghiên cứu đặt ra ở đây là: “Việc sử dụng bảng bài tập để lồng ghép vào quá

trình giảng dạy các bài thuộc chương Di truyền học quần thể, môn Sinh học 12(NC)”có thểnâng cao kết quả học tập của các em hay không ?

Giả thuyết nghiên cứu của tôi đưa ra là có Sự khẳng định này được chứng minh,phân tích qua các dữ liệu thu thập được dưới đây

III PHƯƠNG PHÁP

1 Khách thể nghiên cứu:

- Quá trình nghiên cứu của tôi được thực hiện ở hai nhóm đối tượng tương đương vềhọc lực, thái độ học tập và điều kiện sống đó là lớp 12A3 (nhóm thực nghiệm) và lớp 12A4(nhóm đối chứng) của trường THPT Trần Quốc Tuấn trong năm học 2014-2015

Bảng 1 Giới tính và thành phần dân tộc của 02 nhóm nghiên cứu trường THPT Trần Quốc Tuấn

2 Thiết kế nghiên cứu:

Bài nghiên cứu này được thực hiện bằng cách sử dụng phép kiểm chứng T-test đểkiểm chứng sự chênh lệch điểm số trung bình giữa hai nhóm trước khi tác động Kết quả:

Bảng 2: Kiểm chứng xác định các nhóm tương đương (bảng điểm xem ở phụ lục 3)

Nhóm thựcnghiệm

Nhóm đốichứngGiá trị trung bình=average(number1, number2,…) 7,087 7,065

Giá trị P1(T-test độc lập)

=ttest(array1, array2, array3, tail, type) 0,939

P1 = 0,939 > 0,05, cho thấy chênh lệch điểm số trung bình của hai nhóm là không có

ý nghĩa, hai nhóm được xem là tương đương

Sử dụng thiết kế 2: Thiết kế kiểm tra trước và sau tác động với các nhóm tương

đương (được mô tả ở bảng 3)

Bảng 3 Thiết kế nghiên cứu

Ở thiết kế này, chúng tôi sử dụng phép kiểm chứng T-test độc lập

3 Quy trình nghiên cứu:

- Chuẩn bị bài của giáo viên:

+ Đối với lớp 12A3 (thuộc nhóm thực nghiệm) tôi phải chuẩn bị trước bảngbài tập Nếu dạy bằng giáo án điện tử thì tôi thiết kế bảng bài tập trên chương trình Powerpoint còn nếu dạy bằng bảng đen thì tôi thiết kế bảng bài tập trên khổ giấy A1 hoặc A0 + Đối với lớp 12A4 (thuộc nhóm đối chứng) tôi không sử dụng bảng bài tập,quy trình chuẩn bị bài như bình thường

+ Đề kiểm tra sau tác dụng

- Tiến hành thực nghiệm: Thời gian tiến hành thực nghiệm vẫn tuân theo kế hoạchdạy học của nhà trường và theo thời khóa biểu để đảm bảo tính khách quan Cụ thể:

Bảng 4 Thời gian thực hiện

giao phối ngẫu nhiên.

4 Đo lường và thu thập dữ liệu:

Dữ liệu thu thập được trong quá trình nghiên cứu của tôi là thông tin về điểm số củabài kiểm tra 15 phút lần 1, học kỳ 1(dùng làm bài kiểm tra trước tác động) và điểm số củabài kiểm tra 15 phút lần 2, học kỳ 1- sau khi học xong bài 20, bài 21 (dùng làm bài kiểm trasau tác động)

IV PHÂN TÍCH DỮ LIỆU VÀ BÀN LUẬN KẾT QUẢ:

Nhóm thực nghiệm (12A3) được giảng dạy có sử dụng bảng bảng tập vào trong giảngdạy các bài của chương Di truyền học quần thể, chương trình lớp 12 nâng cao Kết quả chothấy tác động có ảnh hưởng rõ rệt đến chất lượng bài kiểm tra Kết quả sau khi tác độngcủa nhóm thực nghiệm có giá trị trung bình là 8.413, của nhóm đối chứng là 7.13 Kết quảkiểm chứng T-test cho thấy p = 0,000013< 0,05 có nghĩa là có sự khác biệt về điểm trungbình giữa hai nhóm

Để có được kết luận nêu trên, trong quá trình nghiên cứu tôi đã sử dụng phươngpháp thống kê toán học để phân tích, chứng minh các dữ liệu thu thập được như sau (cáccông thức có sẵn trong bảng Excel):

- Giá trị trung bình: Average(number1, number2…);

- Độ lệch chuẩn: Stdev(number1, number2…);

- T-test độc lập để so sánh kết quả ở một thời điểm của 2 nhóm đối tượng:

P = T-test(array1, array2, array3, tail, type)

- Mức độ ảnh hưởng sau tác động (chênh lệch giá trị trung bình chuẩn):

SMD = (AverageN1- averageN2)/StdevN2

Bảng 5 So sánh điểm trung bình của bài kiểm tra sau tác động

Nhóm thực nghiệm(Lớp12A3)

Nhóm đối chứng(Lớp12A4)

Điểm trung bình=average(number1,number2, ) 8,413 7,130

Độ lệch chuẩn =stdev(number1, number2,…) 0,956 1,600

Giá trị p2 của T-test

P2=ttest(array1, array2, array3, tail, type)

0,000013

Chênh lệch giá trị TB chuẩn

SMD = (average N1- average N2)/ stdev N2

0,802

Như trên đã chứng minh được hai nhóm trước tác động là tương đương Kết quảtrung bình chung các bài kiểm tra sau tác động của nhóm thực nghiệm 8,413 và kết quảtrung bình chung các bài kiểm tra sau tác động của nhóm đối chứng là 7,130 Độ chênhlệch điểm số trung bình giữa hai nhóm là 1,28 Từ đó cho thấy điểm trung bình của hai lớpđối chứng và thực nghiệm đã có sự khác biệt rõ rệt sau tác động, lớp được tác động cóđiểm trung bình cao hơn lớp đối chứng

Chênh l ch giá tr trung bình chu n: ệch giá trị trung bình chuẩn: ị trung bình chuẩn: ẩn:

SMD = 8,413– 7,130 = 0,802

1,600

Theo bảng tiêu chí Cohen, chênh lệch giá trị trung bình chuẩn của hai bài kiểm trasau tác động là 0,802 cho thấy mức độ ảnh hưởng của việc sử dụng bảng bài tập lồng ghép vào các tiết dạy ở chương Di truyền học quần thể đến kết quả học tập của nhóm thực nghiệm là lớn

Tiêu chí Cohen Mức độ ảnh hưởng Kết quả nghiên cứu của đề tài

Biểu đồ so sánh điểm trung bình trước tác động và sau tác động của nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng:

0 1 2 3 4 5 6 7 8 9

Trước tác động

Sau tác động

Nhóm đối chứngNhóm thực nghiệm

Vậy giả thuyết của đề tài “Phương pháp lồng ghép bảng bài tập vào trong giảng dạy các bài thuộc chương Di truyền học quần thể, sinh học 12(NC) nhằm nâng cao chất lượng dạy và học” đã được kiểm chứng.

V KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ:

* Kết luận:

Sau thời gian tôi làm đề tài và áp dụng vào bài giảng tôi thấy hiệu quả rõ rệt, đối với

các tiết học có áp dụng đề tài nghiên cứu này, tôi có điều kiện quản lý lớp học tốt hơn, nội dung của bài học trong SGK tuy dài nhưng khi áp dụng vào tiết học tôi thấy tiết học trôi qua thật nhẹ nhàng, học sinh nắm vững kiến thức của bài học mà giáo viên cũng đủ thời gian để giúp học sinh vận dụng kiến thức vào giải bài tập và rút ra được công thức tổng quát Hơn nữa tôi thấy học sinh rất thích thú với các tiết học có sử dụng tranh, các bảng phụ bài tập có kích thước phù hợp treo ở trên bảng đen Đề tài nghiên cứu này có thể áp dụng cho ngành Giáo dục

* Khuyến nghị:

Tự làm những bảng bài tập có kích thước lớn để phục vụ cho công tác giảng dạy khi

không có điều kiện dạy bằng giáo án điện tử (vì nhà trường hiện nay chưa trang bị được

máy tính, màng hình và projecter cho từng phòng học) thì đòi hỏi giáo viên phải tốn thờigian và tiền của Kính đề nghị cấp trên hỗ trợ về kinh phí để giáo viên mở rộng việc thựchiện đề tài NCKHSPƯD này.

* Đây chỉ là một số kinh nghiệm nhỏ của bản thân, nên trong quá trình trình bày chắcchắn sẽ không tránh khỏi sai sót Mong quý thầy cô góp ý chân tình để phương pháp lồngghép bảng học tập vào tiết dạy phù hợp được ứng dụng một cách hiệu quả hơn

VI TÀI LIỆU THAM KHẢO:

- Nghiên cứu khoa học sư phạm ứng dụng - Bộ giáo dục và đào tạo, Dự án Việt - Bỉ

- Sách giáo khoa sinh học 12 - NXB Giáo dục

- Sách giáo viên sinh học 12 - NXB Giáo dục

- Sách giáo khoa sinh học 12 nâng cao - NXB Giáo dục

- Sách giáo viên sinh học 12 nâng cao - NXB Giáo dục

- Tài liệu chủ đề tự chọn bám sát chương trình chuẩn sinh học 12(dùng cho giáo viên)

- Sách hướng dẫn giải bài tập trắc nghiệm sinh học theo chủ đề (Huỳnh Nhứt – Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội)

- Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức, kĩ năng môn sinh học 12

- Webside Http//Sinhhoc101112.com.vn

VII PHỤ LỤC:

1 PHƯƠNG PHÁP LỒNG GHÉP BẢNG BÀI TẬP VÀ CÔNG THỨC GIẢI BÀI TẬP VÀO TRONG GIẢNG DẠY CÁC BÀI CỦA CHƯƠNG DI TRUYỀN HỌC QUẦN THỂ, SINH HỌC 12( Nâng cao)

* Tiết 21- Bài 20 : CẤU TRÚC DI TRUYỀN CỦA QUẦN THỂ

I Khái niệm quần thể: (tiến hành dạy và học bình thường – không sử dụng bảng

bài tập)

II Tần số tương đối của các alen và kiểu gen: (tiến hành dạy và học bình thường

– không sử dụng bảng bài tập)

III Quần thể tự phối: (có sử dụng bảng bài tập 1 và 2 vào trong giảng dạy)

GV: Yêu cầu HS thảo luận theo nhóm để hoàn thành bảng bài tập sau:

Bảng bài tập 1

Quần thể ban đầu P: 100% Aa

Thế hệ Kiểu gen đồng hợp trội

Quần thể ban đầu P: 100% Aa

Thế hệ Kiểu gen đồng hợp trội

GV: Yêu cầu HS thảo luận theo nhóm để hoàn thành bảng bài tập 2:

Bảng bài tập 2

Quần thể ban đầu P: d AA + h Aa + r aa = 1

Thế hệ Kiểu gen đồng hợp trội

Quần thể ban đầu P: d AA + h Aa + r aa = 1

Thế hệ Kiểu gen đồng hợp trội Kiểu gen dị hợp Kiểu gen đồng hợp lặn

(AA) (Aa) (aa)

n )h + r 2

Bài tập về nhà

(Sau khi học xong bài 20 GV phát đề bài tập cho HS và nhắc nhở HS chỉ trả lời những câu hỏi trong bài tập thuộc phần đã học, những câu chưa học thì sau khi học xong bài 21 mới giải).

Bài 1: Ở lúa, màu xanh bình thường của mạ trội hoàn toàn so với màu lục.Một quần thể

lúa ngẫu phối có 10 000 cây, trong đó 400 cây màu lục Hãy xác định cấu trúc di truyền củaquần thể lúa nói trên

Bài 2: Ở bò, AA quy định lông đỏ, Aa quy định lông khoang, aa quy định lông trắng Một

quần thể bò có có 4237 con lông đỏ, 3835 con lông khoang, 796 con lông trắng Hãy xácđịnh tần số tương đối của các a len nói trên trong quần thể, cấu trúc di truyền của quần thểnày đã cân bằng hay chưa?

Bài 3: Tần số tương đối của alen a của quần thể thể I là 0,3, quần thể II là 0,4 Biết rằng 2

quần thể đều ngẫu phối Hãy xác định:

- Cấu trúc di truyền của mỗi quần thể

- Quần thể nào có cá thể dị hợp cao hơn?

Bài 4: Có 3 quần thể sau:

- Quần thể I: 75% Aa: 25% aa

- Quần thể II: 12AA: 21 Aa: 27 aa

- Quần thể III: 0,4375AA: 0,5625 aa

1/ Cấu trúc di truyền của quần thểI sau 3 thế hệ tự phối ?

2/ Cấu trúc di truyền của quần thểII sau 4 thế hệ tự phối ?

3/ Cấu trúc di truyền của quần thểI sau 5 thế hệ tự phối ?

(Biết không có đột biến các cá thể đều sống bình thường)

Bài 5: Cho biết có một quần thể khởi đầu: P: 35 AA:14 Aa: 91 aa

Alen A quy định không có sừng Alen a quy định có sừng Hãy xác định tỉ lệ kiểugen, kiểu hình của quần thể ở thế hệ F3 trong 2 trường hợp sau:

1/ Cho các cá thể trong quần thể tự phối bắt buộc

2/ Cho các cá thể trong quần thể giao phối tự do

(Biết không có đột biến, các cá thể đều sống và phát triển bình thường)

Bài 6: Một quần thể tự phối, thế hệ xuất phát (P) có tỉ lệ kiểu gen là 50% Aa: 50% aa, đến

thế hệ F3 thì cấu trúc di truyền của quần thể sẽ như thế nào?

Nếu một quần thể ngẫu phối cũng có thế hệ xuất phát (P) với tần số kiểu gen nhưtrên thì thế hệ F3, Cấu trúc di truyền của quần thể sẽ như thế nào?

Bài 7: Trong một quần thể gia súc đã cân bằng di truyền, thống kê được có 25% số cá thể

có lông dài với kiểu gen bb, còn lại có lông ngắn; biết lông ngắn là tính trạng trội hoàn toàn

so với lông dài

1/ Tính tần số của các alen B và b

2/ Tỉ lệ kiểu gen của quần thể như thế nào?

3/ Nếu như quần thể có 8800 cá thể thì số cá thể đực lông ngắn ước lượng có baonhiêu? (Giả sử tỉ lệ đực: cái là 1,2/ 1)

Câu 8: Trong một quần thể giao phối có 3 kiểu gen với tỉ lệ: 9/16 AA: 6/ 16 Aa: 1/16 aa.

1/Quần thể đã cho có ở trạng thái di truyền hay không?

2/Thành phần kiểu gen của quần thể ở thế hệ tiếp theo thu được bằng thụ tinh chéo làbao nhiêu?

Câu 9: Trong một huyện có 400 000 dân, nếu thống kê được có 160 người bị bệnh bạch

tạng ( bệnh do gen a trên NST thường)

1/Giả sử quần thể đã đạt được ở trạng thái cân bằng di truyền thì tần số của gen a làbao nhiêu?

2/Số người mang kiểu gen dị hợp Aa là bao nhiêu?

3/Xác suất để 2 vợ chồng có màu da bình thường sinh ra một đứa con bị bệnh bạchtạng trong quần thể này là bao nhiêu?

Câu 10: Ở ngô, alen A quy định hạt vàng và alen a quy định hạt trắng Một rẫy ngô có

1000 cây, mỗi cây có 2 bắp, trung bình mỗi bắp có 200 hạt.Giả sử quá trình thụ phấn thế hệ

P có sự tham gia của 70 % loại giao tử đực A, 30% loại giao tử đực a và 40% loại giao tửcái a, 60% loại giao tử cái A Hãy tính:

1/Thành phần kiểu gen của quần thể P và số hạt ngô mỗi loại thu được

2/Chọn ngẫu nhiên một số hạt ngô đem gieo, giả sử với số lượng lớn, tần số kiểu genAA: Aa : aa vẫn không đổi, sự ngẫu phối xảy ra với xác suất như nhau ở mỗi loại giao tử,không có áp lực của chon lọc và đột biến Thành phần kiểu gen của quần thể F1 như thếnào?

3/Nếu như các thế hệ kế tiếp liên tiếp bị sâu bệnh phá hoại, đến thế hệ F9thì quần thểđạt trạng thái cân bằng mới với tần số kiểu gen Aa gấp đôi tần số kiểu gen aa Tính tần sốcủa các a len A và a ở F9

* Tiết 22- Bài 21 : TRẠNG THÁI CÂN BẰNG CỦA QUẦN THỂ GIAO PHỐI NGẪU NHIÊN

I Quần thể giao phối ngẫu nhiên: (có sử dụng bảng bài tập 3 và 4 vào trong giảng

Số kiểu gen dị hợp (DH=TĐ –ĐH)

{n(n+1)/2}{m(m+1)/2}– mn

Chung:

Các gen liên kết

HS: ghi bảng bài tập vào vở học.

II Định luật Hacđi-Vanbec: (tiến hành dạy và học bình thường – không sử dụng bảng

bài tập).

III Điều kiện nghiệm đúng của định luật Hacđi-Vanbec: (tiến hành dạy và học bình

thường – không sử dụng bảng bài tập).

IV Ý nghĩa của định luật Hacđi-Vanbec: (tiến hành dạy và học bình thường – không sử

dụng bảng bài tập).

2 ĐỀ KIỂM TRA SAU TÁC ĐỘNG ( thời gian làm bài 15 phút)

Câu 1 / Vốn gen của quần thể là:

A tổng số các kiểu gen của quần thể

B toàn bộ các alen của tất cả các gen trong quần thể

C tần số kiểu gen của quần thể