Ứng dụng một số kỹ thuật dạyhọc tích cực trong dạy học địa lí lớp 6

Phương pháp này nhiều năm nay đã được đề cập đến và sử dụng dưới nhiều hình thức khác nhau như: Thảoluận nhóm,…và hiện nay còn có thêm nhiều kỹ thuật dạy học theo nhómnâng cao hơn nữa so

A Đặt vấn đề

I/ Lời mở đầu.

Năm học 2010-2011 là năm thứ tư toàn ngành triển khai thực hiệnchỉ thị06/CT- BCT của Bộ chính trị về cuộc vận động “Học tập và làm theo tấmgương đạo đức Hồ Chí Minh” Đồng thời cũng là năm thứ tư thực hiệnchỉthị số 33/CT- TTG của Thủ tướng chính phủ về chống tiêu cực trong thi cử

và bệnh thành tích trong giáo dục, thực hiện cuộc vận động “Hai không ”với 4 nội dung Công cuộc đổi mới đòi hỏi phải có sự đồng bộ cả về nộidung và phương pháp với chủ đề: “ Đối mới công tác quản lí, nâng cao chấtlượng giáo dục toàn diện, xây dựng trường học thân thiện, học sinh tíchcực”

Năm học 2010 -2011 là năm học thứ chín tiếp tục thực hiện thay SGK giáodục phổ thông Năm học tiếp tục thực hiện Chỉ thị 40 của Bộ chính trị vềđổi mới phương pháp dạy học

Phương pháp dạy học “Lấy học sinh làm trung tâm” đã được Nghịquyết Trung ương IV chỉ rõ: Cần phải phát huy tính tích cực chủ động củangười học, tự nghiên cứu, tự chủ Để làm được điều đó người giáo viênphải là kết hợp nhiều phương pháp trong dạy học, trong đó phương phápdạy học hợp tác được đặc biệt quan tâm Phương pháp này nhiều năm nay

đã được đề cập đến và sử dụng dưới nhiều hình thức khác nhau như: Thảoluận nhóm,…và hiện nay còn có thêm nhiều kỹ thuật dạy học theo nhómnâng cao hơn nữa so với hoạt động nhóm ở mức độ đơn giản, đó là: kỹthuật “Khăn phủ bàn”, “Sơ đồ tư duy” “Những mảnh ghép”… khôngnhững trong sách giáo viên mà ở tài liệu BDTX rồi trong tài liệu đổi mớiphương pháp dạy học ở trường trung học cơ sở, nó được chú trọng nhưphương pháp dạy học chính ngày nay

Thực hiện tinh thần chỉ đạo của Bộ GD-ĐT,và của sở GD-ĐT ThanhHoá, nhận thức được tầm quan trọng của việc đổi mới phương pháp trong

dạy học Được sự chỉ đạo của phòng GD huyện Nga Sơn, BGH trườngTHCS Nga Bạch đã và đang tạo điều kiện, động viên khuyến khích giáoviên tích cực đổi mới phương pháp dạy học, vận dụng linh hoạt các hìnhthức dạy học vào giờ dạy trên lớp nhằm đạt kết quả cao nhất cho ngườihọc Dạy học theo phương pháp mới sẽ tạo điều kiện cho học sinh đượclàm việc, được trình bày ý kiến của mình, ý kiến của tập thể một cách mạnhdạn sôi nổi,đó là chúng ta đang thực hiện thành công phương pháp dạy họcmới

Bằng kinh nghiệm giảng dạy và qua quá trình học hỏi nghiên cứu

chúng tôi xin đưa ra kinh nghiệm nhỏ: “Ứng dụng một số kỹ thuật dạy học tích cực trong dạy học địa lí lớp 6”

II/ Thực trạng của vấn đề nghiên cứu:

1.Thực trạng.

Trường THCS Nga Bạch là một trong những trường có đội ngũ giáoviên đông Toàn trường có 36 cán bộ, giáo viên trong đó giáo viên trực tiếpgiảng dạy môn Địa lý là 2 đồng chí ( trình độ chuyên môn của các đồng chíđều đạt chuẩn ) Nhà trường có đầy đủ cơ sở vật chất, đồ dùng dạy họcthuận lợi cho học sinh học hai ca/ ngày Ban giám hiệu nhà trường cùng tổchuyên môn luôn luôn quan tâm sát sao đến chuyên môn của từng đồngchí, tổ chức thanh kiểm tra đánh giá và góp ý rút kinh nghiệm trong côngtác giảng dạy

Thực tế trong quá trình giảng dạy môn Địa lý, việc áp dụng phươngpháp dạy học hợp tác giáo viên còn gặp nhiều khó khăn như:

+ Một số đồng chí phải dạy chéo môn

+ Qua thực tế qua trao đổi với nhiều giáo viên trong tổ và nhiều trườngbạn thì giáo viên cho thấy những khó khăn sau:

1) Thời gian eo hẹp

2) Lớp ồn khó khăn trong quản lí

3) Chuẩn bị nội dung phương tiện

Bên cạnh đó qua việc dự giờ thăm lớp nhiều đồng chí chúng tôi cũng bắtgặp những bất cập trong việc thảo luận nhóm như :

- Sự sắp xếp thời gian chưa hợp lí

- Chọn vấn đề thảo luận nhóm có khi chọn chưa sát với trọng tâm, hoặcchưa chú ý kênh hình, kênh chữ qua hoạt động nhóm

- Chưa vận dụng kiến thức bài cũ để giải thích bài mới, chưa chú ý đếnhiểu biết của các em ở bên ngoài

- Bên cạnh đó có giáo viên tổ chức thảo luận cho học sinh nhưng lại quánhiều hoạt động thảo luận nhóm trong giờ học

+ Môn học Địa lý ở bậc THCS tuy được xem là môn học bắt buộc, nhưngvới quan niệm của học sinh thì nó không được chú trọng, học sinh cho rằngđây là môn học dễ, kiến thức nhẹ, nên lòng nhiệt tình với bộ môn của các

em chưa cao

Các lý do trên dẫn đến chất lượng học tập môn địa lý của học sinh chưacao

2

/ Kết quả của thực trạng trên:

Qua đ t ki m tra ch t l ư ng đầu năm học thì chất lượng cụ thể môn Địa lý khối 6 như sau: u n m h c thì ch t l ăm học thì chất lượng cụ thể môn Địa lý khối 6 như sau: ọc thì chất lượng cụ thể môn Địa lý khối 6 như sau: ư ng c th môn ụ thể môn Địa lý khối 6 như sau: Địa lý khối 6 như sau: a lý kh i 6 nh sau: ối 6 như sau: ư

TB

Yếu

+ Từ kết quả trên căn cứ vào thực tế giảng dạy tôi thấy cần phải có nhữngthay đổi trong nội dung, phương pháp tiến hành dạy học hợp tác, chúng tôiđưa ra một kinh nghiệm nhỏ góp phần nâng cao chất lượng dạy- học Địa l í

trong nhà trường đó là: “Ứng dụng một số kỹ thuật dạy học tích cực trong dạy học địa lí lớp 6” , với hy vọng cung cấp một cách hiệu quả kiến

thức Địa lý, rèn luyện kỹ năng địa lý cho học sinh, giúp các em ham mêhơn trong việc tiếp thu kiến thức môn địa lý

B Giải quyết vấn đề

I Khái niệm và ý nghĩa của việc sử dụng “ Kỹ thuật dạy học tích cực” trong dạy học địa lí lớp 6

1/Kỹ thuật dạy học tích cực l à g ì?

Phương pháp dạy học tích cực (PPDH tích cực) là một thuật ngữ rút gọn, được dùng để chỉ những phương pháp giáo dục, dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học PPDH tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học, nghĩa là tập trung vào phát huy tính tích cực của người học chứ không phải

là tập trung vào phát huy tính tích cực của người dạy, tuy nhiên để dạy học theo phương pháp tích cực thì giáo viên phải nỗ lực nhiều so với dạy theo phương pháp thụ động

Các kỹ thuật dạy học tích cực là những kỹ thuật dạy học có ý nghĩađặc biệt trong việc phát huy sự tham gia tích cực của HS vào quá trình dạyhọc, kích thích tư duy, sự sáng tạo và sự cộng tác làm việc của HS Các kỹthuật dạy học tích cực mà tôi trình bày sau đây được áp dụng thuận lợitrong làm việc theo nhóm Tuy nhiên chúng cũng có thể được kết hợp thựchiện trong các hình thức dạy học toàn lớp nhằm phát huy tính tích cực của

HS tuỳ thuộc vào sự vận dụng của mỗi giáo viên.Các kỹ thuật này cũngđược nhiều tài liệu gọi là các PPDH

2 Ý nghĩa của việc sử dụng “ Kỹ thuật dạy học tích cực” trong dạy học địa lí lớp 6

Tổ chức hoạt động này là sự trao đổi ý kiến về một vấn đề giữa học sinh ,giáo viên cũng như học sinh với nhau nên nó có ý nghĩa về cả hai mặt :-Về phía học sinh :

+ Tích cực suy nghĩ, chủ động tham gia các hoạt động học tập, tự khámphá và lĩnh hội kiến thức, rèn luyện kĩ năng, xây dựng thái độ và hành viđúng đắn

+ Mạnh dạn trình bày và bảo vệ ý kiến, quan điểm cá nhân; tích cực thảoluận, tranh luận, đặt câu hỏi cho bản thân, cho thầy( cô), cho bạn

+ Giúp cho học sinh phát triển kĩ năng nói , giao tiếp, tranh luận, bồi dưỡngcác phương pháp nghiên cứu một các vừa sức như các phương pháp tìmđọc sách và tài liệu tham khảo.

+ Thông qua thảo luận có thể thay đổi quan điểm cá nhân qua các lí do trên

cơ sở các sự kiện thông tin bạn học sinh trong nhóm trong lớp

- Về phía giáo viên :

+ Quá trình thảo luận dưới sựu hướng dẫn của giáo viên còn tạo ra mối liên

hệ hai chiều giữa gaío viên và học sinh, giúp cho học sinh, cho giáo viênnắm được hiệu quả giáo dục về mặt nhận thức,thái độ, quan điểm xu hướnghành vi của học sinh

- Sáng tạo về phương pháp dạy học phát huy tính chủ động, tích cực,

tự giác, tự học tập của học sinh

- Trong quá trìng dạy học thể hiện mối quan hệ tích cực giữa GV và

HS, giữa HS với HS; tiến hành thông qua việc tổ chức các hoạt động họctập của HS, kết hợp giữa học tập cá thể với học tập hợp tác, làm việc theonhóm

- Chú trọng đến việc rèn luyện các kĩ năng, năng lực hành động, vậndụng kiến thức, tăng cường thực hành và gắn nội dung bài học với thực tếcuộc sống

- Thiết kế tổ chức, hướng dẫn HS thực hiện các hoạt động học tập vớicác hình thức đa dạng, phong phú, có sự hấp dẫn, phù hợp với đặc trưngbài học, với đặc điểm và trình độ HS, với điều kiện cụ thể của lớp, trường

và địa phương

II/ Ph ươ ng pháp chuẩn bị tổ chức hoạt động :

1/ Lựa chọn nội dung :

- Thứ nhất : việc chọn nội dung thảo luận giáo viên cần chọn bài, chọn vấn

đề thích hợp cho học sinh thảo luận Những bài cho học sinh thảo luậnthường là những bài không khó về mặt nội dung nhưng được nhiều ngườiquan tâm, có nhiều cách giải quyết khác nhau, nhiều hướng suy nghĩ vềmột vấn đề và đặt biệt gần gũi với học sinh

Đối với học sinh lớp 6 các em đã được làm quen với phương pháp nàyngay từ bậc tiểu học, nội dung thảo luận nhóm cần chú ý đến nội dung từ

dễ đến khó đòi hỏi học sinh phải chuẩn bị trước cho ví dụ minh họa vấn đềcần nêu ra

- Thứ hai : Cần lưu ý đên nội dung thảo luận là phải xem xét nguyên cứuxem học sinh biết gì, cảm thấy gì sẽ suy nghĩ gì về chủ đề nội dung đưa ra.Như vậy sẽ giúp cho học sinh đở khó khăn trong thảo luận nhóm, đở mấtthời gian, giáo viên sẽ chủ động trong việc chuẩn xác lại kiến thức, nộidung thảo luận giúp cho chúng ta tránh khỏi những nội dung chúng ta còn “mập mờ ”

- Thứ ba: Nội dung thảo luận có thể lấy từ sách giáo khoa, từ những vấn đềthực tế của địa phương của đất nước như chú ý đến những vấn đề có nhiềucách giải quyết

Từ nguyên tắc lựa chọn trên tôi xin đưa ra các nội dung có thể tíên hành

thực hiện các kỹ thuật dạy học tích cực trong dạy học địa lí 6 như sau :Bảng 1:

Bài Thảo luận ở

mục

Nội dung thảo luận

các hệ quả

9 1,2 -Phân tích nguyên ngân sinh ra các mùa và hiện

tượng ngày ngắn đêm dài theo mùa và rút ranhận xét nguyên nhân

12 1,2 - So sánh các quá trình tác động của nội lưc tới

địa hình

13 1 -Nhận biết khái niệm núi và các bộ phận của núi

14 1,2,3 -Phân biệt bình nguyên, cao nguyên, đồng bằng

17 I - Xác định vị trí , vai trò, đặc điểm các tầng của

khí quyển

19 2 -Phân tích các yếu tố về phạm vi hoạt động, thời

gian hoạt động, hướng và tính chất của một sốloại gió chính trên Trái Đất

20 1 - Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến luợng

mưa trên Trái Đất

23 I.2 - Dựa vào hình hoàn thành sơ đồ vòng tuần

hoàn nước.và phân tích các nhân tố ảnh hưởngđến chế độ nuớc sông

24 1,2,3 - Trình bày khái niệm Sóng, thủy triều và dòng

biển và phân tích các nguyên nhân và ảnhhưởng của Sóng, thủy triều và dòng biển tới đờisống và kinh tế

26 2 - Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình

thành đất

2/ Xây dựng nội dung để tiến hành thực hiện các kỹ thuật dạy học tích cực:

2.1: Dựa vào kênh hình:

Trong những năm học qua sách giáo khoa đã được thay đổi nhiều,đặc biệt là kênh hình ngày càng được chú ý nhiều hơn về số luợng và chấtlượng Kênh hình là nguồn cung cấp tri thức đồng thời là phương tiệnminh họa cho bài học; là nguồn cung cấp tri thức khi nó dùng để khai tháckiến thức địa lí, vừa là phương tiện minh họa khi nó chỉ được sử dụng đểlàm rõ nội dung đã được thông báo trước đó như : xác định vị trí , sự phân

bố sự vật hiện tượng địa lí Vì vậy, chúng ta cần sử dụng triệt để các hìnhảnh địa lí để giảng dạy trong các phương pháp nói chung và thảo luận nóiriêng

Chúng ta có thể sử dụng hình ảnh SGK, ngoài SGK để xây dựng nộidung cho hoạt động thảo luận

Qua hình ảnh các em sẽ phối hợp với nhau để hoàn thành công việcchung mà giáo viên giao cho Từ đó học sinh sẽ tìm ra kiến thức mà giáoviên muốn truyền đạt đến học sinh

Bài 14: Phân biệt bình nguyên, cao nguyên và đồng bằng Ta có thể sử dụng kênh hình sau để khai thác kiến thức:

2.2/ Dựa vào kênh chữ SGK:

-Bên cạnh kênh hình trong SGK được coi là phương pháp dạy họctối thiểu song lại hết sức cần thiết trong quá trình dạy học.Kênh chữ trongSGK cung cấp các tình huống, các thông tin đã được lựa chọn kỹ để giáoviên có thể tổ chức hướng dẫn học sinh thu thập tổng hợp và xử lí nhữngthông tin

- Kết hợp giữa kênh hình , kênh chữ trong sách giáo khoa giúp họcsinh lĩnh hội được những kiến thức mới, rèn luyện kĩ năng phân tích tranhảnh vùa rèn luyện kỉ năng thu thập xữ lí thông tin Đó là một trong nhữngnăng lực cần thiết của người lao động mới trong xã hội bùng nổ thông tin

2.3/ Dựa vào kiến thức thực tiễn :

- Kiến thức bên ngoài SGK thì vô cung phong phú không giới hạn

Do đó giáo viên nên chọn vấn đề thích hợp cho học sinh thảo luận Vấn dềkhông khó về nội dung đặc biệt vấn đề này phải gần gũi với học sinh

- Với chọn nội dung này giáo viên cần cho học sinh chuẩn bị trước

Từ đó học sinh ý thức được yêu cầu nội dung của thảo luận, các nguồn tàiliệu chính và nhiệm vụ của tập thể , cũng như từng cá nhân Có những bàiđòi hỏi học sinh phải tiến hành quan sát đối tượng cần thiết, phải thu thậpvật thể để minh họa khi thảo luận

3 Phương pháp tiến hành :

Cách chia nhóm : Tuỳ thuộc vào tình hình sĩ số của lớp mà giáo viên chia

mỗi nhóm 4 em hoặc 8 em, sao cho phù hợp với từng kỹ thuật dạy họckhác nhau

ư ớc 3 : các nhóm tiến hành thảo luận nhóm theo nội dung của phiếu và sự

phân công Khi tiến hành thảo luận nhóm trưởng phân công nhiệm vụ chocác thành viên trong nhóm

sau khi nhóm cử đại diện lên trình bày , giáo viên có thể thông báo cho cácnhóm khác việck kết thúc thảo luận bằng câu hỏi “ có ý kiến nào kháckhông trước khi chúng ta cần thống nhất ý kiến” để cho những học sinhchưa được nói biết ỉằng họ cần được nói ngay lúc đó

B ư ớc 6 : Giáo viên tổng kết thảo luận, bảo sung chuẩn xác kiến thức, cuối

buổi thảo luận giáo viên cần phải :

Tổng kết các ý kiến phát biểu , nêu lên một cách xúc tích và có hệthống những ý kiến thống nhất và chưa thống nhất Tham gia những ý kiếnchưa thống nhất, bổ sung thêm những ý kiến cần thiết (bằng phiếu thông tinphản hồi, phiếu thông tin phản hồi có thể giáo viên làm sẵn bằng bảng phụghi lại những ý chính ), những ý kiến chưa thống nhất có điều kiện thờigian, thì tiếp tục thảo luận cho đi đến thống nhất , những ý kiến chưa thốngnhất nhưng không còn thời gian thì có thể để thời gian sau sẽ thảo luận

Cuối cùng chúng ta có những ý kiến nhận xét ngắn gọn về tình hìnhlàm việc của các nhóm để kịp thời động viên khuyến khích làm việc tốt,

nên thực hiện “điểm cộng”cho các nhóm làm đúng và nhanh nhất ( Cộng

vào điểm miệng, điểm 15 phút ) và rút kinh nghiệm đối với những nhómchưa làm việc tốt

Sau đây tôi xin được đưa ra một số nội dung cụ thể, kèm mẫu phiếu học tập và một số thao tác tôi đã tiến hành trong việc áp dụng các

kỹ thuật dạy học tích cực vào việc giảng dạy môn Địa lí lớp 6(3 kỹ thuật):

4/ Vận dụng cụ thể:

4.1 Vận dụng kĩ thuật “ Các mảnh ghép”

Đây là kĩ thuật tổ chức hoạt động học tập hợp tác kết hợp giữa cá nhân, nhóm và liên kết giữa các nhóm nhằm giải quyết một nhiệm vụ phức hợp, kích thích sự tham gia tích cực của HS : nâng cao vai trò của cá nhân

trong quá trình hợp tác (Không chỉ nhận thức hoàn thành nhiệm vụ ở Vòng

1 mà còn phải truyền đạt kết quả và hoàn thành nhiệm vụ ở Vòng 2)

- Vòng 1 : Hoạt động theo nhóm, mỗi nhóm được giao một nhiệm vụ

Đảm bảo mỗi thành viên trong nhóm đều trả lời được tất cả các câu hỏi trong nhiệm vụ được giao, trình bày được kết quả câu trả lời của nhóm

- Vòng 2 : Hình thành nhóm mới (1 người từ nhóm 1, 1 người từ

nhóm 2 và 1 người từ nhóm 3 …), sau khi chia sẻ thông tin vòng 1, nhiệm

vụ mới sẽ được giao cho nhóm vừa thành lập để giải quyết và trình bày kết quả nhiệm vụ vòng 2 (Vòng đi đén kết quả chính của bài học) Theo sơ đồ sau:

Nội dung của phiếu học tập như sau:

Em hãy so sánh sự khác nhau của Bình nguyên, cao nguyên và đồi?

- Vòng 1: GV chia lớp thành 3 nhóm thực hiện nhiệm vụ sau:

+ Nhóm 1: Chỉ ra những dấu hiệu nhận biết Bình nguyên?

+ Nhóm 2: Chỉ ra những dấu hiệu nhận biết Cao nguyên?

+ Nhóm 3: Chỉ ra những dấu hiệu nhận biết Đồi?