Hướng dẫn học sinh ôn tập tốt nghiệp môn Ngữ Văn lớp 12 bằng sơ đồ tư duy

Vì vậy, trong phạm vi sáng kiến kinh nghiệm này, tôi cũng đãmạnh dạn đưa ra sáng kiến trong việc ôn thi tốt nghiệp môn Ngữ Văn là Hướng dẫn học sinh ôn tập tốt nghiệp môn Ngữ Văn lớp 12

A ĐẶT VẤN ĐỀ

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI:

Ngữ Văn là một môn học có ý nghĩa xã hội rất quan trọng Ở mỗi giai đoạn lịch

sử, môn Văn có vai trò và sứ mệnh riêng nhưng đều nhằm mục đích phục vụ cho sựphát triển của xã hội Vận mệnh của Tiếng Việt và nền quốc văn gắn liền với vậnmệnh của dân tộc Vì vậy, môn Ngữ Văn có vai trò, vị trí rất quan trọng trong nhàtrường nói chung và nhà trường trung học phổ thông nói riêng Vị trí của môn Văntrong nhà trường là giúp cho thế hệ trẻ thấy rằng, môn Văn là một nghệ thuật của cuộcsống, là quà tặng tinh thần, là kim chỉ nam của những tâm hồn đang lớn Vì thế đây làmột trong những môn học chính, quan trọng trong nhà trường

Tuy nhiên do sự phát triển và nhu cầu của xã hội hiện nay, khối C trong đó cómôn Văn bị thờ ơ, bị coi nhẹ Học sinh không còn đam mê, đeo đuổi môn Văn Trongkhi đó, chương trình Ngữ Văn lớp 12 lại liên quan trực tiếp đến việc thi tốt nghiệp-một kì thi rất quan trọng của học sinh Quan trọng bởi vì đó là kỳ thi đánh giá kết quảcủa một quá trình học tập dài của học sinh trong 12 năm Đó là một kỳ thi điều kiệncần thiết để học sinh bước những bước tiếp theo trên con đường chinh phục kiến thứccao hơn và thực hiện những ước mơ ở cổng trường đại học Nhưng trên thực tế, việc

ôn tập tốt nghiệp môn Ngữ Văn tại các trường trung học phổ thông lại không mấyhiệu quả Học sinh chưa hứng thú với tiết học, chưa chủ động nắm bắt, khắc sâu kiếnthức Tiết học chỉ đơn thuần là giáo viên làm sẵn và đọc cho học sinh chép lại Hoặcgiáo viên dạy lại những kiến thức đã dạy trong chương trình chính khóa Những cáchdạy học ấy hoàn toàn không đạt được kết quả theo mong muốn Thực tế ấy có lẽ phầnlớn do giáo viên chưa hướng dẫn cho học sinh những phương pháp, cách thức họcphù hợp, hiệu quả nên em không thích thú với việc học tập Vì vậy việc hướng dẫnhọc sinh ôn tập kiến thức Ngữ Văn thông qua những phương pháp học tập hiệu quả đểcác em nắm bài tốt, nhanh là rất cần thiết

Trên thực tế, cách thức, phương pháp sử dụng trong học tập quả thật rất nhiềunhưng không phải cách nào cũng tiện lợi, hiệu quả Nhưng quả thực sử dụng Sơ Đồ

các em khái quát kiến thức nhanh, gọn, bao quát, hệ thống giúp học sinh nắm bài tốthơn, nhanh hơn, rõ hơn Vì vậy, trong phạm vi sáng kiến kinh nghiệm này, tôi cũng đã

mạnh dạn đưa ra sáng kiến trong việc ôn thi tốt nghiệp môn Ngữ Văn là Hướng dẫn học sinh ôn tập tốt nghiệp môn Ngữ Văn lớp 12 bằng sơ đồ tư duy nhằm tạo hứng thú cho giờ ôn tập, giúp học sinh chủ động khắc sâu, ghi nhớ kiến thức Nó đã giải

quyết được nhiều khó khăn cho cả giáo viên và học sinh Hiệu quả dạy- học từ đó tăngtheo

II THỰC TRẠNG CỦA VIỆC ÔN TẬP TỐT NGHIỆP MÔN NGỮ VĂN

Như trên đã nói, môn Ngữ văn là môn học có vai trò rất quan trọng trong nhàtrường Đây là một môn học chính Vì thế môn Văn cũng là môn thi bắt buộc trongcác kì thi tốt nghiệp trung học phổ thông Chính vì vậy, hàng năm để chuẩn bị tốt cho

kì thi quốc gia này, các nhà trường trung học phổ thông đều tổ chức ôn tập thi tốtnghiệp phổ thông cho học sinh Tùy điều kiện của từng nhà trường, từng địa phương

mà việc tổ chức ôn tập thi tốt nghiệp có thể diễn ra ở những thời điểm khác nhau, vớilượng thời gian cũng khác nhau, có trường ôn dài suốt tám, chín tháng, có trường chỉ

ôn vài ba tháng hoặc một số buổi nhất định nào đó Trong đó, giờ ôn tập Ngữ Văn

chuẩn bị cho học sinh thi tốt nghiệp là giờ học ở đó giáo viên giúp các em củng cố, khắc sâu, hệ thống hóa kiến thức một cách đầy đủ nhất Đó cũng là những giờ học cần giáo viên hướng dẫn cho các em phương pháp học tập hiệu quả nhất, ghi nhớ bài dễ nhất, nhanh nhất Đồng thời những giờ ôn tập cũng là những tiết học cần giáo

viên rèn luyện cho các em những kĩ năng viết văn để các em có thể thành thục trongviệc dựng một đoạn văn, văn bản nghị luận Tất cả những nhiệm vụ trên đều hướngđến một mục đích duy nhất là giúp các em đạt điểm cao ở môn Ngữ Văn (tính từ điểm

5 trở lên), góp phần nâng cao tỉ lệ đậu tốt nghiệp của nhà trường

Tuy nhiên, điều đáng quan tâm ở đây là cách hướng dẫn học sinh ôn tập mônNgữ Văn của giáo viên Hầu hết trong các tiết ôn thi tốt nghiệp Ngữ Văn, giáo viênthường hệ thống lại những kiến thức đã học một cách sơ sài, hoặc dạy lại những kiến

đã học trong chương trình chính khóa Việc dạy lại ấy là sự lặp lại không cần thiết

học sinh chép lại làm tài liệu Cách ôn tập này cũng không cần thiết, không hiệu quả,bởi vì: thứ nhất học sinh không thể thuộc được bài văn mẫu của thầy cô, thứ hai, trênthị trường có rất nhiều loại sách sẵn những bài văn mẫu các em không cần những tiếthọc đến chỉ để chép bài; thứ ba, cách ôn tập ấy không rèn luyện được kĩ năng cho các

em Một số giáo viên khác lại tìm cách tải trên mạng, hoặc tìm những đề văn, dàn ý

có sẵn poto cho học sinh làm tài liệu và về nhà tự học

Thực ra, trong nhiều giờ ôn tập Ngữ Văn, nhiều giáo viên cũng đã cố gắng tìmcách hướng dẫn cho học sinh phương pháp học tập ngắn gọn theo phần mục Ở dạngnày, các đoạn văn hoặc câu văn ngắn được đánh số và sắp xếp theo trình tự Mỗi câuvăn chứa đựng một ý chính liên quan cần được học

Ví dụ:

Đây là phương pháp ghi chép và học tập theo kiểu truyền thống được hầu hếtgiáo viên và học sinh sử dụng Nhưng trên thực tế, hướng dẫn học sinh ôn tập tốtnghiệp theo phương pháp này vẫn chưa thực sự đạt hiệu quả, bởi vì, nội dung mà các

em cần nắm bắt ở dạng câu văn dài với nhiều từ ngữ nên các em phải mất nhiều thời

Viết về sông Đà, Nguyễn Tuân có nhiều phát hiện Hai nét tiêu biểu nhất của sông Đà là hung bạo và trữ tình.

1 Nét hung bạo của sông Đà:

- Sông Đà hung bạo với những thác nước “độc dữ, nham hiểm”

- Sông Đà hung bạo với những cái hút nước sẵn sàng nuốt chửng thuyềnbè

- Thạch trận sông Đà với bao nhiêu tướng dữ, quân tợn rình rập “tiêu diệttất cả thuyền trưởng, thủy thủ’

2 Sông Đà trữ tình:

- Sông Đà tuôn dài, tuôn dài như một áng tóc trữ tình,

- Sông Đà đằm đằm, ấm ấm như một cố nhân dịu dàng

- Sông Đà hoang sơ với những quãng sông thơ mộng như một bờ tiền sử

ẩn bên trong trí nhớ của họ, nó chỉ tận dụng được chức năng của não trái mà không tậndụng được các chức năng của não phải

Như vậy, tất cả những cách ôn tập trên của giáo viên đều khiến cho tâm lí ôntập thi tốt nghiệp của học sinh trở nên chán nản Đó là lí do trong những giờ ôn thi tốtnghiệp môn Ngữ Văn học sinh ngại học, chán học, bỏ học hoặc đến lớp chỉ ngồi chơi

Vì các em thấy buổi học không hiệu quả, không có ích lợi, không hứng thú Nếu xét vềmục đích ôn tập, những cách dạy trên cũng không đạt được hiệu quả ôn tập Học sinh

sẽ không thể củng cố, khắc sâu, hệ thống được kiến thức, không bao quát được bàihọc, chương trình học, không rèn được kĩ năng làm bài Hoặc nếu có hiểu bài thì việcghi nhớ bài học của các em cũng khó khăn vì lượng kiến thức được thầy cô cung cấprất nhiều, dài rất khó nhớ, khó thuộc Trong khi đó, kì thi tốt nghiệp có tới sáu môn thi,cộng với các môn thi khối của các em khiến áp lực về kiến thức, áp lực về thời gian,

áp lực về thi cử đè nặng lên vai học sinh Các em sẽ thấy rối, bù đầu nếu không đượcgiáo viên hướng dẫn học tập bằng những phương pháp khoa học, hiệu quả

Từ thực trạng trên, để giờ ôn tập tốt nghiệp môn Ngữ Văn đạt hiệu quả tốt hơn,

tôi đã mạnh dạn Hướng dẫn học sinh ôn tập tốt nghiệp môn Ngữ Văn lớp 12 bằng

sơ đồ tư duy nhằm khắc phục những hạn chế của cách dạy thông thường, đưa chủ thể

của hoạt động "học" cuốn hút vào các hoạt động học tập do giáo viên tổ chức vàhướng dẫn Những tiết ôn tập văn học được tổ chức theo cách thức này có thể xem như

một món ăn tinh thần mới lạ, nhằm kích thích hứng thú của học sinh trong quá trình

ôn tập, đồng thời tạo ra một bầu không khí vui tươi, hào hứng để khắc sâu kiến thức

để các em ghi nhớ kiến thức nhanh, nhiều, hiệu quả

B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ HƯỚNG DẪN HỌC SINH ÔN TẬP TỐT NGHIỆP MÔN NGỮ VĂN LỚP 12 BẰNG SƠ ĐỒ TƯ DUY

I SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG HỌC TẬP:

1 Sơ đồ tư  duy:

Nghiên cứu về hoạt động của bộ não người, người ta chỉ ra rằng bộ não hoạtđộng gồm hai nhánh:

- Não phải nhạy cảm với các thông tin về màu sắc, nhịp điệu, hình dạng, tưởng tượng,

… sẽ tác động kích thích não trái

- Não trái thích hợp với các từ ngữ, con số, tư duy, phân tích, … cho ra sản phẩm

Do đó người ta tìm cách kích thích não phải tốt nhất Trình bày vấn đề theo sơ

đồ, biểu đồ bao giờ cũng gây hứng thú Trong các hình thức ấy, Sơ Đồ Tư Duy mà tácgiả Tony Buzan đưa ra được đánh giá cao nhất và đã trở thành công cụ làm việc hiệuquả của hàng triệu người trên thế giới Sơ Đồ Tư Duy (phát minh bởi Tony buzan)chính là công cụ ghi chú tuyệt vời giúp chúng ta đạt được tất cả các yếu tố trên Đóchính là lí do tại sao Sơ đồ Tư Duy được gọi là công cụ ghi chú tối ưu

Sơ đồ tư duy đặc biệt phù hợp cho việc đọc, ôn tập, ghi chú và luyện thi Sơ

đồ tư  duy giúp học sinh quản lý thông tin hiệu quả và gia tăng cơ hội thành công.Trên thực tế, những học sinh, sinh viên từng sử  dụng Sơ đồ Tư duy cho biết, họ cảmthấy tin tưởng khi áp dụng phương pháp học này, nhận ra mục tiêu mình đề ra khả thi

và hiểu rằng mình đi đúng hướng

2 Tác dụng của sơ đồ tư duy trong học tập.

2.1 Sơ đồ tư duy giúp chúng ta tiết kiệm thời gian vì nó chỉ tận dụng các từ khóa.

Nhờ vào việc tận dụng những từ khóa và hình ảnh sáng tạo, một khối lượngkiến thức lớn sẽ được ghi chú hết sức cô đọng trong một trang giấy, mà không bỏ sótbất kì một thông tin quan trọng nào Tất cả những thông tin cần thiết để đạt điểm caotrong kì thi vẫn được lưu giữ nguyên vẹn những chi tiết nhỏ nhặt nhất

2.2 Sơ đồ tư duy tận dụng được các nguyên tắc của trí nhớ siêu đẳng

Ngoài việc tận dụng các từ chìa khóa, Sơ đồ Tư Duy còn tận dụng được cácnguyên tắc của Trí Nhớ Siêu Đẳng, và nhờ đó tăng khả năng tiếp thu và nhớ bài nhanhcủa học sinh

Sơ đồ Tư Duy tác động vào sự hình dung của học sinh nhờ những hình ảnh,những màu sắc của nó Sơ đồ Tư Duy như một bức tranh lớn đầy màu sắc hơn là mộtbài học khô khan

Sơ đồ Tư Duy tác động lên sự liên tưởng của học sinh, nó hiển thị sự liên kếtgiữa các ý tưởng một cách rất rõ ràng

Sơ đồ Tư Duy làm nổi bật sự việc, nổi bật các ý tưởng trọng tâm bằng việc sửdụng những màu sắc, kích cỡ, hình ảnh đa dạng Nó giúp học sinh tạo ra một bức tranhmang tính lí luận, liên kết chặt chẽ những kiến thức mà các em được học

Sơ đồ Tư Duy sẽ giúp cho học sinh một phương pháp rèn luyện trí nhớ, mộtphương pháp tổng hợp kiến thức và một kỹ năng trình bày vấn đề Bởi vì với cách thểhiện gần như cơ chế hoạt động của bộ não, Sơ Đồ Tư Duy sẽ giúp các em:

Vì thế những kiến thức cơ bản học sinh đã nắm bắt được, nhưng các em có thể khôngnhớ rõ, hoặc nắm chưa tốt, chưa hệ thống Vì thế, giáo viên cần ôn tập cho các em

Nhưng kiến thức trong chương trình Ngữ Văn lớp 12 rất rộng, nhiều Số lượng

ấy được thể hiện ngay trong từng bài học, từng phần, từng học kì Với lượng kiến thứclớn như vậy học sinh nếu không được hướng dẫn tận tình, khoa học thì học sinh khólòng nắm bắt tốt Nhất là các em không thể ngồi học thuộc lòng những bài văn được

Vì vậy, giáo viên cần hướng dẫn các em cách ôn tập, cách ghi nhớ kiến thứcngắn gọn nhất, nhanh nhất, hiệu quả nhất Từ tác dụng của Sơ Đồ Tư Duy trong học

tập (đã được trình bày ở trên – mục I), tôi thấy rằng nên sử dụng Sơ Đồ Tư Duy để

hướng dẫn học sinh ôn tập tốt nghiệp môn Ngữ Văn lớp 12, vì nó sẽ khắc phục đượcnhững hạn chế của cách ghi nhớ, học tập theo kiểu truyền thống, đồng thời giúp họcsinh: tiết kiệm được thời gian, ghi nhớ tốt hơn, các em nhìn được bức tranh tổng thể vềchương trình, về bài học và các em có thể động não về một vấn đề phức tạp

III HƯỚNG DẪN HỌC SINH ÔN TẬP TỐT NGHIỆP MÔN NGỮ VĂN LỚP 12BẰNG SƠ ĐỒ TƯ DUY

1 Hướng dẫn học sinh củng cố kiến thức bằng Sơ Đồ Tư Duy:

1.1 Sơ Đồ Tư Duy tổng quát về chương trình Ngữ Văn lớp 12:

1.1.1.Trong buổi ôn tập đầu tiên, học sinh cần có cái nhìn khái quát về chươngtrình Ngữ Văn lớp 12, phần liên quan đến nội dung thi của các em Đây là buổi họcđầu tiên nên các em chưa biết vẽ sơ đồ, chưa bao quát được chương trình nên giáoviên vừa vẽ, vừa giới thiệu chương trình để học sinh nhận bước đầu tiếp cận với Sơ Đồ

Tư Duy và hình dung ra nội dung chương trình cần ôn tập cho thi tốt nghiệp

Bước 1: Giáo viên giới thiệu chương trình: Ngữ Văn 12- vẽ chủ đề ở trung tâm

Bước 2: Giáo viên giới thiệu các nội dung lớn trong chương trình Ngữ Văn 12- vẽ

thành hai nhánh: Đọc văn và Làm văn

Bước 3: Từ nội dung lớn giáo viên giới thiệu các thể loại và các tác phẩm cần ôn

Sơ Đồ Tư Duy tổng quát chương trình Ngữ Văn lớp 12 cần ôn tập:

1.1.2 Mục đích của Sơ Đồ Tư Duy tổng quát này là thông qua sơ đồ, học sinh

sẽ hình dung ra nội dung chương trình cần ôn tập cho thi tốt nghiệp; Học sinh bướcđầu tiếp cận với sơ đồ tư duy, bước đầu hình dung ra cách vẽ, cách đọc

1.2 Hướng dẫn học sinh củng cố kiến thức bài học bằng sơ đồ tư duy:

Tất cả những bài học cụ thể trong chương trình Ngữ Văn lớp 12 đều được giáoviên dạy học tỉ mỉ trong chương trình chính khóa Vì vậy, nếu giáo viên tiếp tục làmcông việc giảng dạy trong những tiết ôn tập tốt nghiệp là việc làm lặp, thừa và khôngcần thiết Những việc cần làm của giáo viên trong các tiết học này là giúp học sinhcủng cố kiến thức cho hệ thống để các em được khắc sâu kiến thức, là hướng dẫn chocác em cách ghi nhớ kiến thức hiệu quả nhất Vì vậy, trong những tiết ôn tập này, giáo

viên yêu cầu tất cả học sinh đều phải mang vở soạn, vở ghi Ngữ Văn và sách Hướng dẫn ôn thi tốt nghiệp trung học phổ thông môn Ngữ Văn (năm 2010-2011) để

phục vụ cho việc ôn tập

Để củng cố kiến thức mỗi bài học, giáo viên hướng dẫn cho các em vẽ sơ đồ tưduy cho mỗi bài, chủ yếu là những bài đọc văn

Bước 1: Hướng dẫn học sinh xác định và vẽ chủ đề trung tâm:

- Chủ đề trung tâm của mỗi bài học nên lấy chính tên bài

- Vẽ tên bài ở trung tâm

Ví dụ: Chủ đề trung tâm của bài Vợ nhặt

Bước 2: Hướng dẫn học sinh xác định nội dung của chủ đề và cách vẽ:

Nội dung của từng bài được cụ thể trong cuốn sách Hướng dẫn ôn thi tốt nghiệp trung học phổ thông môn Ngữ Văn (năm 2010-2011) Mỗi tác phẩm thường

có hai nội dung lớn: về tác giả, về tác phẩm

Vẽ hai nội dung thành hai nhánh lớn tương đương nhau trong chủ đề

- Về tác giả thường có những ý chính sau: tên tác giả, quê quán, gia đình, đề tài sáng tác, hình tượng nhân vật, thể loại sáng tác Tùy từng tác giả cụ thể mà

Ví dụ: Các nội dung lớn trong chủ đề trung tâm bài Vợ nhặt:

Bước 3: Hướng dẫn học sinh xác định những ý cụ thể trong nội dung:

Để học sinh xác định được các ý cụ thể, giáo viên hướng dẫn các em đọc từng

nội dung bài học trong vở ghi và sách Hướng dẫn ôn thi tốt nghiệp trung học phổ thông môn Ngữ Văn (năm 2010-2011) và gạch chân những từ biểu thị các ý cụ thể

trong nội dung Từ đó hướng dẫn các em vẽ các nhánh chi tiết

Chẳng hạn đoạn văn dưới đây:

Bước 1: Giáo viên cho học sinh đọc đoạn văn, yêu cầu các em xác định các từ

khóa chỉ tên các nhân vật (từ in đậm gạch chân)

Bước 2: Từ tên các nhân vật, học sinh gạch chân những từ ngữ quan trọng (từ

khóa) thể hiện đặc điểm, tính cách, của từng nhân vật (từ gạch chân)

Bước 3: Từ đoạn văn trên, ta có sơ đồ sau- tập trung vào nhánh: Các nhân vật

Tràng là dân ngụ cư, lại xấu xí, sống trong một gia đình nghèo truyền kiếp có

vợ gây ngạc nhiên cho hàng xóm Họ ngạc nhiên vì một người nghèo như Tràng bỗngnhiên lại có vợ, nhất là trong hoàn cảnh nạn đói đang đe dọa cuộc sống của tất cả mọingười Việc nhặt vợ ấy thể hiện khao khát hạnh phúc lứa đôi, hạnh phúc gia đình củaanh

Người đàn bà nhận lời làm vợ Tràng được miêu tả như một người vô danh,

không tên tuổi Chị không có công ăn việc làm, ngồi vêu ở cửa nhà kho, tính khí lạicong cớn, táo bạo Chỉ gặp hai lần, chị đã không khách khí ăn liền một lúc bốn bát bánhđúc Rồi theo câu gợi ý của Tràng, chị đồng ý theo Tràng về làm vợ Đúng là anh ta đãnhặt được chị như người ta nhặt một đồ vật vô chủ rơi vãi Từ một con người chaochát, chỏng lỏn, cong cớn, chị trở thành rụt rè, dịu dàng, đúng mực

Bà cụ Tứ thấy con mình bỗng nhiên có vợ thì ngạc nhiên Bà buồn vui, mừng lo

lẫn lộn, nhưng nếu trên hết bà vẫn vui vì người con trai nghèo, thô kệch đã có vợ Niềmvui khiến bà cũng rạng rỡ hẳn lên Bà gieo vào lòng con niềm tin vào tương lai Tâmtrạng đó thể hiện tình cảm chân thành, đôn hậu của người mẹ nghèo