QUẢN LÝ DI SẢN KIẾN TRÚC ĐÔ THỊ ĐỀ TÀI CHÙA KHMER

Chùa Khmer là sự tổng hòa các sắc thái riêng của văn hóa Khmer gồm: Phong tục, tập quán, hoạt động tôn giáo, tín ngưỡng, các loại hình nghệ thuật dân gian, kiến trúc và điêu khắc, hội họa...Đã từ lâu ngôi chùa Khmer là thế đối trọng với những ồn ào của cuộc sống, ngôi chùa Khmer thông qua các vị sư sãi đã góp phần làm lành mạnh các quan hệ xã hội, mỗi khi nó bị xâm phạm, bị tổn thương, ngôi chùa là nơi làm trong sạch bầu không khí cộng đồng, là nơi tĩnh tâm, làm dịu đi những căng thẳng trong tâm hồn. Đạo Phật tiểu thừa mang tính xã hội hóa, nó bám rễ sâu vào đời sống của con người, với tư tưởng nhập thế, theo lẽ sống an bằng, vị tha, vô tư, hỷ xả; các vị sư Khmer với triết lý sống làm phước, họ quan tâm đến đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân trong phum sóc, có mặt trong những lúc người dân khó khăn nhất và không đòi hỏi một điều kiện gì.

QUẢN LÝ DI SẢN

KIẾN TRÚC ĐÔ THỊ

ĐỀ TÀI CHÙA KHMER

N i dung ội dung

I Giới thiệu sơ lược về chùa khmer: 3

1) Định nghĩa 3

2) Những đặc trưng văn hóa của chùa Khmer 4

3) Những chức năng của chùa Khmer 15

II Quá trình trùng tu 20

III Kết luận 20

2

I Giới thiệu sơ lược về chùa khmer:

Chùa Khmer là sự tổng hòa các sắc thái riêng của văn hóa Khmer gồm:Phong tục, tập quán, hoạt động tôn giáo, tín ngưỡng, các loại hình nghệ thuậtdân gian, kiến trúc và điêu khắc, hội họa

Đã từ lâu ngôi chùa Khmer là thế đối trọng với những ồn ào của cuộc sống,ngôi chùa Khmer thông qua các vị sư sãi đã góp phần làm lành mạnh cácquan hệ xã hội, mỗi khi nó bị xâm phạm, bị tổn thương, ngôi chùa là nơi làmtrong sạch bầu không khí cộng đồng, là nơi tĩnh tâm, làm dịu đi những căngthẳng trong tâm hồn

Đạo Phật tiểu thừa mang tính xã hội hóa, nó bám rễ sâu vào đời sống củacon người, với tư tưởng nhập thế, theo lẽ sống an bằng, vị tha, vô tư, hỷ xả;các vị sư Khmer với triết lý sống làm phước, họ quan tâm đến đời sống vậtchất và tinh thần của nhân dân trong phum sóc, có mặt trong những lúcngười dân khó khăn nhất và không đòi hỏi một điều kiện gì

Nhà chùa có chức năng là một ngôi trường dạy chữ, dạy đạo lý, đóng vai tròcủa một thiết chế giáo dục, do vậy càng làm tăng thêm sự kính trọng củanhân dân với các nhà sư và ngôi chùa Khmer

1) Định nghĩa

Chùa là một công trình kiến trúc phục vụ mục đích tín ngưỡng Chùa đượcxây dựng phổ biến ở các nước Đông Á và Đông Nam Á như Trung Quốc,Nhật Bản, Việt Nam và thường là nơi thờ Phật Tại nhiều nơi, chùa có nhiềuđiểm giống với chùa tháp của Ấn Độ, vốn là nơi cất giữ Xá-lị và chôn cấtcác vị đại sư, thường có nhiều tháp bao xung quanh Chùa là nơi tiêu biểucho Chân như, được nhân cách hóa bằng hình tượng một đức Phật được thờngay giữa chùa Nhiều chùa được thiết kế như một Man-đa-la, gồm một trục

ở giữa với các vị Phật ở bốn phương Cũng có nhiều chùa có nhiều tầng, đạidiện cho Ba thế giới (tam giới), các cấp bậc tiêu biểu cho Thập địa của BồTát Có nhiều chùa được xây tám mặt đại diện cho Pháp luân hoặc Bát chínhđạo Chùa còn là nơi tập trung của các sư, tăng, (hay ni nếu là chùa nữ) sinhhoạt, tu hành, và thuyết giảng đạo Phật Tại nơi này, mọi người kể cả tín đồhay người không theo đạo đều có thể đến thăm viếng, nghe giảng kinh haythực hành các nghi lễ tôn giáo

Người Khmer đến việt nam khi nào ? Họ đã làm gì ?

• Người Khmer chỉ thực thụ định cư ở Nam Bộ từ đầu thế kỷ XVI, tức

sau khi vương quốc Chân Lạp bị người Xiêm đánh bại, phải dời đôđến Phnom Penh ngày nay vào năm 1434, và chuyển trọng tâm đấtnước từ Tây Bắc xuống Đông Nam Biển Hồ Theo truyền thống, nơi

họ chọn để định cư là các vùng đất cao ở Nam Bộ, tạo thành các khuvực cư trú tập trung ở Sóc Trăng, Trà Vinh, An Giang và rải rác ở cácnơi khác Bộ máy hành chánh được thiết lập đến cấp srok (xứ), vàđược nối dài với bộ máy tự quản ở cấp khum (xã), phum (buôn) vàmột mạng lưới chùa chiền dày đặc

• Khi người Khmer định cư tại đây họ mang theo những nét văn hóamới từ sinh hoạt hàng ngày tới vấn đề tâm linh

2) Những đặc trưng văn hóa của chùa Khmer

• Chùa người Khmer có một giá trị cao về giá trị mỹ thuật Phật Giáo

• Một ngôi chùa Khmer là sự tổng hợp hài hòa về những yếu tố tạohình, tạo dáng, điêu khắc, kiến trúc, hội họa

• Chùa Khmer thường được kiến lập trên một khu đất khá rộng rãi trongmỗi địa phương Có nhiều khu vực chục rộng đến hàng chục mẫu tây.Với cảnh quan đó, chung quanh một ngôi chùa thường trồng nhiềuloại cây to như thốt nốt, dầu, sao, những cây đặc sản miền Nam

• Mỗi ngôi chùa Khmer thường bao gồm nhiều khu vực kiến trúc như:khu chánh điện, sala, nhà tăng, nhà tu thiền định, nhà thiêu hương vànhững tháp thờ

• Trước chùa thường là cổng (tam quan) trang trí hoa văn theo kiểu kiếntrúc đền tháp Kampuchia Vì là nơi cúng bái, hành lễ và cầu đảo, chonên chánh điện giữa vị trí trung tâm của ngôi chùa

• Những nền chùa Khmer thường được xây cất hơn mặt đất thường làmột mét; phần để gia tăng vẻ tôn nghiêm; phần để tránh mùa lũ lụt a) Đặc trưng về điêu khắc – kiến trúc

Mỗi ngôi chùa là một công trình kiến trúc có nhiều giá trị thẩm mỹ Nơiđây tập hợp nhiều nhất các yếu tố tạo hình trong nghệ thuật kiến trúcKhmer, đặc biệt là hoa văn - một trong những yếu tố quyết định vẻ lộnglẫy và bản sắc của ngôi chùa

4

Người Khmer lấy việc trang trí trên hoa văn làm thước đo giá trị củachùa.

Hoa văn trang trí rất đa dạng, nhiều bố cục phức tạp, gợi nên những hìnhtượng có sẵn trong thiên nhiên, trong cảnh quan mà người Khmer đã sinhhoạt Trong các hoa văn bằng gỗ còn lại trong các ngôi chùa cổ, chúng tacòn được chiêm ngưỡng kỹ thuật sơn son thếp vàng Chứng tỏ một điềurằng, người Khmer không chỉ sáng tạo cái đẹp nhờ vào chất liệu sẵn có,

mà họ còn có kỹ thuật sơn và dát vàng trên gỗ

Về sau, nhờ sự cải tiến kỹ thuật, các nguyên vật liệu mới xâm nhập làmcho nghệ thuật chế tác trên gỗ giảm dần Người thợ chuyển đổi dần vậtliệu Việc sáng tạo giờ đây trở thành sản xuất hàng loạt theo những chủ

đề mới Sự chuyển đổi này, nhược điểm thì nhiều nhưng ưu điểm cũngkhông phải là không có Tuy giảm thiểu đi cái hồn, cái đẹp của tác phẩmnhưng đa số vẫn giữ nguyên được các đường nét vốn có Các chất kếtdính công nghiệp được phối hợp với nhau như: Vôi, bột giấy, đất sétđược trộn lẫn với nhau tạo thành một hỗn hợp kết dính gọi là hồ Bata Từchất này người thợ đổ vào khuôn xi măng tạo ra những tác phẩm hàngloạt Thời gian sau này, người thợ chuyển sang dùng luôn hỗn hợp ximăng và cát để thay thế chất Bata vì chất này cũng không chịu nổi với sựbào mòn của thời gian và thời tiết

• Về kiến trúc, ngôi chùa Khmer được xem như một bảo tàng hoàn hảo

cả về giá trị văn hóa vật chất lẫn tinh thần, cả về lịch sử lẫn nghệ thuật

• Từ cổng chùa (Khă-Lôông-Thă-Via) đến kiến trúc Chánh điện Vihear) từ kiến trúc Sala đến kiến trúc nhà Tăng (Kodh), mỗi côngtrình đều là một chỉnh thể mỹ thuật hoàn hảo nó chứa đựng triết lý sâu

(Pré-xa với trái tim đầy nhiệt huyết và bàn tay điêu luyện của nghệ nhânngười Khmer

• Những bức tượng Phật trang nghiêm với tòa sen đồ sộ tỏa sáng sựthông thái và lòng nhân hậu từ bi, với những hình tượng chim thần(Krud-garuda) ưỡn ngực đỡ lấy mái chùa thật khỏe khoắn và dũngmãnh với hình tượng rắn thần NaGa được gắn lên mái chùa, cong vút,

vẽ lên nền trời xanh một đường cong kỳ ảo, như mời gọi đức Phật hãydừng lại để ban phước cho dân lành

• Có lẽ, một ấn tượng làm ta ngỡ ngàng và lưu luyến không nguôi đó lànhững dải hoa như bất tận, họa tiết tinh xảo và quyến rũ lòng người

• Hoa văn dây leo Pha-nhi-vo, Pha-nhi-pha-lơng, hoa văn có dạng nhưngọn lửa đang uốn lượn, hoa Đok-chăn-hiên loài hoa thật thanh khiếtgiản dị, với 4 cánh thể hiện cho 4 phương trời quanh núi vũ trụ Mêru,rồi hoa văn Tuông-Hok, hoa sen, tượng đầu rồng, Kenno tất cảđược thể hiện hết sức sinh động, với màu sắc nguyên thể, tương phản,cực kỳ rực rỡ, đã phản ánh cảm xúc và tâm hồn thuần hậu, chân chấtcủa người Khmer, nó là bản sắc, là cốt cách tạo nên nền văn hóa dân

tộc độc đáo và bền vững, trải với thời gian nền văn hóa ấy chỉ càngđẹp thêm mà không mất đi.

• Chánh điện chùa thường có ba bậc: mỗi bậc được bao quanh bằng mộtvòng rào xây bằng gạch Những hàng rào đều theo đúng các hướngđông, tây, nam, bắc; mỗi hướng đều có cửa ra vào, trang trí mỹ thuật

•

Ngôi chùa Khm Chùa là một quần thể kiến trúc mang đậm nét văn hóa củangười Khmer với các họa tiết độc đáo được thể hiện trên mái vòm, các hàngcột, vách

Chùa gồm chính điện, sala, nhà ở của các sư sãi, tháp để cốt, am Chínhđiện nằm ở vị trí trung tâm của khuôn viên chùa có bậc tam cấp từ mặt đấtdẫn lên nền cao 1.5m

Bên ngoài chính điện có hành lang bao quanh Bên trong là hai hàng cột cao

to nâng đỡ mái chùa nhiều tầng chồng lên nhau, tạo ra khoảng không giancao vút, rồi hình thành một đỉnh nhọn tượng trưng cho ngọn núi Tudi củanhà Phật Giữa chính điện đặt một bàn thờ với một tượng Phật Thích Ca tolớn ngồi ở trung tâm, hai bên có trang trí thêm tượng rắn Naga bảo vệ ĐứcPhật toạ thiền Bên dưới bàn thờ là các tượng Phật trong nhiều tư thế khácnhau thể hiện cho các hóa thân tiền kiếp của Đức Phật Bàn thờ Phật đượctrang trí với nhiều hoa văn, điêu khắc tỉ mĩ Trên vách, trần và hàng cột trangtrí bằng nhiều màu sắc sặc sỡ hoặc bằng các bích họa

Trong gian Sala có bàn thờ Phật và ghế ngồi, là nơi các tín đồ bàn bạc,chuẩn bị trước khi lên chính điện hành lễ Trên vách và trần Sala cũng đượctrang trí các họa tiết, các bích họa Chùa có khu vực hỏa thiêu với một nhàthiêu kiến trúc đơn giản, nằm xa trung tâm chùa Tháp để cốt được xây cấttrong khuôn viên chùa, quanh chính điện

Ngoài nhiệm vụ chính là thực hiện các hoạt động tôn giáo, chùa còn là trungtâm văn hóa giáo dục dành cho người Khmer sống quanh vùng

Cấu trúc bộ vì kèo của chính điện được chia làm nhiều phần: đơn hoặc képtùy theo mái Riêng bộ mái có kiến trúc khá phức tạp và độc đáo Khungthường làm bằng gỗ quý và lợp ngói Có khi toàn bộ mái được đổ bêtôngthành mặt phẳng nghiêng và gắn thêm ngói nam cho giống vảy rắn thầnNaga Bộ mái chia làm ba cấp, mỗi cấp lại chia làm ba nếp Nếp giữa lớnnhất Hai mái trước và sau hợp thành một góc 60 độ Các mái vừa so le vừa

có độ dốc khác nhau nên tránh sự đơn điệu, tạo ra nét đẹp và vui mắt Để tạonét duyên dáng, ấn tượng, các nghệ nhân đã đắp chạm hình rồng và hoa lácách điệu ở góc đao

8

Còn ở các đầu kìm, các góc bờ nóc bao giờ cũng được chạm trổ hoặc đắpnhững "đuôi rồng" nhọn dần, trơn, lượn vút lên khá cao Bờ dải các mái làthân rồng nằm thoai thoải như đang trườn mình từ nóc xuống bờ hiên, vớinhững vây tỉa rõ từng cái, đều đặn uốn cong lên như những ngọn lửa cuồncuộn cháy Đầu rồng (tức rắn thần Naga) được gắn ở góc đao mỗi mái trong

tư thế nhìn lên Đây cũng là hình ảnh chiếc thuyền đang bơi

b) Tính biểu trưng

Mái chùa Khmer là phần kiến trúc và trang trí nổi tiếng trong toàn bộ, cấutrúc khá phức tạp và độc đáo Khung mái thường dùng toàn loại gỗ quý, lợpngói Có một số chùa lớn toàn thể bộ mái được đúc liền bằng xi măng vàgạch nhiều màu

Qua một số mẫu trang trí tiêu biểu ở các chùa Khmer Nam bộ, chúng ta thấyhoa văn trang trí có những bố cục điển hình như: bố cục thành dãy, bố cụchình tam giác là phổ biến nhất Người Khmer quan niệm hình tam giác làhoàn thiện nhất, ở đó chứa đựng cái đẹp hoàn mỹ Nghĩa biểu trưng của tamgiác tương ứng với nghĩa biểu trưng của con số 3 Trong đạo Hindu thần linhtối thượng cũng hiện hình thành ba: Brahma - Vishnu - Siva Phật giáo cũng

có câu: “hoàn kết trong tam bảo Treraphona (Phật - Pháp - Tăng), thời gianphân ba TriKala: Quá khứ - Hiện tại - Vị lai

10

Hoa văn chạm gỗ còn lại ở đầu hồi ở chùa Khmer

Hình tam giác còn gắn liền với ngọn lửa thiên của đạo Hindu, mà đức Phậtthay bằng ngọn lửa thiêng bên trong Các diềm mái, góc giữa hai mái, đầucột, chân cột, cánh cửa đều được khai thác sinh động bằng những hình ảnhtrang trí lấy cảm hứng từ cuộc đời đức Phật và hoa lá, mây, nước trong đờisống cộng đồng của người Khmer với ý tưởng vươn tới đỉnh cao tuyệt đốicủa cái đẹp, của chân lý mà lối bố cục hình tam giác chi phối tất cả Bố cụctam giác này đã tạo nên sắc thái riêng cho những ngôi chùa Khmer một vẻđẹp thuần khiết và ít thấy ở những công trình tôn giáo ở các tộc khác củanước ta

Kiểu trang trí đầu hồi bằng xi măng đúc khuôn sau này

Ngoài ra, bố cục từng dãy đường diềm có mặt khắp nơi trong mỗi ngôi chùa

Từ những cây cột, hàng rào, khung cửa, nóc mái, vách tường đều phô bàycác họa tiết trang trí

Góc nóc chùa trang trí các tượng tiên nữ Keyno có tư thế ngồi hình khối

12

Tượng rắn thần Naga trang trí trên nền hình tam giác

Tượng chim thần Krud dưới nóc mái có hình tam giác ngược

14

• Những kiến trúc chùa chiền Khmer, thì sala là ngôi nhà xây đầu tiênkhi dựng chùa; sala cũng được là kiểu "nhà hội" của Phật tử, giảngđường của những sư sải Sala cũng là nơi tiếp khác trong những ngàyđại lễ Phật Giáo;

• Có nhiều trường hợp sala được ngăn chia thêm những gian phòng nhỏcho chư tăng hay nơi ngụ tạm cho khách thập phương

3) Những chức năng của chùa Khmer

• Chùa đối với người Khmer mang một tình cảm sâu sắc Người Khmer

có câu nói: “Sống vào chùa gửi thân, chết vào chùa gửi cốt” Chùakhông những là trung tâm sinh hoạt tôn giáo mà còn là trung tâm sinhhoạt văn hóa của người Khmer.”

• Ngôi chùa là nơi làm trong sạch bầu không khí cộng đồng, là nơi tĩnhtâm, làm dịu đi những căng thẳng trong tâm hồn Người Khmer bảo

vệ ngôi chùa như bảo vệ cuộc sống của chính mình, họ chấp nhận sựtúng thiếu trong phum sóc, nhưng no đủ, đẹp đẽ cho chùa Ngôi chùatrở thành một nơi ẩn chứa sức mạnh tinh thần, nền tảng đạo đức, luânlý

• Với người Khmer từ lúc sinh ra, trưởng thành cho đến lúc qua đời,mọi sự buồn vui đều diễn ra ở ngôi chùa

• Các vị sư Khmer với triết lý sống làm PHƯỚC, họ quan tâm đến đờisống vật chất và tinh thần của nhân dân trong phum sóc, có mặt trongnhững lúc người dân khó khăn nhất và không đòi hỏi một điều kiện gì a) Văn hóa

Chùa Khmer là sự tổng hòa các sắc thái riêng của văn hóa Khmer gồm:Phong tục, tập quán, hoạt động tôn giáo, tín ngưỡng, các loại hình nghệ thuậtdân gian, kiến trúc và điêu khắc, hội họa

b) Tôn giáo

• Chùa trở thành một trung tâm sinh hoạt văn hóa cộng đồng; ngườiKhmer thường có câu "kon lóengana, niêm Khmer, kon lóeng nưng,niêm watt" (nơi nào có người Khmer, nơi ấy có chùa)

• Đạo Phật tiểu thừa mang tính xã hội hóa, nó bám rễ sâu vào đời sốngcủa con người, với tư tưởng nhập thế, theo lẽ sống an bằng, vị tha, vô

tư, hỷ xả;

16

Tượng Phật trên tường rào quanh chánh điện

c) Giáo dục

• Nhà chùa có chức năng là một ngôi trường dạy chữ, dạy đạo lý, đóngvai trò của một thiết chế giáo dục

B) Chùa Chăntarăngsây ( chùa khmer):

Được biết, vào thập niêm 40 của thế kỷ 20, nhằm đáp ứng nhu cầu tâm linh,sinh hoạt tôn giáo và nghi lễ truyền thống của đồng bào dân tộc Khmer tại

đô thành Sài Gòn, năm 1946 HT Lâm Em và chư Tôn đức trưởng lão Phậtgiáo Nam tông Khmer Nam bộ tiến hành xây dựng chùa Chăntarăngsây( chùa khmer) bằng vật liệu bán kiên cố Từ năm 1950 đến 1953, chùaChăntarăngsây xây dựng kiên cố chánh điện, các công trình phụ trợ khácnhư Sala, trường Giáo lý, Tăng xá …

18

Năm 1979, HT Lâm Em viên tịch, HT Uôl Srey làm trụ trì và duy tu sửachữa một số hạn mục của chùa Năm 1995, HT Uôl Srey viên tịch, Sư cảEkasuvanna – Danh Lung làm trụ trì và tiếp tục công việc duy tu của HT.Uôl Srey thực hiện chưa xong

Theo dòng thời gian, tuy chùa Chăntarăngsây luôn được duy tu, sửa chữanhưng không tránh khỏi sự xuống cấp nghiêm trọng, cần được đại trùng tu.Năm 2008, UBND Tp Hồ Chí Minh cho phép chùa Chăntarăngsây đại trùng

tu chánh điện, xây mới công tam quan và những công trình khác của chùa đểgóp phần vào mỹ quan chung của Thành phố, giữ gìn và phát huy những nétvăn hóa, lễ hội của đồng bào Khmer đang sinh sống, học tập, làm việc tại

Tp Hồ Chí Minh

Sau gần 2 năm thi công, chánh điện, cổng tam quan chùa Chăntarăngsây đãhoàn tất và đưa vào sử dụng với tổng kinh phí gần 800 triệu đồng

Chánh điện Chùa Candaransì (Chantarăngsây) –

164/235, Trần Quốc Thảo, F.7, Q.3, Tp HCM

II Quá trình trùng tu

• Phương pháp trùng tu: là phương pháp bảo quản

• Mục đích chính của của phương pháp bảo quản là nhằm bảo vệ di tíchkiến trúc ở dạng mà nó còn giữ được đến ngày nay với những bổ xungsau này và một số bộ phận ban đầu bị mất đi

• Vì muốn giữ đặt trưng văn hóa nên viêc trùng tu chỉ đơn giản là thaythế hoặc bỏ đi những gì đã hư hỏng nặng

Ưu và nhược điểm

• Phương pháp bảo quản không vi phạm đến tính chất nguyên gốc vàkhông đe dọa xóa bỏ bất cứ một yếu tố hoặc giá trị nào khi chua làmsáng tỏa Giũ lại tối da chất liệu gốc của di tích

• Việc xóa bỏ hay thay thế những yếu tố như thế bằng một loại chất liệumới có thể dẩn tới một sự mất mát không thể bù đắp được – đó lànhững bằng chứng quan trọng duy nhất mà dựa vào đó chúng ta có thểxây dựng lại hình dáng ban đầu của Công trình xây dựng cổ

III Kết luận

Qua bước đầu tìm hiểu nghệ thuật kiến trúc một số công trình tiêu biểu trongquần thể kiến trúc Khmer, tuy chưa đầy đủ, lời lý giải chưa logic và sắc nétđúng theo tầm cỡ của nó, nhưng cũng đủ để cho ta rút ra mấy điều kết luậnsau đây : Nghệ thuật kiến trúc chùa Khmer rất phong phú đa dạng, rất đặcsắc về hình lẫn hồn, mỗi hình khối, mỗi họa tiết trang trí đều toát lên triết lýPhật giáo, Bà La Môn giáo cùng kết hợp hài hòa với dân gian, rõ nhất là nóliên kết mật thiết giữa đạo với đời nhưng không hề đối lập, mỹ thuật trang tríkhông chỉ làm cho đẹp để chiêm ngưỡng, hình khối không chỉ tạo ra khônggian, công năng sử dụng mà nó còn là một minh chứng lịch sử minh chứng

sự tiến hóa của đồng bào Khmer, là một nền giáo dục hoàn thiện, trường tồnhữu hiệu không hề tuột hậu trong tâm hồn dân tộc, là một kho tàng văn hóađặc sắc vượt qua không gian và thời gian, chỉ cần chúng ta ra sức bảo tồn,

20