Tài liệu tập huấn hướng dẫn dạy học vật lý ...

Phương pháp dạy học tích cực Định hướng đổi mới phương pháp dạy học "Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với

HƯỚNG DẪN GIẢNG DẠY VẬT

LÝ Ở CÁC TRƯỜNG THCS

VÙNG DÂN TỘC VÀ MIỀN NÚI

PGS.TS Ngô Quang Sơn

Bộ Giáo dục và Đào tạo

Tôi sẽ nói câu gì đầu tiên?

Các Thầy, Cô chờ đợi, mong

muốn gì ở chuyên đề này?

Đặc điểm của học sinh DTTS và nhà trường THCS vùng dân tộc và miền

núi

 Đặc điểm của học sinh DTTS

 Đặc điểm nhà trường THCS vùng dân tộc

và miền núi

 Đặc điểm của học sinh DTTS

(Chia nhóm, thảo luận)

 Đặc điểm nhà trường THCS vùng dân tộc và miền núi

(Chia nhóm, thảo luận)

 Những khó khăn khi thực hiện chương trình vật lí THCS ở vùng dân tộc và

miền núi

(Chia nhóm, thảo luận)

Tính tích cực trong học tập

i Tính tích cực là một phẩm chất vốn có của con người trong đời sống xã hội.

Phương pháp dạy học tích cực

Định hướng đổi mới phương pháp dạy học

"Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh"

Cốt lõi của đổi mới dạy và học là hướng tới hoạt động học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động

i

i Phương pháp dạy học tích cực

ii Phương pháp dạy học tích cực chỉ các phương pháp nhằm đề cao

vai trò tự giác, tích cực, độc lập nhận thức của người học dưới vai trò tổ chức, định hướng của người dạy Như vậy, phương pháp dạy học tích cực (PPDHTC) theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học, nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo

i Phương pháp dạy học tích cực (Active Teaching and Learning)

hướng tới tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học, nghĩa là tập trung phát huy tính tích cực vào người học chứ không chỉ tập trung hoạt động tích cực của

người dạy Với PPDHTC, người dạy đóng vai trò chủ đạo- người học đóng vai trò

chủ động chiếm lĩnh tri thức Để dạy học theo phương pháp tích cực thì giáo viên

phải nỗ lực nhiều so với dạy theo phương pháp thụ động

i Thói quen học tập của trò cũng ảnh hưởng tới cách dạy của thầy, muốn đổi

mới cách học, trước tiên phải đổi mới cách dạy.Trong quá trình dạy học, cách thức

con đường dạy chỉ đạo cách thức con đường học Người học muốn chủ động sáng tạo trong học tập sẽ đòi hỏi bản thân người dạy phải luôn động não, tích cực tổ chức các hoạt động , đưa người học vào trong các tình huống sư phạm khác nhau

và để tự các em giải quyết các tình huống đó

ii Chẳng hạn, có trường hợp học sinh đòi hỏi cách dạy tích cực hoạt động

nhưng giáo viên chưa đáp ứng được, hoặc có trường hợp giáo viên hăng hái áp

dụng PPDH tích cực nhưng không thành công vì học sinh chưa thích ứng, vẫn

quen với lối học tập thụ động Vì vậy, giáo viên phải kiên trì dùng cách dạy hoạt động để dần dần xây dựng cho học sinh phương pháp học tập chủ động một cách vừa sức, từ thấp lên cao Trong đổi mới phương pháp dạy học phải có sự hợp tác

cả của thầy và trò, sự phối hợp nhịp nhàng hoạt động dạy với hoạt động học thì mới thành công Như vậy, việc dùng thuật ngữ "Dạy và học tích cực" để phân biệt với "Dạy và học thụ động"

i PPDHTC là một xu thế đổi mới PPDH trong các loại hình nhà trường hiện nay Ở đây, người học được chiếm lĩnh tri thức thông qua các hoạt động dứơi vai trò tổ chức, chỉ đạo, định hướng của người dạy.Nó đi ngược lại với xu thế dạy học truyền thống lâu nay: Thày đọc- Trò chép; hay nói cách khác, người học bị động trong quá trình chiếm lĩnh tri thức, hình thành kĩ năng, kĩ xảo

i Đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực

i a Dạy và học thông qua tổ chức các hoạt động học tập của người học

i Có thể so sánh đặc trưng của dạy học cổ truyền và dạy học mới như sau:

 So sánh các đặc trưng (Quan niệm, bản chất, mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức)

i Mối quan hệ giữa PPDHTC và dạy học lấy người học làm trung tâm

i Dạy học lấy người học làm trung tâm (Learner’s Centred) còn có một số thuật ngữ tương đương như: dạy học lấy học sinh làm trung tâm,dạy học tập trung vào người học, dạy học hướng vào người học Các thuật ngữ này có chung một nội hàm là nhấn mạnh đến hoạt động học của người học như vai trò tự giác, tích cực, độc lập sáng tạo của các em trong quá trình dạy học, khác với cách tiếp cận

truyền thống là chỉ nhấn mạnh đến quá trình truyền thụ của người dạy mà thôi

i Thực hiện việc dạy và học tích cực không có nghĩa là từ bỏ các PPDH truyền thống Trong quá trình dạy học ở các cấp học khác nhau, các PPDH truyền thống vẫn được sử dụng một cách phổ biến Điều này phụ thuộc nhiều vào nội dung của bài và đối tượng người học Có những khái niệm ban đầu, những định lý, tiên đề được thừa nhận một cách mặc định (hệ thống lý thuyết khái niệm) cần cung cấp cho người học bắt buộc phải sử dụng các PPDH truyền thống, mặc

dù tri thức truyền thụ cho người học mang tính áp đặt, thụ động Điều này đã, đang

i Lý luận dạy học đã chỉ rõ, về mặt nhận thức, các phương pháp thực hành mức độ tích cực cao hơn các phương pháp trực quan, các phương pháp trực quan tích cực hơn các phương pháp dùng lời và chữ

i Trong PPDH dùng lời và chữ, nguồn tri thức được cung cấp chủ yếu từ phía người dạy và tài liệu, giáo trình, sách giáo khoa Nguồn tri thức ở đây mang tính hệ thống và chuẩn xác, có độ tin cậy cao Tuy nhiên, người học mặc nhiên bị động lĩnh hội những kiến thức này Phương pháp này có sử dụng kết hợp với phương pháp dạy học trực quan, song đồ dùng trực quan ở đây chủ yếu mang tính

chất minh hoạ nội dung bài học

ii Với nhóm các PPDH trực quan thì các phương tiện trực quan, các đồ dùng trực quan được coi là nguồn cung cấp truyền tải tri thức đến cho người học Ngôn ngữ, lời nói của nhà sư phạm chỉ đóng vai trò tổ chức, hướng dẫn sự tri giác các tài liệu trực quan (vật thật, mô hình dạy học, tranh ảnh, mẫu vật, băng hình, thí

i Có một câu ngạn ngữ xưa của người Trung Hoa rất phù hợp với lý thuyết

về dạy học tích cực :“Tôi nghe - Tôi sẽ quên, Tôi thấy - Tôi sẽ nhớ, Tôi làm -

Tôi sẽ hiểu”

ii

i Còn với nhóm các PPDH thực hành, người học được trực tiếp thao tác trên đối tượng nghiên cứu(chủ động quan sát bằng các dụng cụ khác nhau, làm thí nghiệm ), thực hành các bài tập, giải quyết các tình huống có vấn đề, thảo luận trong nhóm về một tình huống học tập, tự mình tìm kiếm, khám phá tri thức mới phản ánh thế gới khách quan

ii

i Áp dụng dạy học tớch cực trong mụn Vật lớ

i Quan điểm hiện đại về dạy học vật lí

i Hoạt động học vật lí

Học vật lớ

i Học vật lí không phải chỉ là ghi nhớ Học vật lí là học cách suy nghĩ

khám phá tìm tòi xây dựng kiến thức và áp dụng chúng vào thực tiễn Học vật lí không phải học một cách thụ động mà học một cách chủ động, tích cực Học vật

lý thực chất là hoạt động nhận thức nhằm tái tạo cho mình những tri thức vật lý đã

đ ợc lựa chọn, sắp xếp theo các nguyên tắc s phạm Học tập vật lý là một loại hoạt động nhận thức có đặc thù riêng Một mặt nó phải tuân theo qui luật chung của hoạt động nhận thức sáng tạo, mặt khác phải phù hợp với đặc điểm của khoa học vật lý

i Quan điểm hiện đại về học vật lí

i Quan điểm 1: học thực chất là tự học Quá trình học tập muốn

có kết quả tr ớc hết phải là tự học Chỉ có tự học mới đem lại kiến thức vững chắc, hình thành kĩ năng, kĩ xảo cải tạo bản thân ng ời học đem lại năng lực và phẩm chất mới cho ng ời học

Quan điểm 2: Học một môn khoa học tr ớc hết là sử dụng các

ph ơng pháp nhận thức của chính nhà khoa học của bộ môn đó Ví dụ trong học vật lí phải sử dụng ph ơng pháp thực nghiệm, ph ơng pháp mô hình, ph ơng pháp

t ơng tự Đặc biệt ở tr ờng phổ thông PPTN đ ợc coi trọng Các giai đoạn chủ yếu của PPTN là:

i Quan điểm 3: Học là quá trình hoạt động tự lực sáng tạo của HS

cho nên GV phải tạo tình huống gợi động cơ đúng đắn, lòng say mê hứng thú lao

động học tập thì HS mới có thể đem hết sức mình vào công việc học tập, mới tự giác tích cực đ ợc

ii Quan điểm 4: Việc học tập phải có sự t ơng tác hỗ trợ của các

bạn trong lớp và của thày Kết hợp nghiên cứu cá nhân trao đổi thảo luận nhóm trao đổi ở lớp d ới sự h ớng dẫn của thày

i Những hành động phổ biến trong hoạt động học vật lý của HS để xây dựng kiến thức và rèn luyện kĩ năng

1 Quan sát, nhận biết những dấu hiệu đặc tr ng của sự vật hiện t ợng

2 Phân tích một hiện t ợng phức tạp ra thành những hiện t ợng đơn giản

3.Xác định những giai đoạn diễn biến của hiện t ợng

4.Tìm các dấu hiệu giống nhau của sự vật hiện t ợng

5.Bố trí một thí nghiệm để tạo ra một hiện t ợng trong những điều kiện xác định

6.Tìm tính chất chung của nhiều sự vật, hiện t ợng

7 Tìm mối quan hệ khách quan, phổ biến giữa các sự vật, hiện t ợng 8.Tìm mối quan hệ nhân quả giữa các hiện t ợng

9.Mô hình hoá những sự kiện thực tế quan sát đ ợc d ới dạng những

12 Dự đoán diễn biến của một hiện t ợng trong những điều kiện thực tế xác định

13 Giải thích một hiện t ợng thực tế

14.Xây dựng một giải thuyết

15.Từ giả thuyết suy ra một hệ quả

16.Lập ph ơng án thí nghiệm để kiểm tra một giả thuyết

17.Tìm những biểu hiện cụ thể trong thực tế của những khái niệm, định luật vật lí 18.Diễn đạt bằng lời những kết quả thu đ ợc

19.Đánh giá kết quả

20.Tìm ph ơng pháp chung để giải quyết một loạt vấn đề

i Những thao tác phổ biến cần dùng trong hoạt động nhận thức vật lí của HS

+ Thao tác vật chất

sáng, tác dụng lực, làm di chuyển, làm biến dạng

bị)

7.Suy luËn quy n¹p

8.Suy luËn diÔn dÞch

9.Suy luËn t ¬ng tù

i Hoạt động dạy vật lí

i Hoạt động dạy vật lí là hoạt động của GV tổ chức và h ớng dẫn hoạt động học vật lí của HS, nhằm giúp HS tích cực, tự lực lĩnh hội kiến thức mới, tạo sự phát triển về tâm lý, hình thành nhân cách của họ Cái cốt lõi trong hoạt

động dạy là làm sao tạo ra đ ợc tính tích cực trong hoạt động học của HS và rèn luyện cho HS có đ ợc những kĩ năng cơ bản về hoạt động học, làm cho HS vừa ý thức đ ợc đối t ợng cần lĩnh hội, vừa biết cách chiếm lĩnh đ ợc đối t ợng đó

ii Hoạt động dạy vật lý của GV về thực chất là sự tổ chức, sự chỉ

đạo, tạo điều kiện cho hoạt động học của HS đạt kết quả tốt Nói cách khác dạy học thực chất là dạy tự học

i Quan điểm hiện đại về dạy vật lí

i Quan điểm 1: Dạy học tr ớc hết là dạy tự học Việc học tập dẫn tới sự

chuyển biến chính ở bên trong HS cho nên không phải chỉ ngồi nghe GV mà phải

tự học chỉ có tự học mới đem lại kết quả Dạy học thực chất là dạy tự học Tổ chức

h ớng dẫn cho HS tự lực hoạt động xây dựng kiến thức xây dựng lôgic kiến thức khoa học, xây dựng tình huống có vấn đề, hứng thú lôi cuốn HS vào giải quyết mâu thuẫn, hợp thức hoá kiến thức của mình

ii Quan điểm 2 : Dạy học một môn khoa học thực chất là dạy cho HS biết

làm việc, tìm tòi nghiên cứu xây dựng kiến thức rèn luyện kĩ năng đặc thù của môn khoa học đó Dạy cho HS biết hoạt động theo ph ơng pháp nhận thức của môn khoa học đó

đặc thù của môn khoa học đó Với vai trò ng ời tổ chức, h ớng dẫn HS hoạt động nhận thức chiếm lĩnh kiến thức, tr ớc hết GV phải hiểu biết chính xác khoa học kiến thức cần dạy, lựa chọn đ ợc lôgic giảng dạy thích hợp để chuyển kiến thức khoa học thành kiến thức giáo khoa thích hợp phù hợp với trình độ mỗi đối t ợng

HS

i Quan điểm 3: Dạy học xuất phát từ kiến thức trình độ, kinh

nghiệm của HS Có nh thế HS mới có thể tham gia đ ợc quá trình xây dựng kiến thức Dạy học bằng hoạt động, thông qua hoạt động Xây dựng các tình huống có vấn đề để thu hút HS hào hứng, tự giác tham gia giải quyết mâu thuẫn giữa kiến thức đã có (hoặc có không đầy đủ) với những vấn đề mới nảy sinh

ii Quan điểm 4: Tổ chức cho HS thực hiện các hoạt động tự lực trên

cơ sở đó mà hình thành kiến thức, rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo hình thành năng lực rèn luyện năng lực Dạy cho HS biết các hoạt động đặc thù của nghiên cứu vật lí Căn cứ vào lôgic nội dung đã lựa chọn để dự kiến chuỗi hành động mà HS cần phải thực hiện để giải quyết vấn đề

i Quan điểm 5: Tổ chức cho HS trao đổi t ơng tác trò-trò, thầy-trò điều kiện

tốt để HS phát triển để giúp HS quan sát, phát triển năng lực của HS H ớng dẫn

HS thảo luận kết quả trong một số tình huống cụ thể, khái quát hoá thành kết luận chung

i Hoạt động dạy của GV thực chất là sự chỉ đạo, tạo điều kiện cho hoạt

động học của HS đạt kết quả tốt Muốn thực hiện đ ợc nhiệm vụ đó, GV cần phải

giải quyết các công việc sau:

khoa học là một việc làm khó khăn, bản thân nhà khoa học cũng phải mất nhiều công sức, nhiều thời gian, có khi hàng năm, hàng chục năm mới làm đ ợc Với HS trong thời gian ngắn của các tiết học, họ không thể hoàn toàn tự lực tái tạo đ ợc những kiến thức vật lý theo con đ ờng mà các nhà khoa học vật lý đã trải qua trong lịch sử Vì vậy ở các tầng bậc khác nhau, ph ơng pháp cấu trúc ch ơng trình, trình bày sách giáo khoa, ph ơng pháp truyền thụ của GV cần phải lựa chọn theo một lôgíc phù hợp nhằm giúp cho việc hình thành kiến thức, kỹ năng,

ph ơng pháp nhận thức của HS có thể thực hiện đ ợc bằng các hoạt động phù hợp với trình độ của họ

i b Chuẩn bị xây dựng tình huống có vấn đề

đắn, có nhu cầu, hứng thú học tập GV xây dựng tình huống có vấn

đề phát triển thành bài toán nhận thức để đ a HS vào trạng thái tâm

lý hào hứng, sẵn sàng đem sức mình giải quyết vấn đề

những hành động học tập mà HS cần phải thực hiện để giải quyết vấn đề đã nêu ra, dự kiến những trở ngại có thể gặp trong quá trình

đó với những biện pháp cần thiết để giúp đỡ, h ớng dẫn HS khi họ không tự lực v ợt qua đ ợc Cùng một vấn đề đặt ra có thể có nhiều cách giải quyết Khi để cho HS tự lực, các em có thể lựa chọn những ph ơng án khác nhau Ng ời GV có kinh nghiệm phải

l ờng đ ợc hết những ph ơng án để giúp đỡ HS chứ không áp đặt cho họ theo ph ơng án của sách giáo khoa hay ph ơng án của GV

đ a ra

i d Tổ chức giờ học cụ thể

làm cho họ ý thức đ ợc nhiệm vụ học tập H ớng dẫn họ lập đ ợc hoạch hành động và thực hiện các hành động, qua đó giải quyết

đ ợc mâu thuẫn nhận thức để chiếm lĩnh các tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, hình thành năng lực và các phẩm chất Tổ chức cho HS công

bố kết quả thu đ ợc, thảo luận để xác nhận giá trị của những kết quả đó, khái quát hoá thành chân lý khoa học Trong tr ờng hợp cần thiết, HS phải tự điều khiển hành động của mình

iii