tóm tắt luận án NGHỆ THUẬT đệm và hòa tấu THÍNH PHÒNG TRONG đào tạo NGÀNH PIANO CHUYÊN NGHIỆP VIỆT NAM

Về lĩnh vực đệm và hòa tấu thính phòng ở Việt Nam, các hoạtđộng có tính chuyên nghiệp trong lĩnh vực này ở nước ta bắt đầu đượcghi nhận khi Trường Âm nhạc Việt Nam được thành lập vào năm

BỘ VĂN HOÁ, THỂ THAO VÀ DU LỊCH BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

HỌC VIỆN ÂM NHẠC QUỐC GIA VIỆT NAM

-NGUYỄN HOÀNG PHƯƠNG

NGHỆ THUẬT ĐỆM VÀ HÒA TẤU THÍNH PHÒNG

TRONG ĐÀO TẠO NGÀNH PIANO CHUYÊN NGHIỆP VIỆT NAM

CHUYÊN NGÀNH: ÂM NHẠC HỌC

MÃ SỐ: 62 21 02 01

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ ÂM NHẠC HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

GS.TS NGND TRẦN THU HÀ

HÀ NỘI, 2015

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong lịch sử phát triển của nền âm nhạc cổ điển nói chung vàtrong lĩnh vực khí nhạc nói riêng, cây đàn Piano luôn được mệnh danh làVua của các loại nhạc cụ bởi sự đa dạng trong kỹ thuật trình tấu cùng khảnăng biểu đạt tuyệt vời trong cả hai khía cạnh độc tấu và hòa tấu thínhphòng Và xuyên suốt lịch sử âm nhạc thế giới qua các thời kỳ cũng chothấy cây đàn Piano luôn chiếm vị trí độc tôn của mình về số lượng cũngnhư chất lượng các tác phẩm được viết riêng cho cây đàn này Không chỉ

là một trong những nhạc cụ hàng đầu trong lĩnh vực độc tấu, cây đànPiano còn đóng vai trò rất quan trọng trong lĩnh vực đệm và hòa tấu thínhphòng Nói riêng về lĩnh vực đệm và hòa tấu thính phòng, các kết quảnghiên cứu trên thế giới cho thấy, hai lĩnh vực này đã có một quá trìnhhình thành và phát triển, nhưng điểm quan trọng là nó đã tạo nên một kỷnguyên hoàn toàn mới trong lịch sử phát triển của nền âm nhạc hàn lâm

cổ điển

Về lĩnh vực đệm và hòa tấu thính phòng ở Việt Nam, các hoạtđộng có tính chuyên nghiệp trong lĩnh vực này ở nước ta bắt đầu đượcghi nhận khi Trường Âm nhạc Việt Nam được thành lập vào năm 1956.Tại Hà Nội, từ những năm đầu thập niên 60 của thế kỷ trước, những hoạtđộng biểu diễn âm nhạc hòa tấu thính phòng diễn ra khá thường xuyên và

đa dạng nhiều thể loại, được sự tham gia đông đảo của các nghệ sĩ ViệtNam ở mọi lĩnh vực nhạc cụ Và đến những năm cuối thập kỷ 70 của thế

kỷ trước, với sự giúp đỡ về chuyên môn của các chuyên gia Nga (Liên

Xô cũ), khoa Piano đã trở thành khoa đầu tiên đưa bộ môn đệm và hoà

tấu thính phòng vào chương trình đào tạo và tách riêng nó trở thành mộtchuyên ngành độc lập Và từ đó đến này, bộ môn này luôn được duy trì

và phát triển với nhiều thế hệ giảng viên - nghệ sĩ với trình độ chuyênmôn cao, giàu kinh nghiệm, đã và đang đóng góp công sức và tâm huyếtcủa mình cho lĩnh vực hòa tấu thính phòng tại Việt Nam

Đối với riêng cá nhân tôi, lĩnh vực đệm và hòa tấu thính phòng lànhững lĩnh vực nghệ thuật mà tôi đặc biệt say mê ngay từ khi được bắtđầu được làm quen những kỹ năng đệm đàn Piano và hòa tấu thính phòngtrong thời gian học tập tại khoa Piano - học viện âm nhạc quốc gia ViệtNam, và sau đó lại tiếp tục được đào tạo một cách chuyên sâu về hai lĩnhvực trên khi theo học cao học tại khoa âm nhạc trường đại học tổng hợpMontreal - Canada Với những kiến thức và kinh nghiệm được tích lũytrong quá trình học tập, biểu diễn Piano trong cả lĩnh vực độc tấu cũngnhư trong lĩnh vực đệm và hòa tấu thính phòng, cộng với việc đang đượctrực tiếp tham gia giảng dạy bộ môn đệm và hòa tấu thính phòng tại khoaPiano - học viện âm nhạc quốc gia, chúng tôi nhận thấy lĩnh vực đệm vàhòa tấu thính phòng với Piano tuy không phải là một lĩnh vực nghệ thuậtmới mẻ nhưng lại đang rất cần những sự quan tâm và phát triển một cách

có hệ thống trong khoảng thời gian hơn mười năm trở lại đây, và quantrọng nhất, tại Việt Nam chưa có bất kỳ một công trình nghiên cứu khoahọc nào mang tính lý luận, chuyên sâu về hai lĩnh vực có giá trị nghệthuật, cũng như tính thực tiễn rất cao trong đào tạo cũng như trong đờisống biểu diễn âm nhạc Tất cả những lý do trên chính là động lực lớnnhất để chúng tôi quyết định thực hiện đề tài nghiên cứu này

Tại Việt Nam, chúng ta cũng đã có những luận án nghiên cứukhoa học đề cập đến nghệ thuật biểu diễn Piano nhưng chỉ giới hạn ởkhía cạnh độc tấu như công trình đầu tiên nghiên cứu về nghệ thuật Piano

là của GS-TS Trần Thu Hà với đề tài “ Nghệ thuật Piano Việt Nam” đãđược bảo vệ thành công tại Nhạc viện Tchaikovky - Matxcơva năm

1987 Tiếp sau đó, năm 2003 có hai luận án đã được bảo vệ tại Viện âmnhạc Gnessin - Matxcơva của TS Nguyễn Huy Phương với đề tài “ Lịch

sử văn hóa Việt Nam: Mối tương tác giữa những hình thức âm nhạc dângian và chuyên nghiệp”; TS Tạ Quang Đông với đề tài “Sonata vàconcerto của các nhạc sĩ Việt Nam: Sự kết hợp giữa đặc điểm dân tộc vàtruyền thống của âm nhạc phương Tây” Và gần đây nhất là một số luận

án tiến sĩ TS Nguyễn Minh Anh với đề tài “Sự phát triển của nghệ thuậtPiano Việt Nam” đã được bảo vệ thành công tại Học viện âm nhạc quốcgia Việt Nam, TS Đào Trọng Tuyên với đề tài " Etude của Debussy:Thẩm mĩ và biểu diễn" và TS Trần Nguyệt Linh với đề tài "Piano

Concerto cho tay trái của Maurice Ravel: Vai trò của tay trái đối vớinghệ thuật biểu diễn Piano", đều được bảo vệ thành công tại Trường đạihọc tổng hợp Montreal, Canada Ngoài ra là khá nhiều luận văn thạc sỹtập trung nghiên cứu về kỹ năng trình tấu, phân tích các tác phẩm nổi bậtviết cho cây đàn Piano…

Có thể thấy, phần lớn những công trình khoa học của chúng tađều chỉ tập trung đi sâu nghiên cứu những yếu tố liên quan đến lĩnh vựcsáng tác, biểu diễn và đào tạo Piano nhưng ở lĩnh vực độc tấu, còn vềlĩnh vực đệm và hòa tấu thình phòng với Piano thì chưa có một côngtrình nào thực sự mang tính chuyên sâu nghiên cứu về lĩnh vực này.Chính vì vậy, trên cơ sở nghiên cứu những thành tựu trong lĩnh vực đệm

và hòa tấu thính phòng của các giáo sư , nghệ sĩ trong và ngoài nước, kếthợp với những kinh nghiệm tích lũy, tìm tòi của bản thân trong việcgiảng dạy và biểu diễn, tôi muốn thông qua đề tài này, phần nào đó cóthể sẽ đưa ra những đề xuất, đóng góp trong việc hoàn thiện, phát triển

kỹ năng biểu diễn đệm và hòa tấu thính phòng nhằm nâng cao chất lượngđào tạo ngành Piano chuyên nghiệp tại Việt Nam

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu chính của đề tài là lĩnh vực đệm và hòa tấuthính phòng với Piano, lịch sử phát triển và những thành tựu đã đạt đượctrong lĩnh vực này của thế giới và tại Việt Nam Nghiên cứu, phân tích vàđưa ra những đánh giá khách quan về công tác tổ chức đào tạo bộ mônđệm và hòa tấu thính phòng tại khoa Piano - Học viện âm nhạc quốc giaViệt Nam hiện nay Phạm vi nghiên cứu sẽ tập trung vào việc phân tíchnhững kỹ năng cơ bản và đặc thù trong lĩnh vực đệm và hòa tấu thínhphòng với Piano

4 Mục đích nghiên cứu

Qua đề tài nghiên cứu này, mục đích của tôi đó là để khẳng địnhtầm quan trọng cũng như giá trị nghệ thuật to lớn của lĩnh vực đệm vàhòa tấu thính phòng với Piano Trên cơ sở phát huy thành tựu mà cácgiảng viên, các nghệ sĩ Việt Nam đã đạt được, kết hợp với yêu cầu thựctiễn ở Việt Nam cùng với việc áp dụng các thành tựu trên thế giới, chúngtôi muôn đưa ra những đề xuất, khuyến nghị nhằm giải quyết phần nàonhững vấn đề còn bất cập và hạn chế, nhằm nâng cao chất lượng đào tạo

bộ môn đệm và hòa tấu thính phòng tại khoa Piano - Học viện âm nhạcquốc gia Việt Nam nói riêng cũng như tại các cơ sở đào tạo âm nhạc lớnkhác trong cả nước nói chung để góp phần đào tạo nên nhưng nghệ sĩPiano toàn diện

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Để đảm bảo tính lý luận, khoa học và khách quan, luận án đượcnghiên cứu dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng vàchủ nghĩa duy vật lịch sử khi nghiên cứu về cây đàn Piano trong hai lĩnhvực đệm và hòa tấu thính phòng qua các thời kỳ phát triển của âm nhạchàn lâm thế giới và Việt Nam

Kế thừa và tiếp thu có chọn lọc những thành tựu nghiên cứu củacác giáo sư, nghệ sĩ trong và ngoài nước, cùng với việc vận dụng nhữngkinh nghiệm được đúc kết thông qua quá trình học tập, biểu diễn vàgiảng dạy trong lĩnh vực đệm và hòa tấu thính phòng, hướng tới mục tiêuhiện thực hóa phần lý thuyết vào thực hành

Phương pháp nghiên cứu được áp dụng phối hợp giữa phươngpháp phân tích và quy nạp; thông qua quá trình khảo sát, thực nghiệm,phỏng vấn những người làm công tác đào tạo, biểu diễn và học sinh, sinh

viên đang học tập để đi từ cái chung tới cái riêng, vừa hình thành các quytắc cụ thể, vừa lấy thực tiễn để kiểm chứng và làm phong phú thêm chophần lý thuyết

6 Ý nghĩa và những đóng góp của đề tài nghiên cứu

Tại Việt Nam, đây là công trình đầu tiên thực hiện nghiên cứumột cách có chiều sâu về nghệ thuật đệm và hòa tấu thính phòng trongđào tạo ngành Piano tại các cơ sở đào tạo âm nhạc hàn lâm chuyênnghiệp, góp phần định hướng và nâng cao nhận thức về lĩnh vực nghệthuật có giá trị rất cao nhưng còn bị đánh giá chưa đầy đủ

Luận án của chúng tôi sẽ giúp bổ sung những kiến thức cơ bản

và cần thiết về lịch sử phát triển của lĩnh vực đệm và hòa tấu thính phòngcủa thế giới và Việt Nam, đặc biệt là trang bị cho người học những kỹnăng đặc thù và quan trọng khi học bộ môn đệm và hòa tấu thính phòngvới Piano Bên cạnh đó, về khía cạnh sư phạm, công trình nghiên cứunày sẽ chỉ ra những vấn đề cần được khắc phục, bổ xung và đổi mớinhằm nâng cao chất lượng giảng dạy bộ môn đệm và hòa tấu thính phòngtại Học viện âm nhạc quốc gia Việt Nam, đó là việc nâng cao nhận thứccủa người học về vai trò, vị trí và chức năng của đàn Piano trong hai lĩnhvực đệm và hòa tấu thính phòng, cũng như tầm quan trọng của bộ mônđệm và hòa tấu thính phòng trong đào tạo Piano chuyên nghiệp, giảiquyết những bất cập trong phương thức tổ chức đào tạo bộ môn đệm vàhòa tấu thính phòng thông qua những giải pháp như xây dựng đội ngũgiảng viên chuyên trách, nâng cao và đổi mới phương thức học tập chosinh viên, đảm bảo yêu cầu mà giáo trình biên soạn

Chúng tôi tin rằng, sau khi được hoàn thành, đề tài nghiên cứucủa chúng tôi sẽ tạo tiền đề tích cực cho những người làm công tác âm

nhạc tiếp tục thực hiện những công trình nghiên cứu tiếp theo để khôngngừng hoàn thiện và phát triển sự nghiệp đào tạo âm nhạc hàn lâmchuyên nghiệp tại Việt Nam trong giai đoạn mới, bắt kịp trình độ của cácnước trong khu vực và trên thế giới.

7 Bố cục của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Khuyến nghị, Tài liệu tham khảo và phần Phụ lục, luận án của tôi sẽ gồm có 3 chương:

Chương I: ĐÀN PIANO TRONG LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN NGHỆ

THUẬT ĐỆM VÀ HÒA TẤU THÍNH PHÒNG

Chương II: NHỮNG ĐẶC THÙ VÀ KỸ NĂNG CƠ BẢN TRONG LĨNH VỰC ĐỆM VÀ HÒA TẤU THÍNH PHÒNG VỚI PIANO Chương III: GIẢNG DẠY BỘ MÔN ĐỆM VÀ HÒA TẤU THÍNH

PHÒNG TRONG ĐÀO TẠO PIANO CHUYÊN NGHIỆP TẠI VIỆTNAM

CHƯƠNG I

ĐÀN PIANO TRONG LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN CỦA NGHỆ THUẬT

ĐỆM VÀ HÒA TẤU THÍNH PHÒNG

1.1 Lĩnh vực đệm và hòa tấu thính phòng với Piano thế giới.

Trước hết, theo như định nghĩa cơ bản nhất, âm nhạc hòa tấuthính phòng là một hình thức của âm nhạc cổ điển, được sáng tác dànhcho một nhóm nhỏ các nhạc cụ được trình tấu bởi một nhóm các nghệ sĩbiểu diễn cùng với nhau trong một không gian nhỏ thân mật

Những sự kết hợp nhạc cụ thường gặp và khá phổ biến trong âmnhạc thính phòng là kết hợp từ 2-10 nhạc cụ, có thể bao gồm Piano, tất cảcác nhạc cụ dây (string), kèn gỗ (woodwind), và đôi lúc có nhạc cụ thuộc

bộ đồng (brass) Hình thức hòa tấu thính phòng với Piano nói riêng là sựkết hợp giữa đàn Piano và các nhạc cụ khác (gồm cả thanh nhạc)

Thuật ngữ đệm trong âm nhạc nói chung, theo định nghĩa mộtcách cơ bản nhất, là một hay nhiều nhạc cụ được sử dụng với chức năng

hỗ trợ cho phần giai điệu chính, giai điệu chính có thể được chơi bởinhạc cụ hoặc giọng hát Đệm đàn Piano nói riêng là phần đệm được chơihoàn toàn bởi cây đàn Piano Như vậy, chúng ta có thể thấy đệm đànPiano và hòa tấu thính phòng với đàn Piano cùng là hình thức hòa tấugiữa Piano và nhạc cụ - thanh nhạc nhưng vai trò và chức năng diễn tấucủa cây đàn Piano thì không hoàn toàn giống nhau

Lịch sử hình thành và phát triển của hai lĩnh vực đệm đàn và hòatấu thính phòng với Piano được chia chúng tôi thu thập, tổng hợp qua cácthời kỳ như sau:

1.1.1 Lĩnh vực đệm đàn Piano

a Thời kỳ trung cổ đến phục hưng

Trong âm nhạc châu Âu từ thời kỳ trung cổ đến phục hưng, lĩnhvực nhạc hát được coi trọng hơn lĩnh vực nhạc đàn, do đó nhạc cụ được

sủ dụng chủ yếu để đệm cho các điệu nhảy và ca khúc Các nhạc cụthuộc bộ dây như đàn Lyre, Lute, Viol v.v… và nhạc cụ thuộc bộ kèn gỗnhư sáo Flute, Recorder v.v… là những nhạc cụ đệm phổ biến nhất

b Thời kỳ Baroque: Đàn Harpsichord là nhạc cụ đàn phím được

sử dụng chủ yếu với phong cách đệm Basso continuo, đây là phong cáchđệm ngẫu hứng dựa trên các hợp âm được ký hiệu bằng số

c Thời kỳ cổ điển: Vai trò của phần đệm từ đây đã bắt đầu được

nâng lên ngang hàng với nghệ sĩ độc tấu Từ nửa đầu thế kỷ 18 , hìnhthức đệm Obbligato được các nhạc sĩ sử dụng rất phổ biến ( phần đệmPiano đóng vai trò quan trọng, với âm nhạc và hòa thanh đầy đặn, đadạng, thậm chí là chủ đạo hơn cả nhạc cụ độc tấu)

d.Thời kỳ lãng mạn: Nghệ thuật đệm đàn Piano phát triển mạnh

và đạt đến đỉnh cao trong thế kỷ 19 do sự xuất hiện của hình thức biểudiễn độc tấu "recital" với sự xuất hiện của hàng loạt các nghệ sĩ biểu diễnkiệt xuất như Liszt, Paganini và sự phát triển của nghệ thuật thanh nhạcvới sự ra đời của thể loại ca khúc nghệ thuật (Lieder và Melodie) của cácnhà soạn nhạc Đức và Pháp

e Lĩnh vực đệm đàn Piano từ thế kỷ 20 đến nay: Đến cuối thế

kỷ 19, vai trò của nghệ sĩ đệm đàn bắt đầu bị giảm sút Khán giả khôngchấp nhận và người biểu diễn solo, đặc biệt là ca sĩ, coi thường nghệ sĩđệm đàn Tuy nhiên, định kiến đó của khán giả đã dần dần thay đổi khi

mà một số nghệ sĩ đệm đàn giỏi xuất hiện như Coenraad V.Bos, Andre

Benoist, Marcel van Gool, Josef Bonime, Gerald Moore Lĩnh vực đệmđàn vào trong chương trình đào tạo âm nhạc hàn lâm chuyên nghiệp đãchứng minh một điều rằng, lĩnh vực nghệ thuật này đã thực sự có được vịtrí xứng đáng cho riêng mình.

1.1.2 Lĩnh vực hòa tấu thính phòng với Piano

a Thời kỳ trung cổ đến phục hưng: Theo như các tài liệu

nghiên cứu, từ thời trung cổ đến đầu phục hưng, các nhạc cụ được sửdụng chủ yếu để đệm cho các ca sĩ Hình thức hòa tấu nhạc cụ vẫn cònkhá đơn giản, chủ yếu là hòa tấu các nhạc cụ thuộc họ Violin

b Thời kỳ Baroque: Trong suốt thời kỳ Baroque, âm nhạc hòa

tấu thính phòng là một thể loại không thực sự xác định rõ ràng Các tácphẩm có thể được trình tấu bởi rất nhiều các nhạc cụ khác nhau, có thể làbằng dàn nhạc hay một nhóm hòa tấu thình phòng Vai trò Nhạc cụ đànphím thường chỉ đóng vai trò bổ sung, tạo hòa âm cho tác phẩm

c Thời kỳ cổ điển: Thời kỳ này đã diễn ra hai thay đổi to lớn, đó

sự biến mất của phong cách đệm basso continuo và sự ra đời của cây đànpiano, hai yếu tố này đã góp phần định hình nên bộ mặt của âm nhạcthính phòng cuối thế kỷ 18 Đàn Piano đã thay thế đàn harpsichord để trởthành nhạc cụ thính phòng phổ biến và hiệu quả nhất lúc bấy giờ

d Thời kỳ Lãng mạn: Thời kỳ này, thể loại độc tấu piano, song

tấu, và các ca khúc với phần đệm piano chiếm vị trí chủ đạo, nghệ thuậtbiểu diễn độc tấu bắt đầu lên ngôi, đã thu hút sự chú ý của công chúng từ

âm nhạc thính phòng sang âm nhạc biểu diễn độc tấu recital Hình thứchòa tấu kết hợp giữa piano và tứ tấu đàn dây trở thành một hình thứchòa tấu thính phòng quan trọng, và cũng là hình thức hòa tấu thính phòngnổi bật của thời kỳ lãng mạn

e Thời kỳ hậu lãng mạn: Những sự khám phá về điệu tính và

cấu trúc của các nhà soạn nhạc chủ nghĩa lãng mạn đã được tiếp tục bởicác nhà soạn nhạc thời kỳ hậu lãng mạn theo trường phái âm nhạc Pháp

từ nửa sau của thế kỷ 19 Song song với xu hướng tìm kiếm nhữngphương thức mới của giọng điệu và cấu trúc âm nhạc thì nữa sau của thế

kỳ 19 cũng bắt đầu phát triển một khuynh hướng mới, đó là chủ nghĩadân tộc trong âm nhạc

f Thời kỳ cuối thế kỷ 19 đến thế kỷ 20: Bắt đầu từ cuối thế kỷ

19 sang đầu thế kỷ 20, với sự xuất hiện của nhiều khuynh hướng, trườngphái sáng tác âm nhạc mới Những khả năng biểu đạt tuyệt vời của câyđàn Piano đã được các nhạc sĩ thời kỳ này khai thác và tạo nên một bướcngoặt trong nghệ thuật biểu diễn độc tấu cũng như hòa tấu thính phòngcủa đàn Piano bởi những hiệu quả về âm thanh vô cùng “ấn tượng” Tuynhiên, kể từ chiến tranh thế giới thứ hai, khuynh hướng âm nhạc phi điệutính, khai thác các tính năng mới của nhạc cụ thông qua chỉnh sửa, sự hỗtrợ của các thiết bị âm thanh điện tử, việc sử dụng cây đàn Piano trongcác tác phẩm hòa tấu không còn đóng vai trò quan trọng nữa

1.2 Sự hình thành và phát triển của âm nhạc thính phòng Việt Nam.

Lịch sử phát triển của nghệ thuật hòa tấu thình phòng - giaohưởng của Việt Nam nói chung tuy mới chỉ thực sự bắt đầu được hìnhthành từ thập niên 60 của thế kỷ trước nhưng lĩnh vực nghệ thuật nàyđược coi là một bộ phận quan trọng của âm nhạc mới Việt Nam trong thế

kỷ 20, đánh dấu một bước ngoặt mới trong lịch sử âm nhạc Việt Nam ởnửa cuối thế kỷ 20