Định hướng XHCN của nền kinh tế nhiều thành phần trong thời kỳ quá độ ở Việt Nam

tiểu luận kinh tế chính trị

Trờng đại học kinh tế quốc dân

Khoa sau đại học

Tiểu luận kinh tế chính trị

Đề tài : Định hớng xã hội chủ nghĩa của nền kinh tế nhiều

thành phần trong thời kì quá độ ở việt nam.

Giảng viên hớng dẫn: TS Đào Phơng Liên

Ngời thực hiện: Nguyễn Văn Đức

Lớp: Cao học QTKD

Hà nội

Lời nói đầu

Trong giai đoạn hiện nay, Việt nam đang hội tụ đầy đủ những yếu tố cần thiết cho sự tồn tại và phát triển của kinh tế hàng hoá Tuy nhiên, nền kinh

tế của việt nam khi chuyển sang kinh tế nhiều thành phần định hớng xã hội chủ nghĩa vẫn ở trong giai đoạn sơ khai, cha đạt đến trình độ của một nền kinh tế hiện đại Do vậy, định hớng xã hội chủ nghĩa của kinh tế nhiều thành phần ở Việt Nam có những đặc trng riêng của nó Để làm rõ vấn đề này nội dung tiểu luận với đề tài “ Định hớng xã hội chủ nghĩa của nền kinh tế nhiều thành

phần trong thời kỳ quá độ ở Việt Nam “ nh sau:

1 Tính tất yếu khách quan tồn tại nhiều thành phần kinh tế trong thời

kỳ quá độ

2 Bản chất các thành phần kinh tế trong thời kỳ quá độ ở Việt Nam

3 Mối quan hệ giữa các thành phần kinh tế trong thời kỳ quá độ ở Việt Nam

4 Một số giải pháp cơ bản nhằm thúc đẩy quá trình hình thành và phát triển nền kinh tế nhiều thành phần định hớng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

1 Tính tất yếu khách quan tồn tại nhiều thành phần kinh tế trong thời kỳ quá độ.

Nền kinh tế thời kỳ quá độ tồn tại nhiều thành phần kinh tế là vì :

Thứ nhất, khoi gai cấp công nhân và nhân dân lao động giành đợc chính quyền, tiếp quản nền kinh tế chủ yếu dựa trên chế độ t hữu về t liệu sản xuất Thực tế có hai loại t hữu: t hữu lớn: nhà máy, hầm mỏ, doanh nghiệp, đồn

điền của các chủ t… bản trong và ngoài nớc, đó là kinh tế t bản chủ nghĩa, và t hữu nhỏ: gồm những ngời nông dân cá thể, thở thủ công cá thể, những ngời buôn bán nhỏ, đó là sản xuất nhỏ cá thể

Thái độ của chính quyền mới đối với hai loại t hữu trên là khác nhau Đối với t hữu lớn, kinh tế t bản t nhân, chỉ có phơng pháp duy nhất là quốc hữu hoá

Lý luận về quốc hữu hoá của chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định, không nên quốc hữu hoá ngay một lúc, mà phải đợc tiến hành từ từ theo từng giai đoạn, bằng hình thức và phơng pháp nào là tuỳ điều kiện cụ thể, cho nên những doanh nghiệp thuộc TPKT t bản chủ nghĩa còn tồn tại nh một tất yếu kinh tế, đồng thời hớng chủ nghĩa t bản vào con đờng t bản Nhà nớc, hình thành TPKT t bản Nhà nớc

Đối với t hữu nhỏ thì chỉ có thông qua con đờng hợp tác hoá, theo nguyên tắc mà VI.Lênin vạch ra là tự nguyện, quản lý dân chủ cùng có lợi,

đồng thời tuân theo các quy luật khách quan, phải kiên trì thuyết phục, chờ đợi

họ Do đó, trong thời kỳ quá độ còn tồn tại TPKT cá thể, tiểu chủ

Hơn nữa, các thành phần kinh tế cũ do lịch sử để lại, chúng còn có vai trò, chức năng, nhiệm vụ, còn có khả năng phát triển, do đó phải để cho tồn tại

và quan trọng hơn là tạo điều kiện cho chúng tồn tại và phát triển Nhận thức và hành động nh vậy là phù hợp với quy luật khách quan, phù hợp với lợi ích kinh

tế của các giai tầng trong xã hội, góp phần ổn định sản xuất và đời sống Vì thế Nhà nớc bằng đờng lối và các chính sách, luật pháp, cơ chế, biện pháp…

khuyến khích kinh tế t nhân phát triển, góp phần tăng trởng và phát triển kinh tế

- xã hội

Thứ hai, sự phát triển kinh tế ở mỗi quốc gia, do đặc điểm lịch sử, điều

kiện chủ quan và khách quan nên tất yếu có sự phát triển không đều về lực lợng sản xuất giữa các ngành, các vùng, các doanh nghiệp Chính sự phát triển không

đều đó quyết định quan hệ sản xuất, trớc hết là hình thức, quy mô và quan hệ sở hữu phù hợp với nó, nghĩa là tồn tại những quan hệ sản xuất không giống nhau

Đó là cơ sở hình thành các thành phần kinh tế khác nhau

Thứ ba, đề phát triển và tăng trởng kinh tế, củng cố và phát triển hệ

thống chính trị, xã hội Nhà nớc xây dựng hệ thống những cơ sở kinh tế mới, cùng với kết quả của quá trình quốc hữu hoá, hình thành TPKT Nhà nớc

Thứ t, trong điều kiện toàn cầu hoá kinh tế, thông qua hợp tác và đầu t

n-ớc ngoài Nhà nn-ớc cùng các nhà t bản, các Công ty trong và ngoài nn-ớc, cùng đầu

t, hình thành kinh tế t bản Nhà nớc

Việc nhận thức và tổ chức thực hiện trên thực tế các TPKT trong thời kỳ quá độ có ý nghĩa lý luận và thực tiễn to lớn

2 Bản chất các thành phần kinh tế trong thời kỳ quá độ ở Việt Nam.

Đại hội lần thứ IX của Đảng Cộng sản Việt Nam xác định nớc ta hiện nay có các TPKT sau:

2.1.Thành phần kinh tế Nhà nớc.

Thành phần kinh tế Nhà nớc (TPKTNN) là những đơn vị, tổ chứec trực tiếp sản xuất kinh doanh hoặc phục vụ sản xuất, kinh doanh mà toàn bộ nguồn lực thuộc sở hữu Nhà nớc, hoặc phần vốn của Nhà nớc chiếm tỷ lệ khống chế

Kinh tế Nhà nớc (KTNN) bao gồm các doanh nghiệp Nhà nớc (kinh tế quốc doanh), các tài sản thuộc sở hữu Nhà nớc (đất đai, tài nguyên, các quỹ dự trữ ngân hàng Nhà nớc, ngân sách, dự trữ quốc gia, kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội )…

Nh vậy, các doanh nghiệp Nhà nớc (kinh tế quốc doanh) đó là TPKTNN (trớc kia gọi là TPKT quốc doanh) chỉ là một bộ phận chủ yếu nhất là KTNN Nghĩa là phạm trù KTNN rộng hơn phạm trù TPKTNN.

Cần phân biệt sở hữu Nhà nớc với TPKTNN Phạm trù sở hữu Nhà nớc rộng hơn phạm trù TPKTNN TPKTNN trớc hết phải thuộc sở hữu Nhà nớc Nhng sở hữu Nhà nớc có thể do các TPKT khác sử dụng Ví dụ: đất đai, Nhà n-

ớc đại biểu cho toàn dân sở hữu, nhng kinh tế hộ, hợp tác xã nông nghiệp, các doanh nghiệp thuộc các TPKT khác sử dụng Ngợc lại, thuộc sở hữu Nhà nớc không phải là TPKTNN, chẳng hạn Nhà nớc góp vốn cổ phần chiếm tỷ lệ thấp vào các doanh nghiệp thuộc các TPKT khác, thông qua liên doanh, liên kết

TPKTNN trớc hết là các doanh nghiệp Nhà nớc và doanh nghiệp cổ phần

đợc hình thành trên cơ sở:

 Nhà nớc đầu t xây dựng

 Quốc hữu hoá các doanh nghiệp t bản t nhân

 Góp cổ phần khống chế với các doanh nghiệp của các TPKT khác.Ngoài ra, với bản chất Nhà nớc xã hội chủ nghĩa, Nhà nớc xác định đất

đai, tài nguyên thiên nhiên, ngân sách, các quỹ của Nhà nớc, cơ sở hạ tầng kinh

tế - xã hội do Nhà n… ớc nắm giữ, chi phối, để điều tiết, định hớng sự phát triển kinh tế - xã hội

TPKTNN thuộc sở hữu Nhà nớc, sản xuất kinh doanh theo nguyên tắc hạch toán kinh tế, thực hiện phân phối theo lao động và hiệu quả sản xuất kinh doanh Theo chủ trơng của Đảng ta, TPKTNN cần tập trung vào những ngành, lĩnh vực trọng yếu nh kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, những cơ sở nh sản xuất kinh doanh, thơng mại, dịch vụ quan trọng, những cơ sở kinh tế phục vụ an ninh quốc phòng và vấn đề xã hội, để đảm bảo những cân đối lớn, chủ yếu của nền kinh tế và thực hiện vai trò kinh tế của mình

Quan niệm về vai trò của thành phần kinh tế Nhà nớc

Trên thế giới nói chung cũng nh ở nớc ta, vai trò của thành phần kinh tế Nhà nớc có tính ổn định tơng đối, tuỳ thời gian và tuỳ tình hình mà vai trò của

nó biến đổi phù hợp với bản chất của Nhà nớc

Dới đây, đề cập đến các vai trò chủ yếu hiện nay của thành phần kinh tế Nhà nớc ở nớc tra

Thứ nhất, vai trò mở rộng của kinh tế Nhà nớc

Mở đờng, hớng dẫn, hỗ trợ các thành phần kinh tế khác cùng phát triển.Thuộc sở hữu Nhà nớc và là công cụ để Nhà nớc quản lý vĩ mô nền kinh

tế, thành phần kinh tế Nhà nớc cần thiết và hoàn toàn có khả năng thực hiện vai trò này

Mở đờng: đi xung kích, tiên phong, khai thác và nêu tấm gơng Thành phần kinh tế Nhà nớc cần phải mở đờng các lĩnh vực sau:

1 Xây dựng mới, nâng cấp, cải tạo, mở rộng cơ sở hạ tầng phục vụ cho sản xuất và cuộc sống nh: giao thông (đờng sá, cầu, cống) điện, thông tin liên lạc, nớc sạch, các công trình công cộng khác phụcvụ cho sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá…

Việc xây dựng cơ sở hạ tầng đòi hỏi vốn lớn, thời gian thi công dài, hiệu quả thu hồi vốn thấp hoặc cap cấp Vì thế, thông thờng nhiệm vụ đó đặt lên vai kinh tế Nhà nớc và thành phần kinh tế Nhà nớc để khắc phục sự lạc hậu của kết cấu hạ tầng và tạo nền tảnh cho nền kinh tế

Thực hiện nhiệm vụ này, Nhà nớc cần phải xây dựng quy hoạch kế hoạch một cách khoa học và khả thi

Vấn đề đặt ra cần cân nhắc tính toán, thảo luận dân chủ trong khi thực hiện và xác định những hạng mục công trình nào cần đầu t dứt điểm bằng khả năng hiện có (tăng tỷ lệ đầu tn GDP và vốn vay), tránh dàn trải vốn, vốn không giải ngân đợc, lãng phí, thất thoát, chất lợng và hiệu quả thấp

Trớc mắt, cần tập trung vốn và các nguồn lực khác, khắc phục sự xuống cấp của các tuyến giao thông và các cơ sở kinh tế hiện có Đồng thời phân cấp

và xác định nhiệm vụ rõ ràng trong quá trình thực hiện

Trong tổ chức thực hiện cần lựa chọn các phơng thức phù hợp nh đấu thầu, khoán, liên doanh liên kết với bên ngoài, Nhà nớc và nhân dân cùng làm…

2 Tập trung nghiên cứu để xây dựng mới và cải tạo, bô sung, và giúp đỡ các doanh nghiệp của các thành phần kinh tế khác sản xuất những hàng hoá và các ngành kinh tế mũi nhọn mà trong nớc có lợi thế, có khả năng cạnh tranh, thị trờng có nhu cầu đem lại thu nhập lớn, thu hút đợc lực lợng lao động, tạo đà cho Nhà nớc phát triển kinh tế và hội nhập các khu vực và thế giới Tất nhiên, Nhà nớc và thành phần kinh tế Nhà nớc cần xác định cụ thể những lĩnh vực nào, hàng hoá nào cần phải mở đờng đi trớc Việc phát triển các ngành, các hàng hoá mũi nhọn tạo ra trụ cột đột phá của nền kinh tế, thể hiện rõ chiến lợc phát triển kinh tế, tăng trởng nhanh và bền vững

Có thể khẳng định, làm đợc nh vậy, vai trò mở đờng, đòn bẩy, hớng dẫn, giúp đỡ của kinh tế Nhà nớc và thành phần kinh tế Nhà nớc có tác dụng mạnh nhất

Tất nhiên, theo quy luật chung, khi hình thành các ngành sản xuất, các hàng hoá có thế mạnh, thành phần kinh tế Nhà nớc không nhất thiết phải chiếm lĩnh nó, mà có thể chuyển cho các thành phần kinh tế khác sử dụng, để tiếp tục

mở đờng

3 Nhà nớc tạo điều kiện tối đa để khu vực kinh tế Nhà nớc và thành phần kinh tế Nhà nớc đi đầu trong cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật, trong việc nghiên cứu, chế tạo, triển khai, nhập, chuyển giao các loại công nghệ, nhằm khai thác sử dụng có hiệu quả tài nguyên, có khả năng giải quyết việc làm và bảo vệ môi trờng sinh thái, đồng thời xoá bỏ dần tình trạng lạc hậu của nền kinh

tế tạo năng suất lao động cao, làm cơ sở nâng cao chất lợng và khả năng cạnh tranh của sản phẩm trên thị trờng trong nớc và quốc tế

Cần khẳng định rằng đầu t khoa học, công nghệ và giáo dục , đào tạo là

đầu t cho phát triển Vì thế, Nhà nớc cần huy động mọi nguồn vốn đầu t thích

đáng hơn để có sự biến chuyển về chất của lực lợng sản xuất trong nền kinh tế

Kinh tế Nhà nớc và thành phần kinh tế Nhà nớc xâm nhập, lôi cuốn, tác

động đến các thành phần kinh tế khác biểu hiện trực tiếp và hiệu quả ở vai trò

mở đờng vào khoa học giáo dục và công nghệ

4 Cùng các thành phần kinh tế khác, kinh tế Nhà nớc và thành phần kinh

tế Nhà nớc đóng vai trò quan trọng trong việc thăm dò, khai thác, bảo quản, phát triển và sử dụng có hiệu quả tài nguyên và các tiềm năng của đất nớc

Hơn ai hết, khu vực kinh tế Nhà nớc là ngời nắm phần lớn tài sản quốc gia, là chủ thể quan trọng chi phối các hoạt động sản xuất kinh doanh Kinh tế Nhà nớc cần phải đi tiên phong, là ngời mở đờng dẫn lối cho các thành phần kinh tế khác, bằng chính vai trò kinh tế của mình, trong việc khai thác và sử dụng có hiệu quả các nguồn tiềm năng có hạn của xã hội Qua thực tiễn những nớc thành công trong mô hình kinh tế thị trờng, trong quá trình phát triển, kinh

tế Nhà nớc đã có những đóng góp đáng kể trong việc cải tạo kinh tế cơ cấu kinh

tế, trong việc phát huy tiền năng kinh tế, trong việc khai thác tài nguyên thiên nhiên, sử dụng lực lợng lao động, khai tiềm năng về khoa học kỹ thuật, tạo dựng những ngành kinh tế công nghiệp cơ bản, trong quá trình xây dựng cơ sở hạ tầng của xã hội…

Tất nhiên trong nền kinh tế thị trờng không chỉ riêng khu vực kinh tế Nhà nớc mà còn có các thành phần kinh tế khác cùng tham gia hoạt động cùng góp phần khai thác và sử dụng các nguồn tiềm năng của xã hội Trớc mắt chấm dứt tình trạng khai thác tài nguyên bừa bãi, lãng phí, vô tổ chức

5 Thành phầ kinh tế Nhà nớc tức là các doanh nghiệp Nhà nớc mở đờng,

đi đầu trong đổi mới trình độ và năng lực quản lý kinh tế, với trang thiết bị, công cụ quản lý kinh tế hiện đại, hiệu quả và chế độ phân phối hợp lý, khuyến khích làm giàu chính đáng, lành mạnh hoạt động tài chính, chống lãng phí, tham nhũng

Trớc mắt và lâu dài, thành phần kinh tế Nhà nớc phải làm gơng đổi mới một cách căn bản và thực chất lĩnh vực này Một mặt, đảm bảo công bằng, kích thích năng lực sáng tạo và tinh thần là chủ của ngời lao động; xoá dần những nhức nhối trong xã hội, "quốc nạn" tham nhũng và những bất công khác Mặt khác, thành phần kinh tế Nhà nớc đóng góp xứng đứng cho các mục tiêu chính sách xã hội.

6 Thành phần kinh tế Nhà nớc cũng là ngời tiên phong làm gơng cho những thành phần kinh tế khác trong việc thực hiện chủ trơng chính sách của Nhà nớc, đồng thời đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nguồn thu nhập cho ngân sách quốc gia, tạo điều kiện đầu t cho kết cấu hạ tầng và các công trình phúc lợi

Kinh tế Nhà nớc và các doanh nghiệp Nhà nớc là nơi thu hút một lực ợng lao động khá đông đảo, góp phần giải quyết việc làm, hạn chế tình trạng thất nghiệp, hạn chế sự phân boá giàu nghèo, phân tầng xã hội

l-7 Trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá, kinh tế Nhà nớc, doanh nghiệp Nhà nớc bằng vai trò mở đờng, hỗ trợ của mình, thúc đẩy hình thành các trung tâm kinh tế - văn hoá - xã hội mới tiên tiến, tạo điều kiện thuận lợi để phân bố lại dân c và hình thành các cụm dân c mới, trên cơ sở đó hình thành những trung tâm dịch vụ hiện đại, thuận tiện để đẩy nhanh tăng trởng kinh tế và giải quyết các vấn đề xã hội

8 Thành phần kinh tế Nhà nớc tiêu biểu xem trọng ngời lao động, động lực của sự phát triển kinh tế

Ngời lao động trong mọi chế độ xã hội bao giờ cũng là yếu tố cơ bản của

sự phát triển xã hội, nhng nếu có sự tách biệt giữa con ngời với t cách động lực phát triển mà không xem trọng cong ngời với t cách mục tiêu mà xã hội phải chăm lo thì nhất định động lực phát triển kinh tế cũng không thực hiện đợc Con ngời với t cách sáng tạo lực lợng sản xuất, đồng thời trong quá trình đó cũng tự hoàn thiện nâng cao năng lực của mình

Do đó, việc xem trọng nhân tốt con ngời là điều kiện quan trọng, quyết

định việc tăng trởng và phát triển kinh tế của mỗi quốc gia Vấn đề đặt ra là: Muốn tăng hiệu quả sản xuất xã hội thì phải tăng chất lợng mức sống cho ngời lao động

Đào tạo ngời lao động nâng cao trình độ văn hoá khoa học, đầu t của Chính phủ cho công tác đào tạo ngày càng tăng lên Sự tồn tại và phát triển của kinh tế thị trờng với nhiều hình thành kinh doanh đa dạng, thì bao giờ con ngời vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển

Còn nhiều lĩnh vực khác nữa mà kinh tế Nhà nớc mở đờng cho bản thân

nó và cho cả nền kinh tế vận động đi lên

Tóm lại, vai trò mở đờng của kinh tế Nhà nớc và thành phần kinh tế Nhà

nớc về thực chất tạo nền tảng để định hớng cho nền kinh tế phát triển đúng quỹ

đạo, hợp quy luật, phát triển nhanh, bền vững, gắn ngay từ đầu những vấn đề phát triển kinh tế với phát triển xã hội và bảo vệ môi trờng, nhằm mục tiêu "dân giàu, nớc mạnh, xã hội công bằng, văn minh"

Thứ hai, vai trò lực lợng vật chất để Nhà nớc điều tiết và quản lý vĩ mô

nền kinh tế

Để đièu tiết nền kinh tế, Nhà nớc phải có tiềm lực kinh tế mạnh

Tiền lực kinh tế trong tay Nhà nớc phải dựa vào sự phát triển của nền kinh tế, trong điều kiện hiện tại của nớc ta, chủ yếu dựa vào doanh nghiệp Nhà nớc

Cho đến nay, hầu nh những sản phẩm, hàng hoá cho sản xuất và đời sống

do doanh nghiệp Nhà nớc cung cấp nh: đờng sá, bến cảng, trạm, trại, điện, nớc,

bu chính viễn thông, giáo dục, văn hoá, xã hội Bộ phận kinh tế phi Nhà n… ớc

đảm nhận những dịch vụ chủ yếu cho sản xuất và đời sống: tài chính, ngân hàng, vận tải hàng hoá và hành khách

Một xã hội mạnh là xã hội của các nhà doanh nghiệp

Tuy vậy, DNNN - tế bào của nền kinh tế, nơi sản xuất ra của cải cho xã hội cha thực hiện đợc chức năng đơn vị kinh tế vi mô của mình, hiệu quả quá thấp so với sự đầu t của Nhà nớc về nguồn tài chính và lao động.

Trong những nguyên nhân chủ quan và khách quan yếu kém của DNNN,

có lẽ căn nguyên gốc dễ là sản phẩm của "phong trào" quốc doanh hoá (đối với các doanh nghiệp sinh ra trong thời bao cấp), phần lớn nó không có lý do để ra

đời, nên không có cơ sở để tồn tại ngay từ khi ra đời, nhng không "chôn" đợc vì

nó là hiện thân của CNXH

Đối với các DNNN mới ra đời từ thời kỳ đổi mới đến nay, trừ một số ít doanh nghiệp độc quyền, cũng chỉ là chắp vá, thay hình đổi dạng đua với các doanh nghiệp t nhân trong nền kinh tế thị trờng manh nha, vo tổ chức Vì thế,

có thể khẳng định rằng hầu nh các doanh nghiệp Nhà nớc cha có "màu cờ sắc

áo" nghĩa là không có chiến lợc phát triển rõ ràng, cơ bản và lâu dài, mà chủ yếu sinh ra để làm theo mệnh lệnh để thực hiện các mục tiêu kinh tế - xã hội (thời bao cấp) và ăn chênh lệch giá trong thời chuyển đổi Vì các DNNN là "con

đẻ" là chỗ dựa nên Nhà nớc "giúp đỡ" "u ái" từ trong trứng, từ con ngời đến mặt hàng, thuế thấp, lãi suất u đãi, vốn nhiều, sử dụng vô tội vạ đặt trong môi trờng quan hệ sản xuất lạc hậu, bảo thủ, nhất là cha tách bạch quyền sở hữu và quyền

sử dụng của những chủ hờ (giám đốc và ngời lao động) đều yếu kém về trình độ văn hoá, chuyên môn nghiệp vụ quản lý kinh tế lẫn sức khoẻ cộng với thiết bị, công nghệ lạc hậu, cũ kỹ vì thế sản phẩm không có khả năng cạnh tranh vì…chất lợng; mẫu mã kém, cho nên DNNN và kinh tế Nhà nớc phi doanh nghiệp phải không ngừng đổi mới căn bản và đúng hớng

Vai trò là công cụ quản lý vĩ mô của kinh tế Nhà nớc phải tạo tiền đề vững chắc cho nền kinh tế phát triển ổn định, đảm bảo những cân đối lớn của nền kinh tế và giải quyết các vấn đề xã hội, cũng nh đủ mạnh để đối phó với những đột biến bất thờng Vai trò quản lý vĩ mô của Nhà nớc thông qua kinh tế Nhà nớc thể hiện ở sự phát triển của lực lợng sản xuất (ngời lao động, t liệu sản